Кіріспе
Инсайдерлік сауда – бұл ашық компанияның акцияларымен немесе басқа бағалы қағаздармен (мысалы, облигациялармен немесе акция опцияларымен) компания туралы маңызды, жарияланбаған ақпарат негізінде жасалатын сауда. Көптеген елдерде инсайдерлік ақпаратқа негізделген сауда-саттық заңсыз деп есептеледі. Бұл басқа инвесторлар үшін әділетсіз, себебі олар мұндай ақпаратға қол жеткізе алмайды, ал инсайдерлік ақпаратты білетін инвестор әдеттегі инвестордан гөрі үлкен пайда табу мүмкіндігіне ие. Инсайдерлік сауданы реттеу ережелері күрделі және елдер арасында айтарлықтай өзгеше. Сонымен қатар, заңды қолдану деңгейі де елден елге әртүрлі. Бір юрисдикцияда инсайдер деген анықтама кең болуы мүмкін және тек инсайдерлерді ғана емес, сонымен қатар олармен байланысты барлық тұлғаларды – брокерлерді, әріптестерді және тіпті отбасы мүшелерін де қамтуы мүмкін. Жарияланбаған ақпаратты біліп, оған сүйене отырып сауда жасаған адам қылмыстық жазаға тартылуы мүмкін. Қызметкерлер сияқты белгілі бір инсайдерлердің сауда-саттығына, егер ол көпшілікке қолжетімді емес маңызды ақпаратқа негізделмесе, әдетте рұқсат беріледі. Көптеген юрисдикциялар мұндай сауда-саттықты бақылау үшін есеп беруді талап етеді. АҚШ-та және басқа да бірнеше юрисдикцияларда корпоративтік шенеуніктердің, негізгі қызметкерлердің, директорлардың немесе ірі акционерлердің сауда-саттығы туралы реттеуші органға хабарлау немесе оны көпшілікке жариялау қажет, әдетте сауда-саттықтан кейін бірнеше жұмыс күні ішінде. Мұндай жағдайларда АҚШ-тағы инсайдерлер өз компанияларының акцияларын сатып алу немесе сату кезінде АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясына (SEC) 4-форманы ұсынуға міндетті. Бір зерттеудің авторлары заңсыз инсайдерлік сауда бағалы қағаздар шығарушылар үшін капитал құнын арттырады, демек, жалпы экономикалық өсімді төмендетеді деп мәлімдейді. Генри Манн сияқты кейбір экономистер инсайдерлік саудаға рұқсат етуге және оның нарықтарға тіпті пайда әкелуі мүмкін екеніне қатысты пікір білдірді. Бизнес және құқық ғалымдары арасында инсайдерлік сауда заңсыз болуы керек пе, жоқ па деген мәселе бойынша ұзаққа созылған "академиялық пікірталас" жүріп келеді. Инсайдерлік сауданы заңсыз деп тануға қарсы бірнеше аргументтер келтірілді: мысалы, инсайдерлік сауда заңсыз болғанымен, оның көп бөлігі құқық қорғау органдарына белгілі болмайды, сондықтан инсайдерлік сауданың заңсыздығы жұртшылыққа "қор нарығындағы сауда-саттық – әркім ойнай алатын, бұрмаланбаған ойын" деген қате түсінік қалыптастыруы мүмкін. Кейбір құқықтық талдаулар инсайдерлік сауданың заңдық мағынада біреуге зиян келтіретініне күмән келтірді, себебі кейбіреулер инсайдерлік сауданың біреуге нақты "шығын" келтіретініне және зиян шеккен кез келген адамға осы инсайдерлердің заңдық міндеттері бар-жоғына күмән білдірді.
