Кіріспе

1975 жылы Португалияда оңшыл төңкеріске қарамастан туған аласапыран кезең (1975 Portuguese tumultuous period after a failed right wing coup) – «Ағымдағы революциялық үдеріс» (PREC) Португалияның демократияға өту кезеңінде 1975 жылғы 11 наурыздағы сәтсіз оңшыл төңкерістен кейін басталып, 1975 жылғы 25 қарашадағы сәтсіз солшыл төңкеріспен аяқталды. Бұл кезең радикалды солшыл саясат пен еңбек қозғалысының ықпалымен сипатталды және саяси тұрақсыздық, оң және солшыл тараптардың зорлық-зомбылығы, компаниялардың мемлекеттендірілуі, жеке жерлерді күштеп иемденуі, сондай-ақ білікті кадрлар мен капиталдың елден кетуімен ерекшеленді.

Өмірбаян

1974 жылға қарай Португалияның ішкі жалпы өнімінің жартысы және оның қарулы күштерінің басым бөлігі Португалияның Африкадағы үш колониясындағы соғыстарға тартылған еді. Басқа еуропалық державалар өздерінің бұрынғы африкалық колонияларына 1960-шы жылдары тәуелсіздік бергенімен, Португалия диктаторы Антониу Салазар тәуелсіздік мүмкіндігін тіпті қарастырудан бас тартты. Ол бұрын 16 ғасырда португалдар басып алған Гоа провинциясының деколонизациясына қарсы тұрған, бірақ 1961 жылы Үндістан армиясы кіріп, провинцияны Үндістан құрамына қосқанда араласуға мүмкіндігі болмады. Салазар Үндістанның әрекетіне қарсы Біріккен Ұлттар Ұйымына шағымданудың сирек кездесетін қадамын жасады, бірақ одан бас тартты (Гоаға шабуыл туралы қараңыз). 1968 жылы Салазардың ізбасары Марселу Каэтану колониялардағы қымбат соғысты жалғастырды. 1973 жылға қарай Португалия Гвинеясы үстінен Португалияның бақылауы тез құлдырап жатты. Ангола мен Мозамбикте Кеңес Одағы қолдауындағы МПЛА (Ангола) және ФРЕЛИМО (Мозамбик) сияқты бірнеше партизандық топтармен күресті. Мерзімі өткен әскердегі шығындар, әскери шығындардың артуы және үкіметтің теңіз артындағы аумақтарды бақылауда ұстауға деген қатыгездігі кіші офицерлерді ("капитан") наразылыққа толтырып, тіпті оңшыл генерал Антониу де Спиноланы үкіметтің отарлық саясатын ашық сынауға итерді. Кіші офицерлер Каэтануға қарсы әскери бүлікке негіз болды және нәтижесінде Estado Novo режимі құлатылды. Португалияның оңшыл, авторитарлық диктатурасы 1928 жылдан бері Қаржы министрі болған Салазардың 1932 жылы Премьер-министр болып тағайындалуымен нығайды. Режим Италиядағы Бенито Муссолинидің корпоративистік идеяларының күшті ықпалымен классикалық фашистік диктатураға айналды. Бұл Estado Novo – жаңа мемлекеттің құрылуында және билік партиясының тұрақты үстемдігінде көрінді. Кәсіподақтар мемлекеттік машинаға тігінен интеграциялануға тиіс еді. 1974 жылға қарай Батыс Еуропа еліндегі демократияның болмауы іштен де, сырттан да күшті сынға ұшырады. Amnesty International ұйымы Португалиядағы азаптаулардың мысалдарын көрген негізін қалаушысының тәжірибесінен кейін құрылды. Салазардың жеке идеологиясы католиктік, коммунизмге, либерализмге қарсы және ұлтшылдыққа бағытталған еді. Экономикалық саясат көбінесе протекционистік және меркантилистік болды. Иберия түбегіндегі екі ел 1960-1970 жылдары экономикалық өсімді бастан өткерді, бірақ бұл негізінен арзан еңбек күші мен туристік бағыттардың есебінен болды, ал кедейлік пен сауатсыздық деңгейі жоғары болып қалды. Португалияда эмиграцияның жоғары деңгейі байқалды және бұл бүгінгі күні де экономиканың ерекшелігі болып табылады. Революция бір уақытта 60-қа жуық саяси партияның белсенді қатысуымен саяси белсенділіктің күрт өсуіне әкелді. Португалия Коммунистік партиясы ұзақ жылдар бойы Альвару Куналдың басшылығымен жер астында жұмыс істеді. Сайлаудағы қолдауы шектеулі болғанымен, кәсіподақтардағы және ауылдық жерлердегі орны партияға зор ықпал берді. Бұл және елдегі кедейлік деңгейі, сондай-ақ әлеуметтік және экономикалық дамудың жетіспеушілігі ұлттандыруға шақыруды күшейтті. Әр түрлі есептер бойынша, революциядан кейін экономиканың 60-80 пайызы мемлекеттік меншікке алынды. Португалиядағы солшылдардың көптеген өкілдері үшін 1974 жылғы революция Estado Novo диктатурасын және одан пайда тапқан экономикалық күштерді құлатты және шын социалистік мемлекетте пролетариат диктатурасын орнатудың бастауын белгіледі. Тек 1980-ші жылдары ғана оңшыл орталық, нарықтық принциптерге және кәсіпкерлікке бейім, Португалияда билікке келді және демократияны сақтай отырып, совет үлгісіндегі мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіруді немесе қайта жекешелендіруді бастады.

