Кіріспе
Исландияның валютасы – крона (кейде Исландия тажы деп аталады; белгісі: kr; коды: ISK). Исландия – Вануату, Барбадос, Тонга және Сейшель аралдарынан кейін өзінің валютасы мен ақша-кредит саясатына ие халық саны бойынша бесінші ең кішкентай ел.
The króna or krona (sometimes called Icelandic crown; sign: kr; code: ISK) is the currency of Iceland. Iceland is the fifth smallest country by population, after Vanuatu, Barbados, Tonga and the Seychelles, to have its own currency and monetary policy.
Атауы
Скандинавиялық валюталық одаққа қатысқан скандинавиялық валюталар (мысалы, Дания кронасы, Швеция кронасы және Норвегия кронасы) сияқты, "króna" атауы латынша "corona" ("таж") сөзінен туындаған. "Исландиялық кронасы" деген атау кейде, мысалы қаржы нарықтарында қолданылады.
Исландиялық кронаға әсер ететін мәселелер
Исландия Еуропалық Одаққа мүше емес және еуроны қолданбайды. Исландия валютасы – әлемде айналымы аз валюта, оны орталық банк қатаң басқарады. Оның басқа валюталарға шаққандағы құны тарихи тұрғыдан жылдам өзгереді, мысалы, АҚШ және Канада долларына, сондай-ақ басқа скандинавия валюталарына (швед кронасы, норвег кронасы, дат кронасы) және еуроға қатысты. Мысалы, 2006 жылдың бірінші жартысында Исландия кронасының құны АҚШ долларына қатысты 50-ден 80-ге дейін ауысқан. 2008 жылдың қазан айында валюта құлдырағанға дейін кронаның құны жоғары бағаланған деп есептелді. Көптеген дүкендерде электрондық төлемдер қабылданады. Исландияда басқа валюталар өте сирек қолданылады. Бірақ Кефлавик халықаралық әуежайында (көптеген транзиттік жолаушылар бар) АҚШ доллары, еуро және басқа да кейбір валюталар барлық саудагерлермен қабылданады. Рейкьявик орталығындағы кейбір дүкендер шетел валюталарын қабылдай алады. Исландияда жан басына шаққандағы компьютер пайдалану деңгейі әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің біріне ие, бұл көрсеткіш Ұлыбритания мен АҚШ-тан әлдеқайда жоғары. Исландиядағы технологияның кең таралғаны ақша жүйесіне әсер етті: Исландиядағы төлемдердің көп бөлігі электрондық түрде жүзеге асырылады, мысалы, дебеттік немесе кредиттік карталар арқылы немесе онлайн банк транзакциялары арқылы. Ең ірі номиналды банкнот – 10000 кроналық банкнот (2017 жылдың шілдесінде шамамен 83 еуро) салыстырмалы түрде төмен құнға ие; сондықтан Исландиядағы ірі сомадағы операциялардың көпшілігі электрондық аударымдар және басқа валюталар арқылы жүзеге асырылады.
2008 жылғы қаржы дағдарысы
2008 жылдың қазан айында 2007–2008 жылдардағы қаржылық дағдарыс Исландияның банк секторының құлдырауына әкелді. Исландия кронасының құны төмендеді және 2008 жылдың 7 қазанында Исландия Орталық банкі оны евроға шаққанда 131 бағамында бекітуге тырысты. Бірақ бұл бекіту келесі күні тоқтатылды. Кейін крона құны еуроға қатысты 340-қа дейін түсті, одан кейін валюта саудасы тоқтатылды (салыстыру үшін, 2008 жылдың басында бағам еуроға 90 кронаны құрады). Кронамен халықаралық сауданың көлемі өте төмен болғаннан кейін, 2008 жылдың қараша айында оның қайта жандануы күтілді, бірақ әлі де төмен өтімділікпен, себебі Исландия Халықаралық валюта қорынан қарыз алды. Дегенмен, 2009 жылдың қаңтарында крона әлі де тұрақты саудаға шыққан жоқ, Еуропалық Орталық банк (ЕОБ) анықтамалық бағамын ара-тұра ғана белгілейтін болды, соңғы рет 2008 жылдың 3 желтоқсанында 1 евроға 290 крона деп белгіленді. Исландия кронасы АҚШ долларына шаққанда да құны төмендеді, шамамен 50-80 доллардан 110-115 долларға дейін, ал 2008 жылдың қараша айының ортасына қарай 135 долларға дейін түсті. 2009 жылдың 2 сәуірінде бағам 1 долларға 119-ға жуық болды және келесі екі жыл бойы шамамен сол деңгейде сақталды, 2011 жылдың 23 наурызында 1 долларға 114 болды. Осының нәтижесінде, бұрынғысынан жоғары болған шетелдік саудагерлер мен туристерге арналған бағалар төмендеді, осы мүмкіндікті Исландияның сауда және туризм саласы пайдаланды. 2008 жылдың шілдесінде Биг-Мактың құны шамамен 6 АҚШ долларына тең болды, ал АҚШ-та оның бағасы 3,57 доллар болды.