Insider trading is the trading of a public company's stock or other securities (such as bonds or stock options) based on material, nonpublic information about the company. In various countries, some kinds of trading based on insider information are illegal. This is because it is seen as unfair to other investors who do not have access to the information, as the investor with insider information could potentially make larger profits than a typical investor could make. The rules governing insider trading are complex and vary significantly from country to country. The extent of enforcement also varies from one country to another. The definition of insider in one jurisdiction can be broad and may cover not only insiders themselves but also any persons related to them, such as brokers, associates, and even family members. A person who becomes aware of non public information and trades on that basis may be guilty of a crime. Trading by specific insiders, such as employees, is commonly permitted as long as it does not rely on material information not available to the general public. Many jurisdictions require that such trading be reported so that the transactions can be monitored. In the United States and several other jurisdictions, trading conducted by corporate officers, key employees, directors, or significant shareholders must be reported to the regulator or publicly disclosed, usually within a few business days of the trade. In these cases, insiders in the United States are required to file Form 4 with the U. S. Securities and Exchange Commission (SEC) when buying or selling shares of their own companies. The authors of one study claim that illegal insider trading raises the cost of capital for securities issuers, thus decreasing overall economic growth. Some economists, such as Henry Manne, argued that insider trading should be allowed and could, in fact, benefit markets. There has long been "considerable academic debate" among business and legal scholars over whether or not insider trading should be illegal. Several arguments against outlawing insider trading have been identified: for example, although insider trading is illegal, most insider trading is never detected by law enforcement, and thus the illegality of insider trading might give the public the potentially misleading impression that "stock market trading is an unrigged game that anyone can play." Some legal analysis has questioned whether insider trading actually harms anyone in the legal sense, since some have questioned whether insider trading causes anyone to suffer an actual "loss" and whether anyone who suffers a loss is owed an actual legal duty by the insiders in question.
Заңсыз
Әлемнің көп бөлігінде материалдық, жарияланбаған құпия ақпаратты пайдаланып ішкі сауда жасауға тыйым салатын немесе оны қылмыстық қылық деп есептейтін заңдар бар (Бхаттачарья және Даук, 2002), бірақ оларды іске асырудың егжей-тегжейі мен күш-жігері айқын түрде әртүрлі. АҚШ-та 1934 жылғы "Бағалы қағаздар биржасы туралы" заңның 16(b) және 10(b) тармақтары тікелей және жанама түрде ішкі сауда мәселелерін қарастырады. АҚШ Конгресі бұл заңды 1929 жылғы қор нарығының күйреуінен кейін қабылдады. Еуропалық үлгідегі заңнаманың кең көлемі заңсыз ішкі саудаға қарсы қатаң шеңберді ұсынады. Еуропалық Одақ пен Ұлыбританияда жарияланбаған ақпарат бойынша жасалған барлық сауда, нарықтың теріс пайдалануы ретінде кемінде азаматтық және қылмыстық жазаларға жатады. Бір сарапшының пікірінше, егер А компаниясының бас директоры жарияланбаған сатып алу туралы жаңалықты өзі саудаласпаса, бірақ оның орнына осы ақпаратты сауда жасаған қарындасының күйеуіне берсе, заңсыз ішкі сауда орын алған болар еді (бірақ делдал арқылы, оны «ішкі адам емес» деп саналатын тұлғаға беру арқылы, сондықтан А компаниясының бас директоры өзінің қолына кір келтірмейтін еді).
