Ресей, Беларусь және Шығыс Еуропа елдерінің валютасы – рубль туралы ақпарат. Рубльдың тарихы, түрлері (Ресей, Беларусь рублі) мен құрамы (копейка) туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресей және Шығыс Еуропаның басқа елдерінің валютасы – әртүрлі елдерде қолданылатын валюта.
Currency of Russia and other countries in Eastern Europe
the currency used in various countries
Рубль немесе рубль – Беларусь және Ресейдің валюта бірлігі. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл Ресей империясының (Императорлық рубль) және кейіннен Кеңес Одағының (Совет рублі) валютасының атауы болды. Қазіргі айналымдағы рубль деп аталатын валюталарға Беларусьтегі белорус рублі (BYN, Rbl) және Ресейдегі орыс рублі (RUB, ₽) кіреді. Сонымен қатар, Трансднестр рублі Молдованың мойындалмаған сепаратистік провинциясы Трансднестрде қолданылады. Бұл валюталар жүз копекке бөлінеді. Қазіргі уақытта ешбір копек ресми түрде тағы бөлінбейді, бірақ денга (½ копек) және полошка (½ денга, яғни ¼ копек) 19 ғасырға дейін соғылды. Тарихи тұрғыдан алғанда, гривна, рубль және денга Ресейде салмақты өлшеу бірліктері ретінде қолданылған. 1704 жылы Петр I жүргізген ақша реформаларының нәтижесінде рубль алғашқы ондық валютаға айналды. Күміс рубль 1897 жылға дейін, ал алтын рубль 1917 жылға дейін қолданылды. 1922 жылы императорлық рубльдің орнына кеңес рублі ресми түрде енгізілді және 1993 жылға дейін қолданыла берді, содан кейін Ресей Федерациясында орыс рублімен және басқа посткеңестік мемлекеттердегі басқа валюталармен алмастырылды. Бұрын Ресей мен Кеңес Одағының ықпалында болған бірнеше елде рубль деп аталатын валюта бірліктері болды, олардың ішінде Армения рублі, Латвия рублі және Тәжікстан рублі бар.
The ruble or rouble ('/r//uː//b//əl/; ) is the currency unit of Belarus and Russia. Historically, it was the name of the currency of the Russian Empire (the Imperial ruble) and, later, of the Soviet Union (the Soviet ruble). , currencies named ruble in circulation include the Belarusian ruble (BYN, Rbl) in Belarus and the Russian ruble (RUB, ₽) in Russia. Additionally, the Transnistrian ruble is used in Transnistria, an unrecognized breakaway province of Moldova. These currencies are subdivided into one hundred kopeks. No kopek is currently formally subdivided, although denga (½ kopek) and polushka (½ denga, thus ¼ kopek) were minted until the 19th century. Historically, the grivna, ruble and denga were used in Russia as measurements of weight. In 1704, as a result of monetary reforms by Peter the Great, the ruble became the first decimal currency. The silver ruble was used until 1897 and the gold ruble was used until 1917. The Soviet ruble officially replaced the imperial ruble in 1922 and continued to be used until 1993, when it was formally replaced with the Russian ruble in the Russian Federation and by other currencies in other post Soviet states. In the past, several other countries influenced by Russia and the Soviet Union had currency units that were also named ruble, including the Armenian ruble, Latvian ruble and Tajikistani ruble.
