Кіріспе

Испания азамат соғысында республикашылдарды қолдаған жарымәскери күштер, Е.В. Лимоновтың "Басқа Ресейі" басқаратын жасақтар.

Интернационалдық бригадалар (lang es) – Испания азамат соғысы кезінде Екінші Испания Республикасының Халық фронты үкіметіне көмек көрсету үшін Коммунистік Интернационал құрған әскерлер. Бұл ұйым 1936 жылдан 1938 жылға дейін екі жыл бойы жұмыс істеді. Соғыс барысында Интернационалдық бригадалар қатарында 40 000 мен 59 000 аралығында адам қызмет етті, оның ішінде 10 000-ға жуығы шайқаста қаза тапты. Испания азамат соғысынан өзге, "Интернационалдық бригадалар" термині кейде шетелдік легионмен бірдей мағынада қолданылады, яғни басқа мемлекеттің қарулы күштерінде ерікті түрде соғысуға келген шетелдік азаматтардан құралған әскери бөлімдерге қатысты айтылады. Бригада штабы Кастилия-Ла-Манча облысының Альбасете қаласындағы "Гран-Отельде" орналасқан. Олар Мадрид, Жарама, Гвадалахара, Брунете, Белхите, Теруэль, Арагон және Эбро шайқастарына қатысты. Олардың көпшілігі жеңіліспен аяқталды. Соңғы жылы Интернационалдық бригадалар Испания Республикалық армиясына, Испания шетелдік легионының құрамына енгізілді. 1938 жылдың 23 қыркүйегінде Испания премьер-министрі Хуан Негрин бұл ұйымды таратып жіберді, мұның мақсаты – араласпау комитетіндегі либералды демократиялардан көбірек қолдау алу болған, бірақ бұл әрекет нәтижесіз болды. Интернационалдық бригадалар Коминтерн тарапынан күшті қолдау алды және Кеңес Одағының Испания Республикасына (қару-жарақ, логистика, әскери кеңесшілер және НКВД арқылы) көмектесуге деген бейілділігін көрсетті, дәл сол сияқты Португалия, фашистік Италия және нацистік Германия қарсыласы ұлтшыл көтерілісшілерге көмектескендей. Ең көп еріктілер Франциядан (онда Франция Коммунистік партиясының көптеген мүшелері болды) және Италия мен Германиядан қуылған коммунистерден келді. Бригадалардың құрамында көптеген еврейлер болды, олар АҚШ, Польша, Франция, Англия және Аргентинадан келген еріктілердің арасында ерекше көзге түсті. Сталинизмге қарсы болған республикалық еріктілер Бригадаларға қосылмай, олардан бөлек Халық фронтына, ПОУМ-ға (троцкишілдер, бухариншілдер және басқа да антисталиндік топтардан құрылған, олар испандықтар мен шетелдік еріктілерді ажыратпады) немесе Дуррути колоннасы, IWA және CNT сияқты анархо-синдикалистік ұйымдарға қосылды.