Қайырымдылық теориясы
Инсайдерлік сауда туралы жаңа көзқарас – заңсыз игеру теориясы қазір АҚШ заңдарында қабылданды. Онда кез келген адам материалдық, жарияланбаған ақпаратты заңсыз игеріп, осы ақпарат бойынша қандай да бір акциямен сауда жасаса, инсайдерлік сауда жасауда кінәлі болуы мүмкін деп айтылады. Бұл инсайдерден материалдық, жарияланбаған ақпаратты сауда жасау мақсатымен алу немесе оны сауда жасау ниетімен басқа біреуге беруді де қамтиды. Бұл теория инсайдерлік сауданы реттейтін бағалы қағаздар заңнамасының негізін құрайды. Дисгоргемент – бағалы қағаздар заңнамасын бұзу нәтижесінде туындаған заңсыз алынған пайданы (немесе болдырмаған шығынды) білдіреді. Жалпы алғанда, инсайдерлік саудаға тыйым салынған елдерде, тиісті орган бағалы қағаздар заңнамасын бұзушылардың заңсыз әрекеттерінен пайда табуын болдырмау үшін дисгоргемент талап етеді. Қажет болған жағдайда, алынған қаражат зардап шеккен инвесторларға қайтарылады. Дисгоргемент әкімшілік немесе азаматтық іс жүргізуде бұйырылуы мүмкін, ал даулар келісіммен немесе сот арқылы шешілуі мүмкін. Дисгоргементтің төленуі сотталушының төлей алмауын дәлелдеуіне байланысты толығымен немесе жартылай түрде кешірілуі мүмкін. Келісіммен шешілген әкімшілік іс жүргізуде, орындау органы дисгоргементтің кешірілуіне қатысты, қажет болған жағдайда ұсыныс жасай алады. Дисгоргементтің мөлшерін анықтау үшін бірнеше тәсіл бар; Марчелло Минненна инсайдерлік саудаға қатысты мәмілелердің уақыт кезеңдерін тікелей талдауға негізделген, ықтималдық теориясынан туындаған инновациялық әдіс ұсынды.
Жауапкершілікті растау
Сауда-саттық үшін жауапты тұлғаны анықтау қиын болуы мүмкін, себебі саудагерлер номинал атынан әрекет ететін адамдардың, офшорлық компаниялардың және басқа да делдалдардың артына тығылуға тырысады. Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC) жыл сайын 50-ден астам іс бойынша қудалау шараларын жүргізеді, олардың көпшілігі соттан тыс, әкімшілік тәртіппен шешіледі. SEC және бірнеше қор биржасы сауда-саттықты белсенді түрде бақылап, күдікті қызметтерді анықтауға тырысады. SEC-нің қылмыстық іс қозғау құқығы жоқ, бірақ олар ауыр жағдайларды одан әрі тергеу және қудалау үшін АҚШ прокурорының кеңсесіне жіберуге құқылы.
Жалпы ақпаратпен сауда жасау
АҚШ-та және Еуропалық емес көптеген елдерде, құпия емес ақпаратты пайдаланып жасалған барлық сауда заңсыз инсайдерлік сауда болып есептелмейді. Дегенмен, егер ақпаратты алған адам өзі инсайдер болмаса, бірақ ақпараттың жарияланбағанын білсе, және сол ақпарат үшін төлем жасалса немесе ақпаратты берген адам одан пайда көрсе, онда кең ауқымды юрисдикцияларда кейінгі сауда заңсыз деп танылады. АҚШ-та, азаматтық айыптардан өзге, саудагер алаяқтық қылмысы үшін қудаланып, немесе SEC ережелері бұзылған жағдайда, АҚШ Әділет министрлігі (DOJ) тәуелсіз параллель тергеу жүргізуге тартылуы мүмкін. Егер DOJ қылмыстық құқық бұзушылықты анықтаса, министрлік қылмыстық айыптаулар қоюға құқылы.