Исландия мен еуро
Теориялық тұрғыдан алғанда, евроны қабылдау бірнеше артықшылықтар әкелуі мүмкін. Тарихи тұрғыдан берік валюта деп есептелетін валютаны қабылдау Исландияға «халықаралық қаржы нарықтарындағы қаупі бар құбылыстардан сақтануға» көмектесуі мүмкін. Бұған қоса, исланд экономистері дағдарысқа дейін евроны қолдау үшін бірнеше аргумент келтірді. «Өсу әлеуеті мен әл-ауқат тұрғысынан еуро ұзақ мерзімді пайыздық ставкаларды төмендетуі мүмкін [ ]. Бұл, әрине, капиталға инвестиция салуды және еңбек өнімділігін арттырады. Еуро басқа еуро елдерімен салыстыруды жеңілдету арқылы тұтыну бағаларын төмендетуі мүмкін». 2007 жылдың 30 қыркүйегінде исланд газеті Fréttablaðið үшін жасалған сауалнама көрсеткендей, 56% евроны қабылдауға қарсы болды, ал 44% қолдады. 2008 жылдың қаңтарында Исландияның Сауда палатасы жүргізген сауалнамада Исландияның кронадан бас тартуына қолдау 63% құрады. Исландиядағы Össur сияқты бірқатар компаниялар қызметкерлеріне еуро немесе АҚШ долларымен жалақы төлеуді бастады, бұл жоғары инфляция мен құбылмалылыққа байланысты болды. Қаржылық дағдарыс Исландияның Еуроаймаққа қосылуына қатысты талаптарды күшейтті. 2009 жылдың қаңтарында жоғары лауазымды исланд шенеунігі дағдарысқа байланысты «крона өліп қалды. Бізге жаңа валюта керек. Жалғыз нақты нұсқа – евро» деді. 2009 жылдың наурызында Исландияның Сыртқы істер министрі Оссур Скарфединссонның баяндамасында үш нұсқа қарастырылды: кронаны сақтау, Еуроодаққа қосылмай евроны қабылдау және Еуроодаққа мүшелік арқылы евроны қабылдау. Баяндама үшінші нұсқаны ұсынды. Исландияның евроны қабылдауының экономикалық әсерін зерттеу көрсеткендей, исланд кронасы халықаралық саудаға кедергі де, буферлік рөл де атқарады, ал Еуроодаққа қосылып, евроны қабылдау арқылы Исландияның халықаралық саудасы 60%-ға артуы мүмкін. 2009 жылдың шілдесінде Альтинги (парламент) Еуроодаққа мүшелікке үміткер болуға тартымды дауыс берді, бірақ бұл өтініш 2013 жылдан бері тоқтап тұр (Еуропа Одағына Исландияның қосылуына қараңыз). 2015 жылдың наурызында исланд билігі Еуропалық Одақ Кеңесінің төрағалығына жолдаған хатында Исландияның кандидат мемлекет ретінде қарастырылмауы керектігін және мүшелік процесін жалғастырудың нақты жоспары жоқ екенін мәлімдеді. Үкіметтік партиялардың басшылары да, кем дегенде, көрінетін болашақта крона Исландияның валютасы болып қала беретінін мәлімдеді.
Валюталық бағамы
2023 жылдың 31 мамырында 1 АҚШ доллары 140,44 исландтық кронасына бағаланды.