Шығу тегі
Бір нұсқа бойынша, "рубль" сөзі орыс тіліндегі рубить (рубит) етістігінен туындаған, яғни "кесу, шабу, тіліп алу", себебі рубль күміс гривнадан кесілген бөлік саналған. Рубль – гривнаның бір бөлігі немесе салмағын көрсететін ойықтары бар күміс. Әр гривна төрт бөлікке бөлінетін; "рубль" атауы "кесу" сөзінен шыққан, өйткені 1 гривна салмағындағы күміс таяқ төрт бөлікке бөлініп, олар рубль деп аталды. Басқалар рубльдің гривнаның бөлігі емес, оның синонимі болғанын айтады. Мұны 13 ғасырда Новгородтан табылған қайың қабығына жазылған қолжазба куәландырады, онда рубль де, гривна да күміс өлшемі ретінде қолданылған. Бұл бұйымдарды құю кезінде белгілі бір кесу процесі (нақты технологиясы белгісіз) қолданылған, сондықтан рубить (рубит) сөзінен аталған. Сөздің шығу тегінің тағы бір нұсқасы – орыс тіліндегі рубец (рубец) сөзінен шыққандығы, ол – құюдан кейін күміс қорытпасының шетінде қалатын із. Күміс екі кезеңде қосылған. Сондықтан "рубль" сөзі "ізі бар құйма" дегенді білдіреді. Рубль сөзін рупиядан шығарған кең таралған теория, ықтимал, дұрыс емес. Рубль – ортағасырлық Батыс Еуропада күміс пен алтынды өлшеуге қолданылған маркаға тең ресейлік өлшем. Бір рубльдің салмағы бір гривнаның салмағымен бірдей болған. Орыс тілінде рубльдің халықтық атауы – целковый (целковый, толық) деп аталады, ол "целковый рубль" ("толық рубль") сөзінің қысқартылған түрі, яғни толық, кесілмеген рубль. Бұл атау мордва тіліндегі рубльді білдіретін целковой сөзінде де сақталған. 1534 жылғы ақша реформасынан бастап, бір ресейлік есептік рубль 100 күміс новгородтық денгасына, немесе одан кіші 200 москвалық денгасына, немесе одан да кіші 400 полошкаға тең болды. Атты суреттелген бұрынғы монета тез арада "копек" деп атала бастады және 18 ғасырдың басына дейін ең құнды монета болып саналды. Рубль монеталары Петр I-нің кезінде, 1704 жылы ескі ақша жүйесін реформалап, 100 жаңа мыс копекке тең күміс рубль монетасын соғуға бұйырғанға дейін болған жоқ. Бір рубль мен бір копек монеталарынан басқа, кішкентай және үлкен монеталар да болды.
According to one version, the word "ruble" is derived from the Russian verb рубить (rubit), "to cut, to chop, to hack", as a ruble was considered a cutout piece of a silver grivna. Rubles were parts of the grivna or pieces of silver with notches indicating their weight. Each grivna was divided into four parts; the name "ruble" came from the word "cut" because the silver rod weighing 1 grivna was split into four parts, which were called rubles. Others say the ruble was never part of a grivna but a synonym for it. This is attested in a 13th century birch bark manuscript from Novgorod, where both ruble and grivna referred to of silver. The casting of these pieces included some sort of cutting (the exact technology is unknown), hence the name from рубить (rubit). Another version of the word's origin is that it comes from the Russian noun рубец (rubets), the seam that is left around a silver bullions after casting: silver was added to the cast in two steps. Therefore, the word "ruble" means "a cast with a seam". A popular theory deriving the word ruble from rupee is probably not correct. The ruble was the Russian equivalent of the mark, a measurement of weight for silver and gold used in medieval Western Europe. The weight of one ruble was equal to the weight of one grivna. In Russian, a folk name for ruble, tselkovyj (целковый, , wholesome), is known, which is a shortening of the целковый рубль ("tselkovyj ruble"), i. e., a wholesome, uncut ruble. This name persists in the Mordvin word for ruble, целковой. Since the monetary reform of 1534, one Russian accounting ruble became equivalent to 100 silver Novgorod denga coins or smaller 200 Muscovite denga coins or even smaller 400 polushka coins. Exactly the former coin with a rider on it soon became colloquially known as kopek and was the higher coin until the beginning of the 18th century. Ruble coins as such did not exist till Peter the Great, when in 1704 he reformed the old monetary system and ordered mintage of a silver ruble coin equivalent to 100 new copper kopek coins. Apart from one ruble and one kopek coins other smaller and greater coins existed as well.