Заңдық
Инсайдерлердің заңды мәмілелері жиі кездеседі, себебі акциялық қоғамдардың қызметкерлері көбінесе акцияларға немесе акция опцияларына ие болады. Бұл мәмілелер АҚШ-та Құнды қағаздар және биржалар комиссиясының (SEC) тіркеу арқылы жария етіледі, сондай-ақ академиялық зерттеушілерге құрылымдалған деректер жиынтығы ретінде қолжетімді болады. АҚШ SEC ережесі 10b5-1 инсайдерлік саудаға қатысты тыйым салу үшін инсайдердің мәміле жасаған кезде маңызды құпия емес ақпаратты пайдаланғанын дәлелдеу қажет емес екенін нақтылады; мұндай ақпаратты иеленуі ғана осы ережені бұзуға жеткілікті, ал SEC инсайдердің мәміле жасаған кезде маңызды құпия емес ақпаратты пайдаланғанын болжайды. Дегенмен, SEC ережесі 10b5-1 инсайдерлерге оң қорғаныс құралы ұсынады, егер инсайдерлер атынан жасалған мәмілелер бұрынғы келісімшарттың немесе болашақта мәміле жасау үшін жасалған жазбаша міндетті жоспардың бөлігі ретінде жасалғанын көрсете алса. Мысалы, егер инсайдер белгілі бір уақыттан кейін зейнетке шығуды күтсе және зейнеткерлік жоспарының бір бөлігі ретінде екі жыл бойы компания акцияларының белгілі бір көлемін ай сайын сату туралы жазбаша міндетті жоспар қабылдаса, және кейіннен компания туралы маңызды құпия емес ақпаратты алса, бастапқы жоспарға сәйкес жасалған мәмілелер тыйым салынған инсайдерлік сауда болып танылмауы мүмкін.
АҚШ заңдары
ХХІ ғасырға дейін және Еуропалық Одақтың нарықты теріс пайдалану туралы заңдарына дейін Америка Құрама Штаттары құпия ақпарат негізінде жасалған инсайдерлік сауданы тыйым салған жетекші ел болды.
Заң бойынша
АҚШ-тың ішкі саудаға тыйым салуы ағылшын және американдық ортақ құқықтың алаяқтыққа қарсы тыйымдарына негізделген. 1909 жылы, бағалы қағаздар биржасы туралы заң қабылданбастан бұрын, АҚШ Жоғарғы Соты корпорация директорының компания акцияларын сатып алуы туралы шешім шығарды, ол акция бағасының өсетінін білген кезде сатып алып, бірақ құпия ақпаратын жарияламауы арқылы алаяқтық жасады. 1933 жылғы «Бағалы қағаздар туралы» заңның 15-бабы бағалы қағаздарды сатудағы алаяқтыққа тыйым салды, бұл тыйым 1934 жылғы «Бағалы қағаздар биржасы туралы» заңмен күшейтілді. 1934 жылғы «Бағалы қағаздар биржасы туралы» заңның 16(b) бөлімі корпоративтік директорлардың, басшылардың немесе фирма акцияларының 10% және одан жоғары үлесіне ие акционерлердің алты ай ішінде жасаған кез келген сатып алу және сатудан қысқа мерзімді табыс табуына тыйым салады. 1934 жылғы заңның 10(b) бөліміне сәйкес, SEC ережесі 10b-5 бағалы қағаздармен саудаға байланысты алаяқтыққа тыйым салады. 1984 жылғы «Ішкі саудаға қарсы санкциялар туралы» заң және 1988 жылғы «Ішкі сауда және бағалы қағаздар алаяқтығына қарсы күрес туралы» заң заңсыз ішкі сауда үшін заңсыз саудадан алынған пайданың немесе болдырмаған зиянның үш еселенген мөлшерінде айыппұл салады.