Оқыту және жұмысқа қабылдау

Шетелдік коммунистік партияларды пайдаланып, Испанияға еріктілерді тартуды алғаш рет 1936 жылдың тамызында Испанияға сапар шеккен британдық жазушы және әскери теоретик Том Уинтрингхэм ұсынды, бірақ бұл идея ресми түрде 1936 жылдың қыркүйегіне дейін Кеңес Одағындағы Коминтернмен талқыланбады. Қауіпсіздік шаралары ретінде коммунист емес еріктілер алдымен НКВД өкілімен сұхбаттасатын болды. Қыркүйек айының соңында британдық, итальяндық және француз коммунистік партиялары колонна құру туралы шешім қабылдады. Италиялық коммунистік жастардың бұрынғы жетекшісі Луиджи Лонго испан үкіметімен қажетті келісімдерді жасауға жауапты болды. Кеңес Одағының Қорғаныс министрлігі де көмектесті, себебі олар Ресей азамат соғысы кезінде халықаралық еріктілер корпусымен жұмыс істеу тәжірибесіне ие болды. Бұл идеяға бастапқыда Ларго Кабальеро қарсы болды, бірақ соғыстың алғашқы сәтсіздіктерінен кейін ол пікірін өзгертті және 22 қазанда операцияға келісті. Дегенмен, Кеңес Одағы Франция мен Ұлыбританиямен дипломатиялық қақтығыстан қашыңқырау үшін араласпау комитетінен шықпады. Негізгі жұмылдыру орталығы совет полковнигі Карол "Вальтер" Сверчевскийдің бақылауымен Парижде орналасқан. 1936 жылдың 17 қазанында Жозеф Сталиннің Хосе Диасқа жазған ашық хаты Mundo Obrero газетінде жарияланды, онда Испанияның екінші республикасының жеңісі тек испандықтар үшін ғана емес, сонымен қатар бүкіл "прогрессивті адамзат" үшін маңызды екені айтылды. Содан кейін коммунистік белсенділер бірнеше елде антифашистік "халық фронты" жасақтарын құру үшін орташа социалистер мен либералдармен бірікті. Еріктілердің Испанияға кіруі ұйымдастырылды, мысалы, маршал Тито ретінде танымал болған Югославиялық Иосип Броз Шығыс Еуропадан келген еріктілерге көмек, ақша және паспорттар беру үшін Парижге келді (оның ішінде Испания азамат соғысында көптеген югославиялық еріктілер болды). Франциядан Испанияға пойызбен немесе кемемен еріктілер жіберіліп, Альбасетедегі базаға жеткізілді. Көптеген еріктілер өздері де Испанияға келді. Еріктілер ешқандай келісімшартқа немесе белгілі бір мерзімге міндеттеме бермеді, бұл кейіннен мәселе тудырды. Сондай-ақ, көптеген итальяндықтар, немістер және басқа елдерден келген адамдар Испаниядағы күрес демократияны қалпына келтіру немесе өз елдерінде революциялық мақсаттарға жетудің алғашқы қадамы деп ойлап, қозғалысқа қосылды. Сонымен қатар, көптеген жұмыссыз жұмысшылар (әсіресе Франциядан) және авантюристтер де болды. Ақырында, Ресейге жер аударылған 500-ге жуық коммунист Испанияға жіберілді (олардың арасында Бірінші дүниежүзілік соғыста тәжірибелі әскери басшылар болды, мысалы, "Клебер" Стерн, "Гомез" Зайсер, "Лукач" Залка және "Гал" Галич, олар шайқаста өте құнды болып шықты). Коммунистер операцияны құлшыныспен қарсы алды, бірақ анархистер күмәнмен қарады. Бастапқыда Франциямен шекараны бақылаған анархистерге коммунистік еріктілерді қабылдамауға бұйрық берілді, бірақ наразылықтардан кейін олардың өтуіне рұқсат берілді. Кейіннен "Талман" батальонынан "қызметтен кеткен" журналист Кит Скотт Уотсон өзінің естеліктерінде анархист шекарашыларының қалай ұсталып, тексерілгенін, содан кейін елге кіруге рұқсат етілгенін айтты. 1936 жылдың 14 қазанында Альбасетеге 500 еріктілер тобы (көбінесе француздар, сондай-ақ бірнеше жер аударылған поляктар мен немістер) келді. Оларды Испанияда соғысып жүрген халықаралық еріктілер қарсы алды: Thälmann батальонынан немістер, Centuria Gastone Sozzi итальяндары және Commune de Paris батальонынан француздар. Олардың арасында ақын Джон Корнфорд болды, ол Франция мен Испанияны достар тобымен бірге саяхаттады, оларға Винтрингхэм, Джон Сомерфилд, Бернард Нокс, Ральф Бейтс және Ян Курцке кірді, олардың барлығы шайқас тәжірибесі туралы егжей-тегжейлі естеліктер қалдырды. 1937 жылдың 30 мамырында Марсельден Испанияға 200-ден 250 еріктілерді тасымалдаған испандық "Сиюдад де Барселона" кемесі Маграт де Мар жағалауында ұлтшылдардың су асты кемесімен торпедаланды. Кеме батып, шамамен 65 ерікті суға батып кетті. Альбасете тез арада Халықаралық бригадалардың штаб-пәтеріне және негізгі қоймасына айналды. Оны Коминтерннің ауыр салмақты өкілдерінен тұратын үштік басқарды: Андре Марти - командир, Луиджи Лонго (Галло) - бас инспектор, ал Джузеппе Ди Витторио (Николетти) - бас саяси комиссар. Бригадада көптеген еврей еріктілері болды - барлығының шамамен төрттен бірі. Польша батальонында 1925 жылы Польшада қаза тапқан жас еврей коммунисі Нафтали Ботвиннің атымен аталатын еврей ротасы құрылды. Франция коммунистік партиясы Бригадаларға форма берді. Олар Республикалық халық армиясының негізгі әскери бөлімі болып табылатын аралас бригадаларға ұйымдастырылды. Тәртіп қатаң болды. Бірнеше апта бойы Бригадалар қатаң әскери оқудан өтуде базада құлыпталған күйде болды.