Революция

Гүл революциясының екі жанама салдары экономиканың құлдырауы және жүздеген мыңдаған адамның колониялардан Португалияға босқындар ретінде қайта оралуы болды.

Қайтып оралғандар

Реторинадос (порт. "retornar" - қайта оралу) – Португалия халқының бір тобы. Олар революциялық Ұлттық құтқару хунтасы басқарған деколонизация процесінде, Гвоздика революциясынан кейінгі айларда, өздерінің теңіз арқылы орналасқан отарларынан қашып кетті. 1974 жылғы 25 сәуірдегі әскери төңкерістен кейін Португалия саяси дағдарысқа ұшырады және Салазар режимі мен Тәуелсіздік соғыстары кезінде саяси белсенділік танытқан отарлық армия өз еліне оралды. Олар Португалия Анголасы, Португалия Мозамбигі және шамалы дәрежеде Португалия Гвинеясы мен Португалия Тиморының еуропалық халқын өздерімен бірге алып кетті. 1974 жылдың мамыр айынан бастап 1970 жылдардың соңына дейін Португалияның Африка территорияларынан (көбінесе Португалия Анголасы мен Мозамбиктен) және Португалия Тиморынан бір миллионнан астам португал азаматы мүсіркеусіз жағдайдағы босқындар ретінде осы территорияларды тастап кетті. Португалияға келген босқындардың жалпы саны белгісіз: олардың саны 500 000-нан 1 миллионға дейін жетеді. Олардың кейбіреулері, әсіресе әскерилер, жаңа үкіметтің коммунистік қанатымен қақтығысқа түсті, олардың араласуы оңшыл және демократияны қолдайтын саяси күштерге ықпал етті. Осы күштер 1975 жылғы 25 қарашада радикалды солшыл әскери бөлімдердің жасаған төңкеріс әрекетін тоқтатты. Бұл күштердің арасында Антониу де Спинола басқарған және франкистер қаржылаған Португалияны азат ету үшін демократиялық қозғалыс (MDLP) және Португалияны азат ету үшін салазаристтік армия (ELP) болды. Бұл топтар 1975 жылдың ыстық жазында, көбінесе Португалияның солтүстігінде бірнеше шабуылдар мен жарылыстар жасады, ал MDLP 11 наурыздағы төңкеріс әрекетіне қатысты. Спинола мен оның одақтастары қараша айында билікке келген кезде MDLP таратылды, ал ELP өз қызметін жалғастырды. 1975 жылы Португалия Тиморы тәуелсіздік алғаннан кейін, тоғыз күннен соң Индонезия бұл территорияны басып алды және мыңдаған бейбіт тұрғындар қырғынға ұшырады. "Реторинадос" термині қарапайымдықпен қабылдамайды, көптеген адамдар "босқындар" терминін қалайды.