Ағылшын тіліндегі орфография
Рубль және рубль жазуы да ағылшын тілінде, автордың туған тілінің диалектісіне байланысты қолданылады. Ағылшын тілінде тіркелген ең ерте пайдалану – қазір толығымен қолданыстан шыққан "robble" сөзі. "Rouble" түрі Оксфорд ағылшын сөздігінде артық көріледі және бұл, әлдебір патша аристократиясы арасында қолданылған француз тіліндегі транслитерациядан туындаған болуы мүмкін. Ол ағылшын тілінде "құралай" сөзімен шатастырмас үшін сақталған болуы мүмкін. Жалпы, американдық және кейбір канадалық авторлар "ruble" деп жазады, ал басқа ағылшын тілінде сөйлейтін авторлар "rouble" деп жазады. Американдық ағылшын тілінде көне дереккөздерде "rouble" жиі кездессе, жаңа дереккөздерде "ruble" жиі қолданылады. Дегенмен, қолдану тұрақты емес және ірі басылымдар екеуін де қолданатыны белгілі (бірақ көбінесе біреуін артық көреді). Нақты ақшада көрсетілген орыс тіліндегі көпше түрі орыс грамматикасына сәйкес өзгереді. 1-ге аяқталатын сандар (11-ден басқа) – атау септігіндегі "рубль", "копейка" сөздерімен жалғастырылады. 2, 3 немесе 4-ке аяқталатын сандар (12–14-тен басқа) – жіктеу септігіндегі "рубля", "копейки" сөздерімен жалғастырылады. 5–9, 0 немесе 11–14-ке аяқталатын сандар – көпше жіктеу септігіндегі "рублей", "копеек" сөздерімен жалғастырылады.
Both the spellings ruble and rouble are used in English, depending on the author's native dialect. The earliest use recorded in English is the now completely obsolete robble. The form rouble is preferred by the Oxford English Dictionary and probably derives from the transliteration into French used among the Tsarist aristocracy. It may have been retained in English to avoid confusion with "rubble". In general, American, and some Canadian, authors tend to use "ruble" while other English speaking authors use "rouble". In American English there is a tendency for older sources to use rouble and more recent ones to use ruble. However, usage is not consistent and major publications are known to use both (though usually preferring one or the other). The Russian plurals that may be seen on the actual currency are modified according to Russian grammar. Numbers ending in 1 (except for 11) are followed by nominative singular рубль rubl, копейка kopeyka. Numbers ending in 2, 3 or 4 (except for 12–14) are followed by genitive singular рубля rublya, копейки kopeyki. Numbers ending in 5–9, 0, or 11–14 are followed by genitive plural рублей rubley, копеек kopeyek.
Басқа тілдер
Ресейде және бұрынғы Кеңес Одағында қолданылатын бірнеше тілде валюта атауы этимологиялық тұрғыдан рубльмен байланысты емес. Әсіресе түркі тілдерінде немесе оларға ықпал еткен тілдерде рубль көбінесе (кейде ресми түрде) сом немесе сум (таза деген мағынаны білдіреді) немесе манат (орыс тіліндегі "монета" сөзінен, яғни "сыйлық" деген мағынаны білдіреді) деп аталады. Кеңес банкноттарындағы номинал Кеңес Одағының барлық 15 республикасының тілдерінде көрсетілген.
In several languages spoken in Russia and the former Soviet Union, the currency name has no etymological relation with ruble. Especially in Turkic languages or languages influenced by them, the ruble is often known (also officially) as som or sum (meaning pure), or manat (from Russian moneta, meaning coin). Soviet banknotes had their value printed in the languages of all 15 republics of the Soviet Union.
Императорлық рубль
14-17 ғасырларда рубль монета да, валюта да емес, салмақ бірлігі болған. Ең көп қолданылатын валюта – денга (көпше түрі – денги) деген шағын күміс монета болды. Денганың Новгородта және Мәскеуде соғылған екі түрі болған. Денга күміс монетасының салмағы тұрақсыз және инфляцияға ұшыраған, бірақ 1535 жылы Новгород денгасының салмағы , ал Мәскеу денгасы Новгород денгасының жартысы болған. Осылайша, бір есептік рубль 100 Новгород немесе 200 Мәскеу денгиінен (күмістен) тұрған. Новгород денгасында найза ұстаған атты сурет болғандықтан, ол кейіннен копек деп аталды. 17 ғасырда копек монетасының салмағы дейін төмендеді, осылайша бір рубль күміс копекке тең болды. Дереккөз кітапта 1704 жылғы Указ туралы ешқандай мәлімет бермейді? Оны негізінен 200 Мәскеу денгасына емес, 100 мыс копекке бөлу туралы шешім Ресей рублін әлемдегі алғашқы ондық валютаға айналдырды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда алтын стандарты жойылды және рубль құны төмендеп, 1920 жылдардың басында гиперінфляциядан зардап шекті. 1922 жылы Кеңес Одағы құрылғаннан кейін орыс рублі совет рублімен ауыстырылды. Революцияға дейінгі "Червонец" 1922-1925 жылдары уақытша айналымға қайтарылды.