Бірінші жекпе-жектер: Мадрид қоршауы

Мадрид шайқасы Республика үшін маңызды жеңіс болды және Франсиско Франко күштерінен жедел жеңіліс мүмкіндігін болдырмады. Бұл жеңісте Халықаралық бригадалардың ролі жалпы мойындалды, бірақ Коминтерн үгітімен шамадан тыс көрсетілді, сондықтан сыртқы әлем тек олардың жеңістері туралы естіді, испан бөлімшелерінің жеңістері туралы емес. Мұндай үгіт осылай табысқа жетті, британ елшісі сэр Генри Чилтон Мадридті қорғаған армияда испандықтар жоқ деді. Мадридте соғысқан Халықаралық бригада күштері тағы бір сәтті республикалық шайқастан кейін келді. Қаладағы 40 мың республикалық әскердің арасында шетелдік әскерлер 3 мыңнан аз болды. Халықаралық бригадалар шайқасты өздері жеңіп алған жоқ, жағдайды айтарлықтай өзгерткен жоқ болса да, олар өздерінің нық күресімен үлгі көрсетті және халықтың көтеріңкі рухын арттырды, өйткені басқа елдердің күреске қатысуын көрсетті. Халықаралық бригадалардың көптеген ескі мүшелері Бірінші дүниежүзілік соғыста (Испания 1914-1918 жылдары бейтарап болды) және Ирландия Тәуелсіздік соғысында (кейбіреулері британ армиясында, ал басқалары Ирландия Республикалық армиясында (ИРА) соғысқан) бағалы жауынгерлік тәжірибе алды. Мадридтегі стратегиялық позициялардың бірі – Каса-де-Кампо болды. Онда генерал Хосе Энрике Варела басқаратын марокколықтар орналасқан. Оларды Испания Республикалық армиясының III және IV бригадалары тоқтатты. 1936 жылдың 9 қарашасында Эдгар Андре батальонынан, Париж Коммунасы батальонынан және Дабровский батальонынан 1900 сарбаз бен британдық пулемет ротасынан құралған XI Халықаралық бригада Каса-де-Кампода орналасты. Кешке командирі генерал Клебер ұлтшылдардың позицияларына шабуыл жасады. Бұл түн бойы және келесі күні таңға дейін жалғасты. Ұрыс аяқталған соң ұлтшыл әскерлер кері шегінуге мәжбүр болды, Каса-де-Кампо арқылы Мадридке тікелей шабуыл жасау үмітінен бас тартты, ал XI бригада өз құрамының үштен бірін жоғалтты. 13 қарашада 1550 сарбаздық XII Халықаралық бригада, Тальман батальонынан, Гарибальди батальонынан және Андре Марти батальонынан құралды. Генерал "Лукац" басқаруымен олар Лос-Анджелес тауларындағы ұлтшылдардың позицияларына шабуыл жасады. Тіл және байланыс мәселелері, басқару қиындықтары, демалыс жетіспеуі, бронетехникамен нашар үйлестіру және артиллерияның жеткіліксіз қолдауы салдарынан шабуыл сәтсіз аяқталды. 19 қарашада анархист жасақтары кері шегінуге мәжбүр болды, ал нацистік "Кондор" легионымен қамтамасыз етілген марокколық және испандық әскерилер Университет қаласын басып алды. 11-бригада ұлтшылдарды Университет қаласынан ығыстыру үшін жіберілді. Бұл шайқас өте қанды болды, артиллерия мен әуе шабуылдары, бөлмелерде штык пен гранатамен ұрыстар болды. 1936 жылдың 19 қарашасында анархист көшбасшысы Буэнавентура Дуррути атып өлтіріліп, келесі күні қайтыс болды. Университеттегі шайқас Университет қаласының үштен екі бөлігі ұлтшылдардың бақылауына өткенге дейін жалғасты. Екі тарап та окоптар мен бекіністерді салуды бастады. Кез келген шабуылдың өте қымбатқа түсетіні анық болды; ұлтшыл көшбасшылары Мадридке тікелей шабуыл жасау туралы идеядан бас тартып, астананы қоршауға дайындалуға мәжбүр болды. 1936 жылдың 13 желтоқсанында 18 мың ұлтшыл әскер Гуадаррамада Мадридті қоршауға алу үшін шабуыл жасады – бұл шайқас Коруна жолы шайқасы деп аталды. Республикашылар генерал Дмитрий Павлов басқаратын кеңестік бронетанктік бөлімді, сондай-ақ XI және XII Халықаралық бригадаларды жіберді. Қатыгез шайқастар болды, олар ұлтшылдардың жорығын тоқтатты. Содан кейін Республика Кордова майданында шабуыл жасады. Шайқас белгілі бір деңгейде тоқтады, содан кейін мынадай хабарлама жарияланды: "Күн бойы алға жылжу жалғасты, ешқандай аумақ жоғалған жоқ". Лопера шайқасында ақындар Ральф Уинстон Фокс пен Джон Корнфорд, 17 жастағы дублиндік Томми Вуд қаза тапты. Ақырында ұлтшылдар алға жылжып, Эль-Камподағы гидроэлектр стансасын басып алды. Андре Марти Марселье батальонының командирі Гастон Деласалледі тыңшылық және опасыздықпен айыптап, өлім жазасын берді. (Деласаль Франсиско Франконың тыңшысы болмауы мүмкін; оны оның екінші командирі Андре Гейслер айыптады, ол кейіннен екінші дүниежүзілік соғыс кезінде француз қарсыластарымен опасыздық үшін өлім жазасына кесілді.) Рождестводан кейін Мадридті қоршауға жасалған ұлтшылдардың тағы бір әрекеті сәтсіз аяқталды, бірақ бұл өте қанағатсыз шайқас болды. 1937 жылдың 6 қаңтарында Тальман батальоны Лас-Розасқа келді және күшін жоғалтқанға дейін позицияларын ұстады. 9 қаңтарда ұлтшылдар 10 шақырым аумақты жоғалтқанда XIII және XIV Халықаралық бригадалар мен 1-ші британдық ротасы Мадридке келді. Республикашылар жоғалған жерді қайтару үшін қарқынды шабуылдар жасады, бірақ сәттілікке жете алмады. 15 қаңтарда екі тарап та окоптар мен бекіністер салды, нәтижесінде тоқтау орнады. Ұлтшылдар Мадридті соғыстың соңына дейін, 1939 жылдың наурызында, қарсылықсыз кіргенге дейін басып алмады. Кейіннен бірнеше ай бойы қарсылық ошақтары болды.

