Кіріспе

Тайландтың ресми валютасы бат (/b//ɑː//t/; บาท, ; белгісі: ฿; коды: THB) — Тайландтың ресми валютасы. Ол 100 сатанға (สตางค์) бөлінеді. Ондық жүйеге көшуге дейін бат сегіз фьянгқа (เฟื้อง), әрқайсысы сегіз атқа (อัฐ) бөлінген. Ақша шығару құқығы Тайланд банкіне жүктеледі. 2023 жылдың желтоқсанына қарай SWIFT тай батын әлемдік төлемдердегі 10-шы ең көп қолданылатын валюта деп санайды.

Тарих

Тай баты, фунт сияқты, дәстүрлі масса бірлігінен шыққан. Оның валюталық құны бастапқыда сәйкес салмақтағы күміспен (қазір 15 грамм деп анықталады) көрсетілген және Сухотай кезеңінде фото дуанг деп аталатын оқша түрінде қолданылған. Бұл әртүрлі салмақтағы қатты күмістен құйылған бөлшектер, олардың бірі – бат, қарапайым бөлшектер мен еселер арқылы байланысты бірліктердің дәстүрлі жүйесіне сәйкес келеді. Олар келесі кестеде келтірілген: Монеталардың өзіне солот, сиао, фай және т.б. сияқты атаулар берілгенімен, тай батының/тикалының ресми бөлінісі 1 бат = 8 фуанг = 64 ат. Бұл дегеніміз, бір бат сегіз фуангқа, ал әрбір фуанг 8 атқа бөлінеді. Қазіргі уақытта тай баты атты кіші бірлік ретінде қолданбайды, бірақ ат Лаос кипінің қазіргі кіші бірлігі болып табылады. Бірлік (RTGS) Тай тіліндегі жазуы Салыстырмалы құны Bia (Биа) 0.0156 Bia – тай тілінде каури, оның қабығы сауда құралы ретінде бірдей құндылықпен қолданылған. Solot (Солот) 0.78 Солот сөзбе-сөз он алты немесе он алтыншы дегенді білдіреді, бұл фуангқа қатысты бөлшек мөлшерді білдіреді. Att (Ат) 1.56 Сол сияқты, ат сөзбе-сөз сегіз деген мағынаны білдіреді. Siao/Phai (Сиао/Фай) 3.125 Сиао – ширек. Sik (Сик) 6.25 Сик – жартысы. Fueang (Фуанг) 12.5 бат Базардағы ең кішкентай күміс ақша. Salueng (Салуенг) 25 (0.25 бат, 25 сатанг) Тай нұсқасы. Бұл сондай-ақ Камбоджаның салон және Бирманың пиасына тең. Song salueng (Сонг салуенг) 50 (0.50 бат, 50 сатанг) Baht (Бат) 1100 Бұл сонымен қатар Камбоджаның баты мен Бирманың кьятына тең. Оның басқаша атауы – тикаль. Tamlueng (Тамлуенг) 4 бат 4400 Тайландтың таэль нұсқасы. Chang (Чанг) 20 tamlueng 808000 Тайлық нұсқасы. Бұл жүйе 1897 жылға дейін қолданыста болды, онда принц Джаянта Монгкол ойлап тапқан ондық жүйе, онда бір бат = 100 сатанг, оның жартылай бауыры патша Чулалонгкорн күміс пулялы монеталарды қолданудан алып тастаған, 1857 жылы Ситтикарн Корольдік монетаханасы ашылғаннан кейін 28 қазан 1904 жылы енгізілді. Алайда, ескі бірліктердегі монеталар 1910 жылға дейін шығарылды, ал 25 сатанг сомасын әлі күнге дейін 25 сатанг монетасы сияқты салуенг деп атайды. 1902 жылдың 27 қарашасына дейін бат таза күміс негізінде бекітілді, бір батқа 15 грамм күміс. Бұл валютаның құнының алтын стандартындағы валюталарға қатысты өзгеруіне әкелді. 1856 жылдан 1864 жылға дейін кейбір шетелдік күміс монеталардың құны заңмен бекітілді, 5 бат = 3 испан доллары = 7 үнді рупиясы. 1880 жылға дейін айырбас бағамы фунт стерлингке 8 бат болып белгіленді, 1880 жылдары фунт стерлингке 10 батқа дейін төмендеді. 1902 жылы үкімет алтынға қатысты күмістің құнының барлық өсуіне сәйкес, бірақ күміс бағасы құлдырағанда оны азайтпастан, баттың құнын арттыра бастады. Бір фунт стерлинг 21.75 баттан басталып, валютаның құны 1908 жылы британдық фунт стерлингке 13 баттан бір фунт орнатылғанға дейін көтерілді. 1919 жылы бұл мөлшерлемені 12 батқа дейін, ал біршама тұрақсыздықтан кейін 1923 жылы 11 батқа дейін өзгертті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1942 жылы 22 сәуірде бат бір жапон иенасының құнына бекітілді. 1956 жылдан 1973 жылға дейін бат АҚШ долларына 20.8 бат = бір доллар және 1978 жылға дейін 20 бат = 1 доллар бағамымен байланыстырылды. АҚШ экономикасының нығаюы Таиландтың валютасын 1984 жылдан бастап 1997 жылдың 2 шілдесіне дейін АҚШ долларына 25 теңгеге қайта бекітуіне себеп болды, бұл ел 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысына ұшырады. Баттың құны өзгеріп, жартылай құлдырап, 1998 жылдың қаңтар айында бір доллар 56 батқа тең болды. 2021 жылдың қаңтар айында бір доллар үшін 30 теңгеге дейін көтерілді. Батты шетелдіктер бастапқыда tical терминімен білген, ол 1925 жылға дейін 2 сериядағы банкноттарда ағылшын тіліндегі мәтінде қолданылған.