From the 14th to the 17th centuries the ruble was neither a coin nor a currency but rather a unit of weight. The most used currency was a small silver coin called denga (pl. dengi). There were two variants of the denga, minted in Novgorod and Moscow. The weight of a denga silver coin was unstable and inflating, but by 1535 one Novgorod denga weighed , the Moscow denga being a half that of the Novgorod denga. Thus one account ruble consisted of 100 Novgorod or 200 Moscow dengi ( of silver). As the Novgorod denga bore the image of a rider with a spear (копьё, kop’yo), it later has become known as kopek. In the 17th century, the weight of a kopek coin reduced to , thus one ruble was equal to of silver. Source does not give 1704 Ukase anywhere in the book? The decision to subdivide it primarily into 100 copper kopeks, rather than 200 Muscovite denga, made the Russian ruble the world's first decimal currency. With the outbreak of World War I, the gold standard peg was dropped and the ruble fell in value, suffering from hyperinflation in the early 1920s. With the founding of the Soviet Union in 1922, the Russian ruble was replaced by the Soviet ruble. The pre revolutionary Chervonetz was temporarily brought back into circulation from 1922 to 1925.
Ресейдің монеталары
XIX ғасырдың басында 1/4, 1/2, 1, 2 және 5 копек мыс монеталар, 5, 10, 25 және 50 копек, 1 рубль күміс монеталар және 5 рубль алтын монеталар шығарылды, бірақ 10 рубльдік монеталардың шығарылуы 1806 жылы тоқтатылды. 1820 жылы күміс 20 копек, 1830-1839 жылдар аралығында мыс 10 копек, ал 1840 жылы мыс 3 копек енгізілді. 1828 және 1845 жылдар аралығында 3, 6 және 12 рубльдік платина монеталар шығарылды. 1860 жылы Польшада қолданылған (1 злоткаға тең) осы номиналға байланысты күміс 15 копек енгізілді, ал 1869 жылы алтын 3 рубль енгізілді. 1886 жылы 5 және 10 рубльдік монеталардан тұратын жаңа алтын монеталар айналымға шығарылды, одан кейін 1897 жылы тағы бір монета реформасы болды. 5 және 10 рубльдік кішкентай монеталардан басқа, бұрынғы 5 және 10 рубльдік монеталардың мөлшерімен бірдей болғандықтан, 7 1/2 және 15 рубльдік монеталар бір жылға ғана шығарылды. Алтын монеталардың шығарылуы 1911 жылы тоқтатылды, ал қалған монеталар Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін шығарылды.
By the beginning of the 19th century, copper coins were issued for 1/4, 1/2, 1, 2 and 5 kopeks, with silver 5, 10, 25 and 50 kopeks and 1 ruble and gold 5 although production of the 10 ruble coin ceased in 1806. Silver 20 kopeks were introduced in 1820, followed by copper 10 kopeks minted between 1830 and 1839, and copper 3 kopeks introduced in 1840. Between 1828 and 1845, platinum 3, 6 and 12 rubles were issued. In 1860, silver 15 kopeks were introduced, due to the use of this denomination (equal to 1 złoty) in Poland, whilst, in 1869, gold 3 rubles were introduced. In 1886, a new gold coinage was introduced consisting of 5 and 10 ruble coins. This was followed by another in 1897. In addition to smaller 5 and 10 ruble coins, 7 1/2 and 15 ruble coins were issued for a single year, as these were equal in size to the previous 5 and 10 ruble coins. The gold coinage was suspended in 1911, with the other denominations produced until the First World War.