Жарама шайқасы

1937 жылдың 6 ақпанында Малаганың түсуінен кейін ұлтшылдар Мадридтен оңтүстікке қарай, Мадрид пен Андалусия жолына шабуыл жасады. Ұлтшылдар XV Халықаралық бригадасының қолында болған Ciempozuelos кішкентай қаласына жылдам шабуылдады. Бригада британдық батальоннан (Британдық достастық және ирландтар), Димитров батальонынан (әртүрлі Балқан ұлттары), Алтыншы ақпан батальонынан (бельгиялықтар мен француздықтар), канадалық Маккензи Папино батальонынан және Авраам Линкольн бригадасынан құралды. Сонымен қатар, кейін Коннолли колоннасы деп аталған, негізінен 80 адамнан тұратын тәуелсіз ирландтық бөлім де шайқасқа қатысты. Батальондар көбінесе бір ұлттан ғана тұрмай, көптеген ұлттардың араласуынан құралды. 1937 жылдың 11 ақпанында ұлтшыл бригадасы Андре Марти батальонына (XIV Халықаралық бригада) күтпеген шабуыл жасап, күзетшілерін үнсіз өлтіріп, Харама өзенін кесіп өтті. Гарибальди батальоны қарсы шабуылды ауыр оқпен тоқтатты. Басқа бір жерде, ұлтшылдар осы тактиканы пайдаланып, әскерлерін өзен арқылы жылжытуға мүмкіндік алды. 12 ақпанда XV Халықаралық бригаданың британдық батальоны шабуылдың негізгі күшіне тап болды және жеті сағат бойы ауыр оқ астында қалды. Бұл орын "Өлім төбесі" деп аталды. Күннің соңында британдық батальонның 600 мүшесінің тек 225-і ғана тірі қалды. Бір рота алданып тұтқынға түсті, ұлтшылдар қатарына "Интернационал" әнін айтып кіргенде. 17 ақпанда Республикалық армия қарсы шабуыл жасады. 23 және 27 ақпанда Халықаралық бригадалар қатысты, бірақ көп табысқа жете алмады. Линкольн батальоны үлкен қысымға ұшырады, артиллериядан қолдау алмады. 120 адам қаза тауып, 175 адам жараланды. Қаза тапқандардың арасында ирланд ақыны Чарльз Доннелли және Лео Грин болды. Екі тарап та ауыр шығынға ұшырады, және "екі жақ та жеңіске жеткенін мәлімдеді, бірақ екеуі де жеңілді". Шабуыл тең түсті, екі тарап та бекініп, кеңейтілген окоп жүйелерін құрды. 1937 жылдың 22 ақпанында Ұлттар лигасының араласпау комитеті шетелдік еріктілерге тыйым салды.

Гвадалахара шайқасы

Жарамаға жасалған сәтсіз шабуылдан кейін ұлтшылдар Мадридке тағы бір шабуыл жасады, бұл жолы солтүстік-шығыстан. Мақсаты – Мадридтен 50 шақырым қашықтықтағы Гвадалахара қаласы. Бенито Муссолини жеңісті Италияға жатқызуды қалағандықтан, 35 000 сарбаз, 80 жауынгерлік танк және 200 далалық артиллериядан тұратын бүкіл итальяндық экспедициялық корпусы жұмылдырылды. 1937 жылдың 9 наурызында итальяндықтар республикалық шепті бұзды, бірақ шабуылды тиімді пайдалана алмады. Дегенмен, ұлтшылдар армиясының қалған бөлігі ілгері жылжыды, республикашылдар үшін жағдай қиын бола бастады. Республика армиясының ең жақсы бөлімдерінен, соның ішінде XI және XII Халықаралық бригадаларынан құралған топ жылдам жиналды. 10 наурыз күні таңертең ұлтшылдар жақындасып, түске дейін Гарибальди батальоны қарсы шабуылға көшті. Шатасудың себебі – екі тараптың да бір-бірінің қозғалысын білмеуі және екі тарап та итальян тілінде сөйлеуі болды. Осыдан әскери барлаушылар өздерінің жау екенін сезбей, ақпарат алмасып қалды. Республикашылдар алға жылжып, XI Халықаралық бригадамен байланыс орнатты. Ұлтшылдардың танктеріне оқ атылып, жаяу әскерлік топтары әрекетке кірісті. 11 наурызда ұлтшылдар армиясы республикашылдардың фронтын жарып өтті. Тельман батальоны ауыр шығынға ұшырады, бірақ Триюэке–Тория жолын ұстап тұруға қол жеткізді. Гарибальдилер де өз позицияларын сақтап қалды. 12 наурызда республикалық авиация мен танктер шабуыл жасады. Тельман батальоны Трихуэтеге штыкпен шабуылдап, қаланы қайта басып алып, көптеген тұтқындарды ұстады.

Басқа шайқастар

Халықаралық бригадалар 1938 жылдың қаңтарында Теруэль шайқасына да қатысты. Бұл шайқаста 35-ші халықаралық дивизия әуе шабуылынан, сондай-ақ азық-түлік, қысқы киім және оқ-дәрі тапшылығынан ауыр қатыгездік көрді. XIV Халықаралық бригада 1938 жылдың шілдесінде Эбро шайқасында соғысты, бұл соғыстың соңғы республикалық ұтқырлығы болды.