Тарихтағы баттың сатып алу қабілеті

Баттың (биметалдық стандарт) құны жылдар бойы ауытқып келді, ал бат фиаттық стандартқа көшкеннен кейін күрт инфляцияланды. Мұны бір табақ гуай-жаптың (еріштелген кеспе ноһудтың бір түрі) бағасынан көруге болады. Рама V патшалығы тұсында бір табақ гуай-жап шамамен 1 атқа тұратын, ал Рама VI дәуірінде 1 сатаңға тұратын. 1 аттың ондық эквиваленті шамамен 1,5 сатаңды құрады. 2024 жылғы мәліметтер бойынша, бат Рама V патшалығынан бері шамамен 500 000% құнсызданды. Бұл 500 000% инфляция – құнның сызықтық және статикалық төмендеуі, яғни құн қаншалықты "төмендегенінің" салыстырмалы көрсеткіші ғана. Бұл жылдық күрделі емес құн.

Сатып алу қабілетінің айырмашылығы

Бұл белгілі бір тауарға қатысты банкноттардың сатып алу қабілеті, мысалы: алтын, лапша және т.б. "Қарама-қайшылықты" ең төмен номиналды монеталар мен банкноттардың айналымына негізделген салыстырмалы сатып алу қабілеті ретінде қарастыруға болады, бұл нақты валютаның сатып алу күшін көрсетеді. Мұны белгілі бір номиналмен қанша тауар сатып алуға болатыны немесе тауар бағасы номиналдың қандай пайызын құрайтыны ретінде түсінуге болады. +Лапша бағасына қатысты айырмашылық*Баға1 ат1.56 сатанг5 сатанг3 бат5 бат20 бат78 батЕң төмен номинал1900192019451967199220032024Монета1 солот1 сатанг0.5 сатанг5 сатанг25 сатанг25 сатанг25 сатангПайыздық айырмашылық50%150%1000%6000%2000%8000%31 200%Банкноталар1 бат1 бат50 сатанг5 бат10 бат20 бат20 батПайыздық айырмашылық0.01%0.01%10%60%50%100%390% 1900-шы жылдары "бір батпен көп нәрсе алуға болатындығы" туралы туындаған түсінік, ең төмен номиналдың сатып алу қабілетіне байланысты. Көзқарас пен перспектива арасындағы айырмашылық сол дәуірде өскен және қазіргі заманнан алыс ұрпақ арасындағы болып табылады. Мысалы, 1900-шы жылдардағы 1 бат банкнота мен 2020-шы жылдардағы 1 бат монетаны қарастырайық. Олардың сатып алу қабілеті мүлдем басқа, сондықтан кейінгі ұрпаққа "бір батпен сол кезде лапшаның бір табағын алуға болатын" деліп, олардың түсінігіне қатысты жаңылыс тудырады. Бірақ шындығында, 1 бат банкнотаның сатып алу күші 2024 жылғы 1000 бат банкнотасына жақын. Бұл 1910 жылғы 1000 бат банкнотаның тым жоғары сатып алу қабілетіне күмән тудырады, ол 2024 жылғы 5 000 000 бат банкнотасына тең. Қорытындысы, құн өзгермейді, тек саны ғана өзгереді.