Колониядан кейінгі кезең

Португалия империясының құлдырауы мен теңіз артындағы территориялардың тәуелсіздік алғаннан кейін Ангола онжылдықтарға созылған азаматтық соғысқа қадам басты, ол Кеңес Одағы, Куба, Оңтүстік Африка және АҚШ-тың өкілдік соғысына айналды. 800 000 анголалық соғыстың тікелей салдарынан немесе нашар тамақтану мен аурудан қаза тапты; Мозамбик те құлдиратып, оны әлемдегі ең кедей және ең аз дамыған елдердің біріне айналдырған қатыгез азаматтық соғысқа ұшырады; ал Шығыс Тимор Индонезия тарапынан басып алынды, соның салдарынан кейінгі оккупация кезінде шамамен 200 000 азамат қаза тапты.

Экономика

Португалия экономикасы 1973 жылға қарай революцияға дейін айтарлықтай өзгерді. 1961 жылғы жағдаймен салыстырғанда: жалпы өнім (факторлық құн бойынша ЖІӨ) нақты шамада 120 пайызға өсті. Әрине, революцияға дейінгі кезең ЖІӨ-нің (6,9 пайыз), өнеркәсіптік өндірістің (9 пайыз), жеке тұтынудың (6,5 пайыз) және жалпы негізгі капиталдың (7,8 пайыз) тұрақты жылдық өсім темпімен сипатталды. Гвоздика революциясынан кейін көп ұзамай, таза демократияны қолдаудан коммунистік идеологияға бағыттың өзгеруі Processo Revolucionário em Curso (PREC) деп белгілі болды. Орташа реформалық позицияларынан бас тартып, Movimento das Forças Armadas (MFA) жетекшілерінің революционерлері кең ауқымды ұлттандырулар мен жерді тартып алу жолына түсті. Жұмысшы класына кең өкілеттіктер берілді, әрқашан пролетариат диктатурасы тұжырымы ескерілді. Бұл жағдай Португалияның экономикалық өсуі мен дамуына келесі жылдары кері әсер етті. Сол жылдың қалған бөлігінде үкімет банк, сақтандыру, мұнай-химия, тыңайтқыштар, темекі, цемент және ағаш целлюлоза салаларындағы барлық португалдық капиталды, сондай-ақ португалдық темір және болат комбинатын, ірі сыра зауыттарын, ірі теңіз кемелерін, көптеген қоғамдық көлікті, үш ірі кеме жасау зауытының екеуін, Companhia União Fabril (CUF) конгломератының негізгі компанияларын, радио және телеарналарын (Рим-католик шіркеуінен басқа) және шыны, кен, балық және ауыл шаруашылығы салаларындағы маңызды компанияларды мемлекеттік меншікке алды. Банктердің акцияларды ұстауындағы маңызды рөліне байланысты, үкімет тікелей және жанама түрде басқа жүздеген компаниялардың үлесін иеленді. Мемлекеттік қатысу институты мемлекет көпшілік үлеске ие болған көптеген түрлі және көбінесе шағын кәсіпорындармен жұмыс істеу үшін құрылды. Үкімет жұмысшылармен тартып алынуына немесе басшылық тарапынан тастап кетелуіне байланысты банкроттықтан құтқару мақсатымен тағы 300 шағын және орта кәсіпорынды мемлекеттік басқаруға алды. Ауыл шаруашылығы саласында 1974 жылғы 25 сәуірдегі солшыл әскери төңкерістен кейін 1974-1975 жылдардағы жерді тартып алу нәтижесінде құрылған колхоздар жаңартуға қабілетсіз болды және олардың тиімділігі төмендеді. Үкіметтік бағалауларға сәйкес, 1974 жылдың сәуірінен 1975 жылдың желтоқсанына дейін 900 000 гектар (2 200 000 акр) ауыл шаруашылығы жері жер реформасы атымен иеленді; иеленудің шамамен 32 пайызы кейіннен заңсыз деп танылды. 1976 жылы 30 және 31 қазанда Эворада бірінші аграрлық реформа конференциясы өтті, онда Португалияда 450 мемлекеттік колхоз бар екендігі, олар Ұжымдық өндірістік бірліктер (ҰӨБ) деп аталатындығы және олардың штат санының артуы мен экономикалық тиімсіздігі туралы мәлімделді. 1976 жылдың қаңтарында үкімет заңсыз иеленген жерлерді иелеріне қайтаруға уәде берді, ал 1977 жылы ол жер реформасын қарау туралы заң қабылдады, ол Лей Баррето (Баррето заңы) деп аталды, ол 1976-1978 жылдар аралығында Португалияның ауыл шаруашылығы министрі Антонио Барретоның құрметіне берілген ат. 1978 жылы заңсыз басып алынған жерлерді қайтару жұмыстары басталды.