Шығындар

Қазіргі қолданыстағы негізгі деректер бригадалықтардың қаза табу саны туралы қайшылы мәліметтер береді; 1938 жылдың наурыз айының соңында IB Albacete штабының баяндамасы 4,575 қаза тапқанды көрсетсе, 1938 жылдың шілде айының соңында НКВД майоры Семен Гендиннің Мәскеуге жолдаған құпия хатында 3,615 қаза тапқанды, ал премьер-министр Хуан Негрин 1938 жылдың 28 қазанында Барселонадағы қоштасу сөзінде 5,000 қаза тапқанды айтқан. Сонымен қатар, тарихнамада қаза тапқандардың саны бойынша да келісім жоқ. Ең жоғары бағалау бойынша 15,000 адам қаза тапқан. Көптеген ғалымдар 10,000 санын ұсынады, сондай-ақ жақында жарық көрген еңбектерде де осы сан жиі кездеседі. Нақты сан ретінде 9,934 көрсетілген, ол 1970 жылдардың ортасында есептелген және кейде бүгінге дейін қайталанады. "Osprey" сериясының мәліметінше, кем дегенде 7,800 адам қаза тапқан. Дегенмен, басқа авторлар 6,100-ден 6,500-ға дейінгі аралықтағы бағалауларды ұсынады. Кейбір ғылыми емес жариялымдарда бұл сан 4,900 деп көрсетілген. Жоғарыда аталған сандарға жауынгерлік қимылдарда қаза тапқандар, кейін жараларынан қайтыс болғандар және тұтқын ретінде өлімге ұшырағандар кіреді. Оларға өз жағынан өлімге ұшыраған бригадалықтар кірмейді, олардың саны шамамен 500-ге жетеді деп есептеледі; сонымен қатар, оларға оқиғалар салдарынан (өзін-өзі атқылау, көлік апаттары, суға бату және т.б.) қаза тапқандар немесе денсаулық проблемаларынан (ауру, суық тию, улану және т.б.) қайтыс болғандар кірмейді. Қаза тапқандардың жалпы саны 48,909 немесе 55,162 адамды құрайды. Бұл қаза тапқандарды, жоғалғандарды және жарақат алғандарды қамтиды, бірақ көптеген жағдайларда қайталаулар/көбейтулер болуы мүмкін, өйткені бір адам бірнеше рет жарақат алған болуы мүмкін. Жоғалғандардың арасында әскери тұтқындар да бар; олардың жалпы саны белгісіз, бірақ Сан-Педро-де-Карденядағы шетелдік жауынгерлер үшін негізгі түрме лагерінде тұтқынға алынған интербригадистердің саны 700-ден асып түседі. Тарихшылар есептегендей, IB-нің барлық жауынгерлеріне қатысты қаза тапқандардың үлесі одан да жоғары болуы мүмкін, өйткені ол тек қаза тапқандардың санына ғана емес, сонымен қатар еріктілердің жалпы санына қатысты бағалауларға байланысты. Кейбір деректер 8,3% көрсеткішін ұсынады, ал кейбір авторлар 15%, басқалары 16,8%, 24,7% немесе 28,6% санын ұсынады; бір автор 33%-ға жеткен, ал біреуі "жартысы" дейді. Салыстыру үшін, ұлтшылдар қолданған шабуылдық бөлімдерде (толық салыстыруға келмейтін болса да) карлистік рекеттер үшін бұл көрсеткіш 11,3%, ал марокколық регулярлар үшін 14,6% болған. Екі тараптың әскерлеріндегі қаза тапқандардың жалпы үлесі шамамен 7% құрайды. Ірі ұлттық контингенттер үшін қаза тапқандардың үлесінің бағалаулары өте әртүрлі және көбінесе бригадалар үшін есептелген жалпы қаза тапқандардың үлесімен ешқандай байланысы жоқ. Латын Америкасынан келген еріктілер (көбінесе кубалықтар, аргентиналықтар және мексикалықтар) үшін бұл көрсеткіш 11% мен 13% аралығында, француздықтар үшін (француз тілді бельгиялықтар мен швейцариялықтарды қоса алғанда) 12% мен 18% аралығында; британдықтар үшін 18%-дан 16%-ға дейін; американдықтар үшін 13%-дан 13%-ға дейін; немістер үшін 22%-дан 22%-ға дейін; югославиялықтар үшін 35%-дан 35%-ға дейін; канадалықтар үшін 43%-дан 57%-ға дейін; поляктар үшін (украиндер, еврейлер, белорустарды қоса алғанда) 30%-дан 62%-ға дейін. Кішірек контингенттерде қаза тапқандардың үлесі кубалықтардың 10%, чехословакиялықтардың 17%, австриялықтардың 18%, балтық елдерінен келгендердің (эстондықтар, латыштар, литвалықтар) 21%, швейцариялықтардың 21-25%, финдердің 31%, гректердің 13-33%, шведтердің 23-35%, даниялықтардың 40% және норвегиялықтардың 44% құрайды. Кейбір шағын ұлттық контингенттер үшін, мысалы, австралиялықтар үшін, қаза тапқандардың үлесі шамамен 21-22% құрайды.