Ондықтан бұрын ақша шығару

Рама III (1824–1851) – жалпақ монетаны пайдалануды қарастырған алғашқы патша. Ол мұны саудагерлердің қолайлылығы үшін емес, каури қабықшаларында тіршілік ететін жандардың өлтірілуіне алаңдағандықтан жасады. 1835 жылы Сингапурда жалпақ мыс монеталар қолданылатынын білгенде, ол шотланд саудагермен байланысып, Англияда екі түрлі сынақ монетасын соқтырды. Патша екі үлгінің екеуін де қабылдамады. Осы алғашқы монеталарға «Сиам» емес, «Муанг Тай» деген атау берілді. 1860 жылы қазіргі үлгідегі монеталар енгізілді. Олар күміс 1 сик, 1 фуанг, 1 және 2 салун, 1, 2 және 4 баттан тұрды, бір баттың салмағы 15,244 грамм, ал қалғандары салмаққа пропорционалды болды. 1862 жылы 1 солот пен 1 аттын, 1863 жылы 2 1/2, 4 және 8 бат алтын, ал 1865 жылы 2 және 4 ат мыс монеталары айналымға енгізілді. 1874 жылы мыс 1 солот пен 1 аттины қалайыдан ығыстырды, ал 1876 жылы мыс 4 атти енгізілді. Соңғы алтын монеталар 1895 жылы соғылды.

Ондық сан

Тай батының ондық жүйеге көшуі 19 ғасырдың соңында болды. Қазынашылық министрі Джаянта Монгколь, ханзада Махисара Раджахарудая, король Рама V-ке ондық есептеуді оңайлатып, Сиамды одан әрі жаңартатынын ұсынды. Бастапқыда бір үлкен бірлік – чанг, және бір кіші бірлік – ат болды, ал бат олардың арасында орналасты. Қорыта айтқанда, 64 ат = 1 бат = 1/80 чанг. Шындығында, бұл ескі жүйенің қысқартылған түрі ғана болды, ол кейіннен жойылды. 1902–1908 жылдар аралығында Сиам бұрынғы жүйеге қайта оралды. Алайда, Лаоста ат, тай батындағы сатаңмен салыстырғанда, кіші бірлік ретінде қолданылады. Екінші рет Рама V патшалығының соңында ондық жүйеге көшу әлдеқайда қабылданды және тиімді пайдаланылды.

Ондық монеталар

1897 жылы сатангпен белгіленген алғашқы монеталар, яғни купроникль 2 1/2, 5, 10 және 20 сатангтар енгізілді. Дегенмен, 1 солот, 1 және 2 ат монеталары 1905 жылға дейін, ал 1 фуанг монеталары 1910 жылға дейін соғылды. 1908 жылы тесігі бар 1, 5 және 10 сатанг монеталары енгізілді, мұнда 1 сатанг қоладан, ал 5 және 10 сатанг никельден жасалған. 1 және 2 салун монеталары 1915 жылы 25 және 50 сатанг монеталарымен алмастырылды. 1937 жылы тесігі бар, қоладан жасалған 1/2 сатанг монетасы шығарылды. 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан никельдің жетіспеуіне байланысты 5, 10 және 20 сатанг номиналындағы күміс монеталар сериясы енгізілді. Келесі жылы 1, 5 және 10 сатангқа арналған қалайы монеталар енгізілді, содан кейін 1945 жылы 20 сатанг, 1946 жылы 25 және 50 сатанг монеталары шығарылды. 1950 жылы алюминий қоспалы қоладан жасалған 5, 10, 25 және 50 сатанг монеталары енгізілді, ал 1957 жылы қоладан жасалған 5 және 10 сатанг монеталары, сондай-ақ мыс, никель, күміс және мырыш қоспасынан жасалған 1 бат монетасы шығарылды. Кейбір таиланд монеталары көп жылдар бойы күнін өзгертпей шығарылды. Оларға 1942 жылғы 1 сатанг және 1950 жылғы 5 және 10 сатанг монеталары (1973 жылға дейін соғылған), 1946 жылғы 25 сатанг (1964 жылға дейін соғылған), 50 сатанг (1957 жылға дейін соғылған) және 1957 жылғы 5, 10, 25 және 50 сатанг (1970 жылдарға дейін соғылған) жатады. 1 баттық купроникль монеталары 1962 жылы енгізіліп, 1982 жылға дейін күні өзгермей соғылды. 1972 жылы 5 баттық купроникль монеталары енгізілді, 1977 жылы купроникльмен қапталған мысқа ауыстырылды. 1986-1988 жылдар аралығында алюминийден жасалған 1, 5 және 10 сатанг, алюминий қоспалы қоладан жасалған 25 және 50 сатанг, 1 бат купроникль, 5 бат купроникльмен қапталған мыс және 10 бат биметалл монеталарынан тұратын жаңа монета жүйесі енгізілді. Купроникльмен қапталған болаттан жасалған 2 бат монетасы 2005 жылы енгізілді.