Саяси өзгерістер

Португалияның 1974 жылғы "Қарлығаштар революциясына" дейінгі демократия тәжірибесі келіспеушіліктерге толы және қысқа ғана болды. Бірінші республика 1910 жылы құлдырап бара жатқан монархиядан билікті алып, 1926 жылға дейін он алты жыл ғана сақталды. Республика кезінде парламенттік институттар тиімді жұмыс істемеді, саяси және экономикалық билік шоғырландырылды. Сыбайлас жемқорлық және экономикалық басқарудағы қателіктер кеңінен таралды. Республикалық басшылар Португалияны Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатыстырып, орасан зор шығындарға және көптеген адам өмірінің қазасына әкеп соқты. 1926 жылы әскери төңкеріс Бірінші республиканы жойды. Бұл Estado Novo режиміне айналған диктатураның бастауы болды. 1960 жылдардың басында Африкадағы Португалияның Ангола, Мозамбик және Гвинея провинцияларында тәуелсіздік қозғалыстары Португалияның отарлық соғысына (1961–1974) әкелді. Отарлық соғыс кезеңінде Португалия халықаралық қауымдастықтың көп бөлігі салған наразылықтарға, қару-жарақ эмбаргосына және басқа да санкцияларға қарсы тұруға мәжбүр болды. 1974 жылдың сәуірінде Лиссабонда қан төгілмейтін солшыл әскери төңкеріс болды, ол "Қарлығаштар революциясы" деп аталды. Бұл екі жылдық PREC деп аталатын кезеңнен кейін қазіргі заманғы демократияның құрылуына және Африкадағы соңғы отарлардың тәуелсіздігіне жол ашты. Осы оқиғалар Португалияны азаматтық соғысқа дейін жеткізіп, радикализмге ыңғайлы жағдай жасады. Кейбір топтар, соның ішінде Альваро Куналдың Португал Коммунистік партиясы (ПКП), елді коммунизмге бұруға тырысты, бірақ сәтті болмады. Отарлардан кету және 1975 жылы жаңадан құрылған коммунистік мемлекеттердің (әсіресе Ангола Халық Республикасы және Мозамбик Халық Республикасы) тәуелсіздігін қабылдау Португалияның Африка аумақтарынан (көбінесе Португалия Анголасы мен Мозамбиктен) португал азаматтарының жаппай қоныс аударуына себеп болды, нәтижесінде миллионнан астам мүсіркеуші португал босқындары – "реторнадуш" пайда болды. Ел 1976 жылғы Португалия парламенттік сайлауына дейін әскери-азаматтық уақытша басқарумен басқарыла берді.