Таратылуы

1938 жылдың қазан айында Эбро шайқасының қайнар тұсында Араласпау комитеті Халықаралық бригадаларды қайтаруды талап етті. Хуан Негриннің республикалық үкіметі бұл шешімді 1938 жылдың 21 қыркүйегінде Ұлттар Лигасында жариялады. Бұл тарату – ұлтшылдардың шетелдік қолдаушыларын әскерлерін кері қайтаруға және Франция пен Ұлыбритания сияқты Батыс демократиялық елдерін Республикаға қару-жарақ ембаргосын тоқтатуға итермелеу үшін жасалған дұрыс емес әрекеттің бір бөлігі болды. Сол кезде Испанияда республикалық жақта әлі шамамен 10 000 шетелдік еріктілер, ал ұлтшылдар үшін 50 000 шетелдік сарбаз болды (тағы 30 000 марокколықтарды есептемегенде). Халықаралық бригадалардың шамамен жартысы нацистік Германиядан, фашистік Италиядан немесе сол кезде авторитарлық оңшыл үкіметтері бар Венгрия сияқты басқа елдерден босқындар немесе жер аударылғандар еді. Бұл адамдар қауіпсіз үйлеріне орала алмады, ал кейбіреулеріне испанның құрметті азаматтығы беріліп, Испан халық армиясының құрамына енгізілді. Қалғандары өз елдеріне қайтарылды. Бельгиялық және голландтық еріктілер шетелдік армияда қызмет еткендіктен азаматтығынан айырылды.

Испаниядан тыс батальондар

Абрахам Линкольн батальоны – АҚШ пен Канададан, сондай-ақ британдықтар, кипрліктер және Нью-Йорктегі Чили жұмысшы клубынан чилиліктер. Коннолли колоннасы – Линкольн батальонының бір бөлімі ретінде соғысқан, негізінен ирланд республикашылдарынан құралған топ. Мицкевич батальоны – көбінесе поляктардан тұрған. Андре Марти батальоны – негізінен француз және бельгиялықтар. Британ батальоны – көбінесе британдықтар, бірақ Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка, Кипр және басқа да Ұлт Достастығы елдерінен де адамдар болған. Чеко-Балкан батальоны – чехословакиялықтар мен Балқан елдерінен. Париж коммунасы батальоны – негізінен француздықтар. Деба Благоев батальоны – көбінесе болгарлар, кейіннен Джакович батальонына біріктірілді. Димитров батальоны – грек, югослав, болгар, чехословакиялық, венгр және румын (Георги Димитровтың есімімен аталған). Джуро Джакович батальоны – югославтар, болгарлар, анархистер, бұрынғы Югославия Коммунистік партиясының хатшысы Джуро Джаковичтің есімімен аталған. Дабровский батальоны – көбінесе поляк және венгрлер, сондай-ақ чехословакиялықтар, украиндер, болгарлар және палестиналық еврейлер. Эдгар Андре батальоны – көбінесе немістер, сондай-ақ австриялықтар, югославтар, болгарлар, албандар, румындар, даниялықтар, шведтер, норвегиялықтар және голландтар. Эспаньол батальоны – мексикалықтар, кубалықтар, пуэрторикалықтар, чилиліктер, аргентиналықтар және боливиялықтар. Фиглио батальоны – көбінесе итальяндықтар, кейіннен Гарибальди батальонымен біріктірілді. Гарибальди батальоны – бастапқыда Италоэспаньол батальоны ретінде құрылып, кейін аты өзгертілді. Көбінесе итальяндықтар мен испандықтар, бірақ арасында албандар да болды. Джордж Вашингтон батальоны – АҚШ-тың екінші батальоны. Кейін Линкольн батальонымен бірігіп, Линкольн-Вашингтон батальонын құрады. Ханс Беймлер батальоны – көбінесе немістер, кейіннен Тельман батальонымен біріктірілді. Анри Барбюс батальоны – негізінен француздықтар. Анри Вуиллеман батальоны – негізінен француздықтар. (Маттеоти батальоны) – негізінен итальяндықтар және Испанияға жеткен алғашқы халықаралық топ. Луиза Мишель батальоны – француз тілінде сөйлейтін, кейін Анри Вуиллеман батальонымен біріктірілді. Маккензи-Папино батальоны – «Мак Папс» деп аталды, негізінен канадалықтар. Марсельез батальоны – негізінен француздықтар, Джордж Натан басқарды. Бір бөлек британдық ротасы болды. Палафокс батальоны – югославтар, поляктар, чехословакиялықтар, венгрлер, еврейлер және француздықтар. Нафтали Ботвин ротасы – 1937 жылдың желтоқсан айында Палафокс батальонында құрылған еврей бөлімі. Пьер Браше батальоны – негізінен француздықтар. Ракоши батальоны – негізінен венгрлер, сондай-ақ чехословакиялықтар, украиндер, поляктар, қытайлықтар, моңғолдар және палестиналық еврейлер. Тоғыз ұлт батальоны (сонымен қатар Sans nons және Neuf Nationalités деп те аталады) – француздықтар, бельгиялықтар, итальяндықтар, немістер, австриялықтар, голландтар, даниялықтар, швейцариялықтар және поляктар. Ақпанның алтыншы батальоны – француздықтар, бельгиялықтар, марокколықтар, алжирліктер, ливиялықтар, сириялықтар, ирандықтар, ирактықтар, египеттіктер, қытайлықтар, жапондықтар, үндістер, филиппиндер және палестиналық еврейлер. Тельман батальоны – негізінен немістер, неміс коммунистік көшбасшысы Эрнст Тельманның есімімен аталған. Том Манн центуриясы – шағын, негізінен британдық топ, Тельман батальонының бөлімі ретінде жұмыс істеді. Томас Масарик батальоны – көбінесе чехословакиялықтар. Чапаев батальоны – 21 ұлттың өкілдерінен тұрады (украиндер, поляктар, чехословакиялықтар, болгарлар, югославтар, түріктер, итальяндықтар, немістер, австриялықтар, финдер, шведтер, норвегиялықтар, даниялықтар, бельгиялықтар, француздықтар, гректер, албандар, голландтар, швейцариялықтар, литвалықтар және эстондықтар). Вайян Кутюрье батальоны – француздықтар, бельгиялықтар, чехословакиялықтар, болгарлар, шведтер, норвегиялықтар және даниялықтар. Вейнте батальоны – американдықтар, британдықтар, итальяндықтар, югославтар және болгарлар. Цвёльфте Фебруар батальоны – негізінен австриялықтар. De Zeven Provinciën ротасы – голландтар.