SEC ережелері
SEC FD ("Әділ ақпарат беру") ережесі компания бір адамға қасақана маңызды емес ақпаратты жарияласа, сол уақытта осы ақпаратты жалпы жұртшылыққа жариялауы тиіс. Материалды емес ақпаратты бір адамға қасақана жариялаған жағдайда компания "тезірек" жария етуге тиіс. Акциялардың құнына әсер ететін әрекет жасауды күтетін директор бұл ақпаратты күтілетін әрекет туралы білмейтіндерден акцияларды сатып алу үшін пайдалана алмайды. Тіпті, әдетте, директорлар мен акционерлер арасындағы қатынастар коммерциялық корпорациядағы сенімгерлік сипатқа ие болмаса да, директордың акционерге компания акцияларының құны туралы жалпы білімді акционерден сатып алу алдында ашу міндеті болып табылады, бірақ кейбір жағдайларда мұндай міндетті жүктейтін ерекше жағдайлар болады. 1968 жылы Екінші апелляциялық сот SEC v. Texas Gulf Sulphur Co. ісінде ішкі ақпаратты білетін кез келген адам ақпаратты жариялауға тиіс немесе саудадан бас тартуға тиіс деп мәлімдеді. Техас шығанағындағы күкірт компаниясының қызметкерлері Кидд кенішінің ашылуы туралы ішкі ақпаратты акцияларды сатып алу және компания акцияларына опциялар сатып алу арқылы пайда табу үшін қолданған. 1984 жылы АҚШ Жоғарғы Соты Диркс және Бағалы қағаздар мен биржалар жөніндегі комиссиясы ісі бойынша үгіт берушілердің (екінші қолдағы ақпаратты алушылар) егер олар үгіт берушінің құпия ақпаратты жариялауда сенімгерлік міндетін бұзған деп сенуге негіз бар болса, жауапты деп шешті. Мұндай жағдайлардың бірі - егер үгіт беруші компанияға адалдық сақтау міндетін бұза отырып, ақпараттың ашылуынан жеке пайда тапса. Диркс ісінде "үгіт беруші" компанияның бұрынғы қызметкерінен құпия ақпарат алды. Инсайдерлер ақпаратты үгіт берушіге және үгіт беруші үшінші тұлғаларға компаниядағы ірі алаяқтық туралы хабарлау үшін жеткізді. Алдамшылықтың нәтижесі ретінде компания банкротқа ұшырады. Бірақ, егер "инсайдер" ақпараттан пайда тапқан клиенттерге ақпарат берген болса, АҚШ Жоғарғы Соты ақпаратты алған инсайдер ақпаратты дұрыс емес мақсатта (жеке пайда үшін) емес, алаяқтықты ашу мақсатында бергендіктен, федералды бағалы қағаздар туралы заң бойынша жауапты бола алмайды деп шешті. Жоғарғы Сот үгіт алушыға ішкі мәлімет беруші жасаған бағалы қағаздар туралы заң бұзушылығына көмектесуге болмайды деп шешті, себебі ішкі мәлімет беруші бағалы қағаздар туралы заң бұзушылық жасаған жоқ. (2019 жылы АҚШ-тың Блащакқа қарсы ісінде АҚШ-тың екінші округтік апелляциялық соты Дирксте жарияланған "жеке пайда" сынағы 18 USC 1348 сияқты 18-ші бөлімдегі алаяқтық туралы заңдарға қолданылмайды деп шешті.) Диркс ісінде Жоғарғы Сот сонымен қатар "құрылысшы инсайдерлер" ұғымын анықтады, олар заңгерлер, инвестициялық банкирлер және корпорацияға қызмет көрсету кезінде корпорациядан құпия ақпарат алатын басқа адамдар. Құрылысшылық инсайдерлер де, егер корпорация ақпараттың құпиялылығын күтетін болса, инсайдерлік сауда бұзушылықтары үшін жауапты, өйткені олар шынайы инсайдерлердің сенімгерлік міндеттерін алады. Инсайдерлік сауда жауапкершілігінің келесі кеңейтілуі SEC vs. Materia 745 F.2d 197 (2d Cir. 1984) ісінде болды, ол инсайдерлік сауда үшін жауапкершілік теориясын алғаш рет енгізді. Materia, қаржылық баспа фирмасының корректоры, және ешқандай анықтама бойынша инсайдер емес, өз жұмысының барысында конкурстық ұсыныстар құжаттарының корректурасын оқу негізінде сатып алу мақсаттарының сәйкестігін анықтады. Екі апталық сот процесінен кейін аудандық сот оны ішкі құпияны пайдалану үшін