Кіріспе

Вифья таулары, сондай-ақ Вифья үстірті немесе Вифья жоталары деп те аталады, Малавидің Солтүстік аймағындағы тау тізбегі. "Вифья" сөзі тумбука тілінде "жаңалықтар" деген мағынаны білдіреді.

География

Бұл тау тізбегі Малави көлінің батыс жағалауымен солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай созылады. Тізбек шамамен 210 км-ге солтүстіктен оңтүстікке дейін жалғасады, оның оңтүстік ұшында Шамфила тауы (1768 м), ал солтүстік ұшында Узумара тауы (1920 м) орналасқан. Батысында Мзимба жазығы жатыр. Хималиро тауы (2050 м) тізбектің солтүстік бөлігінде, Мзузу қаласынан солтүстікке қарай 40 км қашықтықта орналасқан. Оңтүстік Рукуру өзені Мзимба жазығын және таулардың батыс беткейлерін суландырады. Оңтүстік Рукуру солтүстік-шығысқа қарай Малави көліне құяды, ал өзеннің төменгі аңғары тізбектің солтүстік шекарасын анықтайды, Вифья тауларын өзеннің солтүстігіндегі Ника үстіртіндегінен бөліп тұрады. Шығыс беткейлерін Лувея өзені және Малави көліне құятын басқа да арналар суландырады. Тізбектің солтүстік және оңтүстік бөліктері төменгі қыраттармен бөлінген. Мзузу қаласы қыраттың батыс беткейінде орналасқан, ал Малавидің M5 тас жолы қыраттан өтіп, Мзузуды Малави көліндегі Нката шығанағымен байланыстырады. Малавидің солтүстік-оңтүстік M1 тас жолы тізбектің ең оңтүстік ұшынан өтеді.

Экология

Таулардағы өсімдіктер қауымдастығы биіктікке қарай өзгеріп отырады. 1600 метрден төмен миомбо орманды алқаптары басым, сондай-ақ төменгі жатқан орман және шабындықтар да кездеседі. 1600 метрден жоғары афромонтаналық шабындықтар, бұталы алқаптар, орман және орманды алқаптар – негізгі өсіп-өнім беретін өсімдіктер қауымдастығы, олардың көптеген түрлері жақын орналасқан төмендіктерден ерекшеленеді. Оңтүстік бөлігінде, негізінен Оңтүстік Вифья орман қорығында, шамамен 4500 гектар таулық жаңбырлы орман сақталған. Жаңбырлы орманның негізгі ағаштары – Фикальхоа лаурифолия және Криптокария либертиана. Узумара және Чималиро тауларында таулық жаңбырлы орманның шағын алқаптары кездеседі, онда Фикальхоа лаурифолия және Ocotea sp. басым ағаштар болып табылады, ал төменгі жағы тығыз Акантацеа тұқымдас бұталарымен жабылған. Узумара тауы – көбелектер Papilio bromius, P. jacksoni және Charaxes nyikensis түрлерінің таралу аймағының оңтүстік шегі. Таудың батыс беткейінде орналасқан Мтангатанга және Перекези орман қорықтары ерекше биіктіктегі, жабық шатырлы миомбо орманды қорғайды. Brachystegia taxifolia басым ағаш түрі, ал ылғалды топырақта мәңгі жасыл бұталар мен еңкейіп өсетін мүктер өседі. Ағаштарда көптеген эпифиттік орхидеялар мен лишайниктер кездеседі. Оңтүстік Вифья орманды жерлерде Малавидегі қызыл ормандық дукердің (Cephalophus natalensis) ең ірі популяциясы, сары бабуин (Papio cynocephalus), вервет маймылы (Chlorocebus pygerythrus), бушбук (Tragelaphus sylvaticus), бушпиг (Potamochoerus larvatus) және барс (Panthera pardus) мекендейді. Аймақта кездесетін құстарға қабыршақты шұбар құс (Pternistis squamatus), зәйтүн түсті шұбар құс (Dendropicos griseocephalus) және қызыл бетті қызыл қанатты құс (Cryptospiza reichenovii) жатады. Вифья таулары – Шығыс Африка тауларының бірнеше афромонтаналық түрлерінің ең оңтүстік таралу аймағы: ағаштар мен бұталар Entandrophragma excelsum, Ficalhoa laurifolia және Ocotea usambarensis; құстар Onychognathus tenuirostris және Laniarius fuelleborni; және көбелектер Precis sinuata, Henotesia ubenica, Uranothauma cuneatum және Uranothauma heritsia.

Орман қорықтары

1948 жылы құрылған Оңтүстік Вифья орман қорығының ауданы 1147,8 км², ол оңтүстік жотаның көп бөлігін қамтиды. Қорық ішінде, негізінен экзотикалық қарағай ағаштарынан тұратын, Чикангава орманы деп белгілі, кең аумақты Вифья плантациясы орналасқан. Оңтүстік Вифья орман қорығына сондай-ақ Нтхунга (11°40’S 33°49’E, 108 га, 1600–1800 м биіктікте), Чамамбо (11°50’S 33°50’E, 260 га, 1600–1800 м биіктікте) және Кавандама (12°01’S 33°52’E, 75 га, 1750–1850 м биіктікте) орналасқан жергілікті мәңгі жасыл тау орманының үш анклавы кіреді.

Басқа орман қорықтарына оңтүстік жотаның оңтүстік шетіндегі Чималиро және Двамбази, батыс беткейіндегі Мтангатанга және Перекези, шығыс беткейіндегі Рувуо, Чисахира және Нкхвази, Мзузу қаласының жанындағы Луньянга және Канинг'ина, сондай-ақ солтүстік жотадағы Узумара тауындағы Узумара кіреді.

Вифья плантациясы

1964 жылдан бастап Оңтүстік Вифья орман қорығында 53 000 гектарға экзотикалық қарағайлар отырғызылды. Плантацияны мемлекеттік Viphya Plywood and Allied Industries (VIPLY) корпорациясы басқарды, және бұл Малави президенті Гастингс Банданың Малавиде экспортқа бағытталған қағаз және целлюлоза өнеркәсібін құру жоспарының бір бөлігі болды. Плантация Африкадағы ең ірі немесе екінші ірі жасанды орман болып табылды. Көбінесе Pinus patula қарағайлары қорықтың жоғары орталық жазығындағы бұрынғы тау шалғындарына отырғызылды. Жергілікті тау ормандары сақталды. Экспортқа арналған ағаш целлюлозасын өндіруге арналған целлюлоза зауытын салу жоспары 1980-ші жылдары экспортқа деген сұраныстың төмендеуі және экономикалық дағдарыс салдарынан тоқтатылды. VIPLY 1990-шы жылдары жекешелендірілді, ал 1998 жылы үкімет Raiply Malawi Ltd. компаниясына плантацияның 20 000 гектарын басқаруға 15 жылдық концессия берді. Raiply Чикангава қаласында (плантациядан батысқа қарай) фанера, ағаш және ағаштан жасалған жиһаз шығаратын зауытты басқарады. Қалған 33 000 гектары Малави ағаш кесушілеріне тұрақты пайдалану үшін берілді. Концессионерлер ағаштарды қайта отырғызуға аз көңіл бөлді, сонымен қатар заңсыз ағаш кесу кеңінен таралды. 2013 жылға қарай плантацияның тек 10% ғана ағаштармен жабылған болды. Малави үкіметі қайта отырғызуды бастауға уәде берді және 2012 жылы 1600 гектарды қайта отырғызғанын тіркеді.