Ескертпелер

1, 5 және 10 сатаңдық монеталар тек банктер арасында қолданылады және айналымға шығарылмайды. Ескі монеталардың кейбіреулерінде тек тай жазуы болған, ал жаңа үлгілерінде араб цифрлары да бар. Стандартты 10 бат монетасының арт жағында, сағат 12 позициясында Брайль әліпбиінің 1 нүктесіне және 2, 4, 5 нүктелеріне сәйкес келетін көтеріңкі нүктелер орналасқан, бұл нүктелер 10 санын білдіреді. 10 бат монетасы өлшемі, пішіні және салмағы жағынан 2 евро монетасына өте ұқсас және сондай-ақ екі металдан жасалған, бірақ оның құны 25 евроцентке тең. Сондықтан, монеталарды тану құрылғылары жаңартылмаған автоматтары оларды 2 евро немесе ескі итальяндық 500 лиралық монета ретінде қабылдауы мүмкін. Көптеген 1, 2, 5 және 10 бат ескерткіш монеталары арнайы іс-шаралар үшін жасалған. Сондай-ақ, 20, 50, 100 баттық қара металлдан жасалған ескерткіш монеталар мен жоғары номиналды құнды металл монеталары да бар. 2010 жылдың ақпан айында Тайландтың Қаржы министрлігі 20 баттық жаңа монетаны айналымға шығаруды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.

Банкноттар

1851 жылы үкімет 1/8, 1/4, 3/8, 1/2 және 1 тикальға, содан кейін 1853 жылы 3, 4, 6 және 10 тамулуға банкноттар шығарды. 1857 жылдан кейін 20 және 40 тикальдық банкноттар шығарылды, олардың құны болат доллары мен үнді рупиясында да көрсетілді. 1868 жылға дейін 5, 7, 8, 12 және 15 тамулу, 1 чаң номиналында датасы көрсетілмеген банкноттар шығарылды. 1874 жылы бір ат номиналында банкнот шығарылды. 1892 жылы қазынашылық 1, 5, 10, 40, 80, 100, 400 және 800 тикальдық банкноттарды шығарды, олар тай тілінде "бахт" деп аталады. 1902 жылдың 19 қыркүйегінде үкімет Англиядағы Томас Де Ла Ру & Компания Лимитед баспасында басылған банкноттарды айналымға енгізді. Рама V және Рама VI патшалардың билік кезінде 5, 10, 20, 100 және 1000 тикальдық банкноттар шығарылды, олар тай тілінде әлі де "бахт" деп аталады. Әр номиналдың көптеген түрлері болды, ал 1918 жылы 1 және 50 тикальдық банкноттар шығарылды. 1925 жылы 1, 5, 10, 20, 100 және 1000 бат номиналындағы банкноттар ағылшын тіліндегі мәтінсіз араб және тай цифрларымен шығарылды; ағылшын тілінде сөйлейтіндер оларды "тикал" деп атады. 2010 жылдың 27 шілдесінде Таиланд банкі 16-шы сериядағы банкноттардың 2010 жылдың желтоқсанында айналымға түсетінін хабарлады. 2012 жылдың 9 тамызында Таиланд банкі королева Сирикиттің 80 жылдық мерейтойына арналған 80 бат номиналындағы жаңа банкнотты шығарды. Бұл Crane's MOTION қауіпсіздік жібі бар алғашқы тай банкноты болды. 2017 жылы Таиланд банкі қайтыс болған королі Бхумибол Адульядежді (Рама IX) еске алу үшін жаңа банкноттар отбасын жариялады. Банкноттардың мөлшері мен пішіні "16 сериялы" банкноттармен бірдей, ал алдыңғы жағы бұрынғыдай болды, бірақ артқы жағында корольдің балалық, жасөспірімдік және ересек кезеңдерін көрсететін суреттер бейнеленді. Жаңа банкноттар тобы 20 қыркүйекте шығарылды. 2018 жылы Таиланд банкі қазіргі патшасы Маха Ваджиралонгкорнның портреті бар жаңа банкноттар отбасын жариялады. Банкноттардың негізгі түстері мен пішіні бұрынғыдай, ал артқы жағында Таиландтың өткен және қазіргі патшаларының суреттері бейнеленді. 20, 50 және 100 бат номиналындағы банкноттар 2018 жылдың 6 сәуірінде Чакри еске алу күнінде шығарылды. 500 және 1000 бат номиналындағы соңғы екі банкнот 2018 жылдың 28 шілдесінде король Маха Ваджиралонгкорнның туған күнінің мерейтойында шығарылды.