жауапты деп тапты, ал екінші апелляциялық сот жұмыс берушіден ақпарат ұрлау және осы ақпаратты басқа бірліктегі бағалы қағаздарды сатып алу немесе сату үшін пайдалану бағалы қағаздарды сатып алу немесе сатумен байланысты алаяқтық болып табылады деп растады. Инсайдерлік сауданың заңсыз игеру теориясы пайда болды, ал жауапкершілік аутсайдерлердің үлкен тобын қамтиды. United States v. Carpenter (1986) ісінде АҚШ Жоғарғы Соты бұрынғы шешімге сілтеме жасап, бірталай түрде пошта және сыммен алаяқтық туралы айыптауларды растады. Журналист Р. Фостер Винанс өзінің жұмыс берушісі The Wall Street Journal-ке тиесілі ақпаратты бұрыс қолданған деген негізге сүйене отырып, сотталды. Бұл кеңінен жарияланған жағдайда Уинэнс Journal-те шығатын "Көшеде естілген" бағаналарын алдын ала сатып алған. Карпентер ісінде сот: "Жалпылай алғанда, құпия немесе сенімгерлік қарым-қатынас негізінде ерекше білім немесе ақпарат алған адам бұл білімді немесе ақпаратты жеке пайдасы үшін пайдалана алмайды, бірақ оны ақпараттың көзіне кез келген пайдадан бас тартуға тиіс" деді. Алайда, бағалы қағаздар туралы алаяқтық (инсайдерлік сауда) айыптауларын растау кезінде судьялар тең бөлінді. 1997 жылы АҚШ Жоғарғы Соты United States v. O'Hagan, 521 U. S. 642, 655 (1997) ісінде инсайдерлік сауданың заңсыз игеру теориясын қабылдады. O'Hagan Grand Metropolitan компаниясын өкілдік ететін заң фирмасының серігі болды, ал ол Pillsbury Company-ға ұсыныс жасауды қарастырып жатқанда. O'Hagan Pillsbury акцияларына опцияларды сатып алып, осы ішкі ақпаратты пайдаланды, нәтижесінде 4,3 миллион доллардан астам пайда тапты. O'Hagan өзінің немесе оның фирмасы Pillsbury-ге сенімгерлік міндеттемесін қабылдамағанын, сондықтан Pillsbury опцияларын сатып алу арқылы алаяқтық жасаған жоқ деп мәлімдеді. Сот O'Hagan-ның аргументтерін қабылдамады және оның сотталған үкімін күшінде қалдырды. "Заңсыз игеру теориясы" адам бағалы қағаздар транзакциясымен байланысты алаяқтық жасайды және осылайша 10(b) және 10b 5 ережелерін бұзады, егер ол бағалы қағаздар саудасы мақсатында құпия ақпаратты заңсыз игерсе, ақпараттың көзіне қарыз болған міндетті бұза отырып дейді. Бұл теория бойынша, сенімгердің жасырын, өзіне қызмет ететін мақсатта басшының ақпаратын сатып алу немесе сату, адалдық және құпиялылық міндетін бұзу арқылы басшыны ақпаратты пайдалану құқығынан абайсызда қалдырады. Сот компанияның ақпараты оның мүлікі екенін нақты мойындады: "Компанияның құпия ақпараты компанияның эксклюзивті пайдалану құқығына ие мүлік болып табылады. Сенімгерлік міндетін бұза отырып, мұндай ақпаратты жасырын игеру, басқа біреудің күтіміне тапсырылған ақшаны немесе тауарларды ұрлау сияқты алаяқтық болып табылады". 2000 жылы SEC SEC Rule 10b5 1 ережесін қабылдады, ол ішкі ақпарат негізінде сауда жасауды материалды емес ақпараттан хабардар болған кезде сауда жасайтын кез келген уақыт ретінде анықтады. Бір адам өзі бәрібір сауда жасар еді деп айту енді қорғау болып табылмайды. Ереже алдын ала жоспарланған саудалар үшін де аффирмативті қорғау құрды. Morgan Stanley v. Skowron, 989 F. Supp. 2d 356 (S. D. N. Y. 2013) ісінде, Нью-Йорктің адал емес қызметкерлік доктринасын қолдана отырып, сот хедж-қордың портфельдік менеджері компаниясының кодексін бұзу арқылы инсайдерлік сауда жасағанын, сонымен қатар ол өзінің бұзушылығын хабарлауға міндетті болғанын ескере отырып, компанияға оның жұмыс кезеңінде төленген 31 миллион доллардың толық сомасын қайтаруға тиіс деп шешті. Сот оны...