Константиндік рубль
Константин рублі (рус. константиновский рубль) – Ресей империясының Александр I және Николай I императорларының інісі Константиннің профилі бейнеленген сирек күміс монета. Оның дайындалуы 1825 жылғы қысқа мерзімді билік алмасу кезеңінде Санкт-Петербург монета фабрикасында жоспарланған, бірақ ол көптеп қабылданған емес және халық арасында қолданысқа енбеген. Оның бар екені 1857 жылы шетелдік жарияланымдарда белгілі болды.
The Constantine ruble (Russian: константиновский рубль, konstantinovsky rubl') is a rare silver coin of the Russian Empire bearing the profile of Constantine, the brother of emperors Alexander I and Nicholas I. Its manufacture was being prepared at the Saint Petersburg Mint during the brief Interregnum of 1825, but it was never minted in numbers, and never circulated in public. Its existence became known in 1857 in foreign publications.
Империя мәселесі
1768 жылы Екатерина I билік құрған кезде, мемлекеттік қағаз ақша шығару үшін Ресейдің Ассигнациялық банкі құрылды. Ол 1769 жылы Санкт-Петербургте және Мәскеуде ашылды. 1769 жылы 25, 50, 75 және 100 рубльдік ассигнациялық рубльдер енгізілді, 1787 жылы 5 және 10 рубль, ал 1819 жылы 200 рубль қосылды. Ассигнациялық рубльдердің құны монеталарға қатысты төмендеді, бірақ 1839 жылы 1 күміс рубль = 3 1/2 ассигнациялық рубльтей теңестірілді. 1840 жылы Мемлекеттік коммерциялық банк 3, 5, 10, 25, 50 және 100 рубльдік банкноттар шығарды, содан кейін Кастодиялық қазынашылық пен Мемлекеттік несие банкі 50 рубльдік несиелік банкноттар шығарды. 1843 жылы Ассигнациялық банк қызметін тоқтатты және мемлекеттік несиелік билеттер (орысша: государственные кредитные билеты, gosudarstvenniye kreditniye bilety) 1, 3, 5, 10, 25, 50 және 100 рубль номиналымен енгізілді. 1859 жылы қағаз кредит рублінің құны күміс рубльдің тоғыздан сегіз бөлігіне жуық болды. Олар революцияға дейін әртүрлі түрлерде айналымда болды, 1898 жылы 500 рубльдік, ал 1917 жылы 250 және 1000 рубльдік банкноттар қосылды. 1915 жылы екі түрлі ұсақ ақша белгілері шығарылды. Бірін қазынашылық шығарды, ол 1, 2, 3, 5 және 50 копекке арналған стандартты үлгідегі (ұсақ болса) банкноттардан тұрды. Екіншісі – қағазға басылған маркалардың дизайны, ал кері жағында императорлық бүркіт бейнеленген. Бұл ақшалар 1, 2, 3, 10, 15 және 20 копек номиналында болды.
In 1768, during the reign of Catherine the Great, the Russian Assignation Bank was instituted to issue the government paper money. It opened in Saint Petersburg and in Moscow in 1769. In 1769, Assignation rubles were introduced for 25, 50, 75 and 100 rubles, with 5 and 10 rubles added in 1787 and 200 rubles in 1819. The value of the Assignation rubles fell relative to the coins until, in 1839, the relationship was fixed at 1 silver ruble = 3 1/2 assignat rubles. In 1840, the State Commercial Bank issued 3, 5, 10, 25, 50 and 100 ruble notes, followed by 50 ruble credit notes of the Custody Treasury and State Loan Bank. In 1843, the Assignation Bank ceased operations, and state credit notes (Russian: государственные кредитные билеты, gosudarstvenniye kreditniye bilety) were introduced in denominations of 1, 3, 5, 10, 25, 50 and 100 rubles. In 1859 a paper credit ruble was worth about nine tenths of a silver ruble These circulated, in various types, until the revolution, with 500 ruble notes added in 1898 and 250 and 1000 ruble notes added in 1917. In 1915, two kinds of small change notes were issued. One, issued by the Treasury, consisted of regular style (if small) notes for 1, 2, 3, 5 and 50 kopeks. The other consisted of the designs of stamps printed onto card with text and the imperial eagle printed on the reverse. These were in denominations of 1, 2, 3, 10, 15 and 20 kopeks.