2003-қазіргі уақыт (14-сериядан 17-серияға дейін) Кейінгі Рама 9 және Рама 10 дәуірі

Банкноттардың суреттері авторлық құқықты бұзу мүмкіндігінен сақтану үшін алынып тасталды, бірақ оларды жанындағы сілтемедегі тай тіліндегі мақалада қарауға болады.

1948-2003 (9-шы сериядан 13-ші серияға дейін) Раба 9 дәуірі

Бұл банкноттар сериясы қолданыстан шығарылмаған, демек, заңды төлем құралы болып саналады. Дегенмен, қазір оларды айналымда кездестіруге болмайды. Бұл банкноттардың суреттерін пайдалануға Авторлық құқық туралы заңның 1-тарауы, 6-бөлімі: Авторлық құқықтың бұзылуына қатысты ерекшеліктер, 7-тармағы бойынша рұқсат етіледі (B. E. 2537 (1994) Авторлық құқық туралы заңмен (NO. 2) Б. Е. 2558 (2015), Авторлық құқық туралы заң (NO.3) Б. Е. 2558 (2015) және Авторлық құқық туралы заң (NO.4) Б. Е. 2561 (2018) өзгертілген): оқытушы немесе білім беру мекемесі жұмыстың бір бөлігін қайта жасауға, оны қысқартуға немесе мазмұндама жасауға құқылы, осылайша оны сыныптағы немесе білім беру мекемесіндегі студенттерге таратуға немесе сатуға болады, егер бұл іс-әрекет коммерциялық мақсатта болмаса.

Білім беру материалы ретінде пайдалану үшін тек бір жағы көрсетілген, ал 13-ші сериядан кейінгі барлық сериялар алынып тасталған.

11-серия

Бұл серияда 500 бат банкноты алғаш рет енгізілді, бұл Таиланд Банкінің өндірісті толыққанды өз күшімен жүргізуімен бірге орын алды. Осының салдарынан 1 бат банкнотасын шығару тоқтатылды. 11-ші серия банкноттары:

Құны Өлшемі Басты түсі Сипаттамасы Шығарылған күні Алдыңғы жағы Артқы жағы

5 бат 130 × 67,5 мм Күлгін түсті Бхумибол Адульядеж патшасы толық мереймен Арфонфимоке Прасат павильоны 1969 1978

10 бат 135 × 70 мм Қоңыр түсті Бхумибол Адульядеж патшасы толық мереймен Ват Бенчамабопит 1969 1978

20 бат 140 × 72 мм Жасыл түсті Бхумибол Адульядеж патшасы толық мереймен "Анантанахрат" атты патшалық кеме 1971 1978

100 бат 150 × 77 мм Қызыл түсті Бхумибол Адульядеж патшасы толық мереймен Ват Пхра Си Раттана Сатсадарам 1969 1978

500 бат 160 × 80 мм Көктемгі түсті Бхумибол Адульядеж патшасы толық мереймен Пхра Пранг Сам Йот 1975 1988

1902 жылға дейін Децималдық кезеңге дейінгі кезең

Бұл дәуірдегі банкноттардың ерекшелігі – бір мезгілде сериялар шығарылмауы, олардың үзіліс-үзіліспен шығарылуы және көптеген банктердің жеке банкноттар шығаруы.

Ақша және масса бірлігі

Нгоен (เงิน) тай тілінде "күміс" дегенді білдіреді, сонымен қатар ақшаның жалпы атауы болып табылады, бұл баттың (немесе тикальдың) ең алдымен бағалы металдар мен асыл тастардың салмақ бірлігі екенін көрсетеді. Бір бат = 15.244 грамм. Тай алтынының стандартты тазалығы 96,5 пайыз болғандықтан, бір баттың салмағы бойынша алтынның мөлшері 15.244 × 0.965 = 14.71046 граммды құрайды; бұл шамамен 0.473 трой унцияға тең. 15.244 грамм алтын-көміштер үшін қолданылады; ал зергерлік бұйымдар үшін бір бат 15.16 граммнан артық болуы тиіс.