Канада

Маккензи Папино батальонының аман қалғандары Канада Корольдік шаруа полициясымен жиі тергелді және Канадаға оралғанда жұмысқа орналасудан бас тартылды. Кейбіреулері "саяси сенімсіздік" деген сылтаумен Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери қызметке алынбады. 1995 жылы Онтарио провинциялық парламентіне жақын жерде соғыс ардагерлеріне арналған ескерткіш салынды. 2000 жылдың 12 ақпанында Британдық Колумбия заң шығарушы органының аумағында Испания Республикасының түпнұсқа плакатына негізделген, мүсінші Джек Харманның "Республика рухы" атты қола мүсіні орнатылды. 2001 жылы Испания азамат соғысының қалған азаматтары Оттавадағы Грин-Айленд саябағында Халықаралық бригадалардың канадалық мүшелеріне ескерткіш ашты.

Польша

1920 жылғы заңнамаға сәйкес, IB-ге ерікті түрде қатысқан поляк азаматтары, ресми бекітусіз шетелдік қарулы күштерде қызмет еткендіктен, азаматтығынан автоматты түрде айырылды. Республика жеңілгеннен кейін Франция мен Бельгияда тартуылған жауынгерлер сол жерге қайтып оралды. Басқаларының арасында, кейбіреулері Германия басып алған Польшадағы коммунистік партизандық отрядтарында, ал енді біреулері КСРО-ға барып, онда құрылған коммунистік поляк армиясында қызмет етті. Коммунистік Польшада IB жауынгерлеріне – «Dąbrowszczacy» деп аталған – ветерандық құқықтар берілді, бірақ олардың тағдыры саяси жағдайларға қарай өзгерді. 1945-1949 жылдардағы алғашқы мақтаудан кейін, олар кейінірек сақтықпен қарастырылды. Әкімшілік және әсіресе қауіпсіздік салаларында жоғары лауазымдарға тағайындалғандар болды, бірақ саяси құйрық сұрап жасалған айыптаулармен тұтқындалып, түрмеге қамауға да түсті; олар 1950 жылдардың ортасында босатылды. IB-де поляктардың қатысуы «фашизмге қарсы қаруға көтерілген жұмысшы табының ісі» деп жарияланғанмен, ең жоғары дәрежеде құдайландыру 1950 жылдардың ортасы мен 1960 жылдардың ортасында өтті, нәтижесінде көптеген басылымдар, мектептер мен көшелер «Dąbrowszczacy» атына берілді. Алайда, 1960 жылдардың соңындағы антисемиттік үрдіс IB еріктілеріне деген қызығушылықты қайтадан төмендетті, олардың көпшілігі Польшадан кетіп қалды. Коммунистік үкіметтің соңына дейін IB эпизоды ресми түрде мойындалды, бірақ оған қатысты насихат, соғыс кезіндегі коммунистік партизандарға немесе КСРО құрамындағы поляк армиясына көрсетілген құрметтен мүлдем өзгеше болды. IB жауынгерлерінің күш-жігеріне қарамастан, ескерткіш орнатылмады. 1989 жылдан кейін «Dąbrowszczacy» ардагерлік жеңілдіктерге құқылы ма, жоқ па деген мәселе нақты болмады; бұл мәселе саяси пікірталас тудырды, бірақ IB жауынгерлерінің көбі қайтыс болғандықтан, ол мәселе мәнсіз болды. Тағы бір сұрақ – қоғамдық кеңістікте сақталған құрмет көрсету нышандары туралы болды. Мемлекеттік IPN институты поляк IB жауынгерлерін Сталиндік режимге қызмет етумен байланыстырып, декоммунизация заңнамасына бағынғылыққа ұсынды. Алайда, қоғамдық кеңістікті тазартудың тиімділігі жергілікті саяси жағдайларға байланысты әртүрлі болды және кейде қызу пікірталастарға әкелді. Бүгінгі күнге дейін поляк IB жауынгерлерінің рөлі күрделі мәселе болып қала береді; кейбіреулері оларды сатқын деп есептейді, ал енді біреулері – батырлар деп санайды.