Уақытша үкіметтің мәселелері
1917 жылы Уақытша үкімет 20 және 40 рубльдік қазынашылық банкноттарды шығарды. Бұл банкноттар «Керенки» немесе «Керенский рубльдері» деп аталады. Уақытша үкімет АҚШ-та 25 және 1000 рубльдік мемлекеттік несиелік ноталарды да басып шығарды, бірақ олардың көп бөлігі қолданысқа енгізілмеді.
In 1917, the Provisional Government issued treasury notes for 20 and 40 rubles. These notes are known as "Kerenki" or "Kerensky rubles". The provisional government also had 25 and 1,000 ruble state credit notes printed in the United States but most were not issued.
Кеңес рублі
1917 жылы Ресей рублі КСРО Мемлекеттік банкі шығарған Кеңес рублімен (ISO 4217 коды: SUR) алмастырылды. Ол 1991 жылы КСРО тарағанға дейін Совет Одағының жалғыз валютасы болып қалды. Содан кейін, ол 15 посткеңестік мемлекетте жаңа ұлттық валюталармен алмастырылғанға дейін қолданыла берді: 1992 жылға дейін Ресейде (ресейлік рубльмен алмастырылды), Украинада (украин карбованецімен алмастырылды), Эстонияда (эстон кронымен алмастырылды), Латвияда (латыш рублімен алмастырылды), Литвада (литва талонымен алмастырылды); 1993 жылға дейін Беларусьте (беларусь рублімен алмастырылды), Грузияда (грузин лариімен алмастырылды), Арменияда (әрмения драмасымен алмастырылды), Қазақстанда (қазақстан теңгесімен алмастырылды), Қырғызстанда (қырғыз сомымен алмастырылды), Молдовада (молдова купонымен алмастырылды), Түркіменстанда (түркімен манатымен алмастырылды), Өзбекстанда (өзбекстан сомымен алмастырылды); 1994 жылға дейін Әзірбайжанда (әзірбайжан манатымен алмастырылды); және 1995 жылға дейін Тажикстанда (тажик рублімен алмастырылды). 2000 жылдан бері Ресей рублі (коды: RUB) және Беларусь рублі (коды: BYN) халықаралық жағынан танылған елдер шығарған, айналыстағы жалғыз рубль валюталары болып табылады.
In 1917, the Russian ruble was replaced by the Soviet ruble (ISO 4217 code: SUR) which, issued by the State Bank of the USSR, remained the sole currency of the Soviet Union until its breakup in 1991. Afterwards, it continued to be used in the 15 Post Soviet states until it was replaced by new national currencies: until 1992 in Russia (replaced by Russian ruble), Ukraine (replaced by Ukrainian karbovanets), Estonia (replaced by Estonian kroon), Latvia (replaced by Latvian ruble), Lithuania (replaced by Lithuanian talonas); until 1993 in Belarus (replaced by Belarusian ruble), Georgia (replaced by Georgian lari), Armenia (replaced by Armenian dram), Kazakhstan (replaced by Kazakhstani tenge), Kyrgyzstan (replaced by Kyrgyzstani som), Moldova (replaced by Moldovan cupon), Turkmenistan (replaced by Turkmenistani manat), Uzbekistan (replaced by Uzbekistani sum); until 1994 in Azerbaijan (replaced by Azerbaijani manat); and until 1995 in Tajikistan (replaced by Tajikistani ruble). Since 2000, the Russian ruble (code: RUB) and the Belarusian ruble (code: BYN) have been the only ruble currencies in circulation that have been issued by internationally recognized countries.
Символ
Рубль белгісі “₽” – Ресейдегі ақша бірлігін көрсету үшін қолданылатын валюта таңбасы. Ол латын әліпбиінде "Er" деп жазылатын кириллица әрпі Р-ден (Р) және қосымша көлденең сызықтан тұрады.
The ruble sign “₽” is a currency sign used to represent the monetary unit of account in Russia. It features a Cyrillic letter Р (transliterated as "Er" in the Latin alphabet) with an additional horizontal stroke.