Кіріспе
Мидың бас сүйегінен шығып тұрған жүйке түтігінің ақауы. Энцефалоцеле – мидың және оны қаптаған қабықшалардың бас сүйегіндегі тесіктер арқылы қап тәрізді ісік түрінде шығып кетуімен сипатталатын жүйке түтігінің ақауы. Бұл ақаулар ұрықтың даму кезеңінде жүйке түтігінің толық жабылмауынан туындайды. Энцефалоцеле бас сүйегінің ортасынан, маңдай мен мұрын арасынан немесе бас сүйегінің артқы бөлігінен ойыс түрінде көрінеді. Энцефалоцеледің ауырлығы оның орналасқан жеріне байланысты өзгереді.
Encephalocele is a neural tube defect characterized by sac like protrusions of the brain and the membranes that cover it through openings in the skull. These defects are caused by failure of the neural tube to close completely during fetal development. Encephaloceles cause a groove down the middle of the skull, or between the forehead and nose, or on the back side of the skull. The severity of encephalocele varies, depending on its location.
Белгілері мен симптомдары
Энцефалоцелдер көбінесе бас-бет аномалияларымен немесе басқа да мидың даму ақауларымен бірге жүреді. Симптомдары неврологиялық проблемалар, гидроцефалия (ми-жұлын сұйықтығы мида жинақталуы), спастикалық төрттік паралич (көздер мен аяқтардың параличі), микроцефалия (бас шеңберінің қалыптан тыс кіші болуы), атаксия (бұлшықет координациясының бұзылуы), дамудың қалыптан қалуы, көру қабілетінің нашарлауы, ақыл-ой және дене дамуының тежелуі, сондай-ақ құрысулар болуы мүмкін.
Себептер
Оның 16 ғасырда алғаш рет тіркелгеннен бері ғалымдардың көптеген буындары оның себебін аныштауға тырысты. Содан бері өткен ғасырларда оның мәні ашылмады дерлік. Енцефалоцеледің нақты себебі белгісіз болғанымен, оның пайда болуына жүктілік кезіндегі жүйке түтігінің толық жабылмауы себеп. Энцефалоцеле туындауына қоршаған орта мен генетикалық факторлардың да әсері бар екені анықталды. Кейбір зерттеулерде ұрғашы эмбриондарда осы жағдай жиірек кездесетіні көрсетілді, бұл генетикалық себеп болуы мүмкін екенін ұғындырады. Тағы да зерттеулер нәтижесінде, тератогендер (туа пайда болған кемістіктерге себеп болатын заттар), трипан көк (өлген тіндер мен жасушаларды көк түске бояуға қолданылатын бояу) және сынап дамушы ұрыққа зиян келтіріп, энцефалоцеле тудыруы мүмкін. Фол қышқылының жеткілікті мөлшерде қабылдануы жүктілік алдында және жүктіліктің басында мұндай кемістіктердің алдын алуға көмектеседі деп дәлелденді. Оқипальдік энцефалоцелелердің 60-90% жағдайында гидроцефалиямен бірге кездеседі.
Диагностика
Көбінесе энцефалоцелелер көзге көрінетін деформациялар болып табылады және туғаннан кейін дереу анықталады, бірақ мұрын немесе маңдай аймағындағы кішкентай энцефалоцеле байқалмауы мүмкін. Физикалық және психикалық дамудағы түрлі кешігулер энцефалоцеледің болуын көрсете алады.
Жіктеу
Беттің энцефалоцелелері көбінесе nasofrontal, nasoethmoidal немесе naso orbital деп жіктеледі, бірақ энцефалоцеле түрінде белгілі бір шатасулар болуы мүмкін. Олар бас сүйегінің кез келген бөлігінде де пайда болуы мүмкін, себебі олар бас сүйегі сүйектерінің қалыпты жабылмауынан туындайды; энцефалоцелдің ең көп кездесетін орны – төбе аймағы. Егер ісік тек ми-жұлын сұйықтығынан және оны жабатын қабықшадан тұрса, онда ол менингоцеле деп аталады. Егер ми тіні болса, онда ол менингоэнцефалоцеле деп аталады. Бас өлшемі немесе төбе-бет айналымы ісік қалтасынан кішкентай болса, онда ол алып энцефалоцеле деп аталады. Нейралды және беттік эктодерманың бөлінуі орта сызықта апоптозға алып келеді. Апоптоздың жетіспеуінен туындаған соңғы жабылу кезіндегі осы бөліну процесінің бұзылуы nasofrontal және nasoethmoidal энцефалоцелелердің маңызды себебі саналады.