Швейцария

Швейцарияда республикалықтардың мүддесіне деген халықтың қолдауы жоғары болды, бірақ федералдық үкімет соғыс басталғалы бір ай өткен соң елдің ұзақ жылдар бойы сақтап келген бейтараптық саясатының аясында барлық қаржы жинау және сапына қосылу іс-шараларын тыйым салды. 800-ге жуық швейцариялық ерікті Халықаралық бригадаларға қосылды, олардың ішінде әйелдер де болды. Соттар 420-ге жуық үкім шығарды, олардың мерзімі 2 аптадан 4 жылға дейін түрме жазасын көздейтін, сонымен қатар сотталғандар 5 жылға дейін саяси құқықтарынан айырылды. Швейцария қоғамында, дәстүрлі түрде азаматтық қасиеттерді жоғары бағалайтынына байланысты, бұл жаза мерзімі біткеннен кейін де ұзақ уақыт бойы жамандауға алып келді. Швейцария тарихшысы Мауро Серуттидің пікірінше, еріктілер Швейцарияда басқа демократиялық елдерге қарағанда ауыррақ жазаланды. 2009 жылдың наурызында Парламент үшінші кешірім заңын қабылдады, ол швейцариялық бригадаларды кері күшімен толыққанды құқықтық жағдайға келтірді, олардың тек аз ғанасы тірі қалған еді. 2000 жылы Женевада швейцариялық Халықаралық бригада саяқтарын құрметтейтін ескерткіш ашылды; басқа да жерлерде, мысалы, Цюрихтегі Фольксхаус тақталары орнатылған.

Ұлыбритания

Бұзылғаннан кейін 305 британдық ерікті Испаниядан өз үйлеріне қайтты. Олар 7 желтоқсанда Лондонның орталық аймағындағы Виктория станциясына келді және Клемент Атли, Стаффорд Крипс, Уилли Галлачер, Эллен Уилкинсон және Уилл Лаутер сияқты қолдаушылардың көпшілігі оларды қайтып келген батырлар ретінде жылы қарсы алды. Халықаралық бригадалардың соңғы британдық мүшесі Джеффри Серванте 2019 жылдың сәуірінде 99 жасында дүние салды.

IBMT

Халықаралық бригада мемориалдық қоры – Ұлыбритания мен Ирландиядан келген еріктілердің естелігіне арналған шаралармен айналысатын тіркелген қайырымдылық ұйымы. Ұйым Испания Азамат соғысындағы еріктілерге арналған ескерткіштердің картасын жаңартып, соғысты еске алу мақсатында жыл сайын іс-шаралар ұйымдастырады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та қайтып келген еріктілерді ФБР "кездейсоқ антифашистер" деп атады, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ әскерінде қызмет еткен кезде олардың қызмет бағасы көтерілмеді, ал 1947–1957 жылдардағы «Қызыл үрей» кезінде Конгресс комитеттері оларды қуғынға түсті. Бірақ азаматтығын жою туралы қауіп орындалмады.

Тану

Халықаралық бригадалардың соңғы тірі қалушы ардагері саналатын Жозеп Альмудевер 2021 жылдың 23 мамырында 101 жасында дүние салды. Испан отбасында дүниеге келген және қақтығыс басталғанда Испанияда тұрғанмен, ол француз азаматтығына да ие болды және Испания Республикалық армиясындағы жас шектеулерінен жалтарғандықтан Халықаралық бригадаларға жазылды. Ол CXXIX халықаралық бригадасында қызмет етті, кейін испан макистері қатарында шайқасты, ал соғыстан кейін Францияда эмиграцияда өмір сүрді.

Испания

1996 жылғы 26 қаңтарда испан үкіметі 1938 жылы премьер-министр Хуан Негрин берген уәдесін орындай отырып, қалған шамамен 600 бригадашыға испан азаматтығын берді.

Франция

1996 жылы Франция президенті Жак Ширак Халықаралық бригадалардың бұрынғы француз мүшелеріне екі француз коммунистік парламент депутаты Лефорт пен Асенсидің, екеуі де еріктілердің балалары, талабы бойынша "бұрынғы жауынгерлер" құқықтық мәртебесін берді. 1996 жылға дейін осы талап бірнеше рет қабылданбады, соның ішінде бұрынғы социалистік президент Франсуа Миттеран да оны қабылдамаған болатын.

Символика және геральдика

Халықаралық бригадалар социалистік эстетиканы мұра етті. Туларында Испания Республикасының түстері: қызыл, сары және күлгін, жиі социалистік символдармен (қызыл ту, балға мен орақ, жұдырық) бірге бейнеленген. Бригадалардың өзінің таңбасы үш қырлы қызыл жұлдыз болды, ол көбінесе кездеседі.