Алдын алу
Әйелдерге жүктілікке дейін, жүктілік кезінде және ұрықтанғаннан кейінгі алғашқы 28 күн ішінде нейральды түтік ақауларының кез келген түрінің пайда болу қаупін азайту үшін күніне 400 микрограмм фолий қышқылы бар поливитамин қабылдау ұсынылады.
Қайтару
Операциядан бұрын қалпына келуді болжау қиын, және ол зақымдалған ми тінінің түріне және энцефалоцеленің орналасқан жеріне байланысты. Егер операция сәтті аяқталса және дамуда кешігулер болмаса, пациент қалыпты дамуы мүмкін. Егер неврологиялық және дамушылық зақымдар болған жағдайда, мамандар психикалық және физикалық мүмкіндіктерді шектеуді азайтуға бағытталған ем шараларын қолданады. Көбінесе, энцефалоцеледе негізінен цереброспинальді сұйықтық болған жағдайда толық қалпына келу мүмкін. Егер энцефалоцеледе көп мөлшерде ми тіні болса, операция кезінде және одан кейін асқынулардың ықтималдығы артады.
Эпидемиология
Энцефалоцелелер сирек кездеседі, әлем бойынша 5000 тірі туған баланың біреуінде анықталады. Бас артындағы энцефалоцелелер Еуропа мен Солтүстік Америкада көбірек таралған, ал бас алдыңғы бөлігіндегі энцефалоцелелер Оңтүстік-Шығыс Азияда, Африкада, Малайзияда және Ресейде жиірек кездеседі. Этникалық, генетикалық және қоршаған орта факторлары, сондай-ақ ата-ананың жасы энцефалоцелелердің пайда болу мүмкіндігіне әсер етеді. Бұл жағдай, отбасында спина бифида тарихы бар отбасыларда да болуы мүмкін.
Атақты істер
"Фейсмейкерлер: Операция күлкі" – Discovery Channel және BBC 1 телеарналары Century Films компаниясымен бірлесіп 21 маусымда 2000 жылы көрсеткен деректі фильм. "Фейсмейкерлер" 1999 жылы Филиппиннің Давао қаласына "Операция күлкі" тобының сапары нәтижесінде үш баланың өмірінде болған керемет өзгерістерді көрсетеді. Әсіресе, Әбел Гастардо есімді бір баланың жағдайы миссия кезінде емдеуге мүмкін емес еді. Абельде сирек кездесетін nasofrontal facial encephalocele, яғни бас сүйегінің алдыңғы бөлігінен ми ұлпасының айқын шығуы болды. Деректі фильмде Абель жеті айдан кейін түзету операциясы үшін АҚШ-қа барады. Ол "Операция күлкі" арқылы Вирджиния штатындағы Король қыздарының балалар ауруханасына жеткізілді. Елу минуттық бағдарламадағы басқа бет ақауларына бет тесігі, ерін және таңдай тесігі кіретін, энцефалоцелемен байланысты болатын балалардың жағдайлары көрсетілді. 2006 жылдың қараша айында британдық Channel 4 телеарнасында дамушы елдердегі ауыр бет деформациясы бар балаларға көмектесетін Facing the World ұйымы туралы бір сағаттық деректі фильм көрсетілді. Фильмдегі балалардың бірі – Ней, камбоджалық бала, ол миының бір бөлігі бетінен шығып тұрған энцефалоцеле ауруының ауыр түрімен ауырған. 2012 жылдың 4 желтоқсанында доктор Мира тағы да бас-бет хирургиялық командасын жетектеп, Висконсин апелляциялық сотының судьясы мен оның әйелінің ұлы Доминик Гундрумға энцефалоцелені жойды. Операция барысында баланың бас сүйегі жабылып, Tessier бет тесігі түзетілді және баланың бет пішіні жақсартылды.