Конгресс мүшелері
АҚШ Конгресінің мүшелері инсайдерлік саудаға тыйым салатын заңдардан босатылмайды. Алайда, олар көбінесе алған ақпараттың көзімен құпия қарым-қатынаста болмағандықтан, "ішкі кісі" деген қалыпты анықтамаға сай келмейді. Бірақ, Өкілдер палатасының ережелері Конгресс мүшелерінің инсайдерлік саудасын этикалық емес деп қарастыруы мүмкін. 2004 жылғы зерттеуде сенаторлардың акцияларды сату және сатып алу нәтижесі нарықты жылдық 12,3%-ға басып өтті. Питер Швейцер Конгресс мүшелерінің инсайдерлік сауда жасаған бірнеше мысалын келтірді, соның ішінде Спенсер Бачустың 2008 жылғы 18 қыркүйек күні өткен жеке, жабық есіктердегі кездесуден кейін жасаған әрекеттерін атады. Онда Хэнк Полсон мен Бен Бернанке Конгресс мүшелерін 2007-2008 жылдардағы қаржылық дағдарысқа байланысты мәселелер туралы хабардар еткен. Содан кейін Бачус келесі күні таңертең акциялардың құнын төмендетіп, бір апта ішінде пайдасын алды. Сол кездесуге сенатор Дик Дурбин мен Палата спикері Джон Бонер де қатысты. Олар сол күні (сауда келесі күні күшіне енеді) Дурбин 42 696 долларлық өзара инвестициялық қор акцияларын сатып, барлығын Уоррен Баффетке қайта инвестициялады. Ал Бонер сол күні (сауда келесі күні күшіне енеді) өзінің үлесі бар инвестициялық қордан ақша алды. 2007 жылдың мамыр айында Конгресс білімімен сауда жасауды тоқтату туралы заң жобасы, яки STOCK Act ұсынылды. Бұл заң Конгресс және федералдық қызметкерлерді жұмыстары арқылы алған ақпаратты пайдаланып жасаған акция саудалары үшін жауапты етеді, сондай-ақ үкіметтік қызметті зерттейтін талдаушылар мен саяси барлау фирмаларын реттейді. STOCK Act 2012 жылдың 4 сәуірінде қабылданды. 2021 жылдың қыркүйек айына дейінгі шамамен тоғыз айлық кезеңде Сенат және Палата мүшелері кем дегенде 315 миллион долларлық акциялар мен облигациялардың 4000 саудасын жариялады.
Заңдастыру үшін дәлелдер
Кейбір экономистер мен заңгерлер (Генри Манн, Милтон Фридман, Томас Соуэлл, Дэниел Фишель және Фрэнк Истербрук) инсайдерлік саудаға қарсы заңдарды жою қажет деп санайды. Олардың пікірінше, құпия ақпарат негізінде жасалған инсайдерлік сауда инвесторларға жалпы алғанда, нарыққа жаңа ақпаратты жылдам жеткізу арқылы пайда әкеледі. Экономика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты Фридман: «Инсайдерлік сауданы көбірек қалаймыз, азайтуды емес. Компанияның кемшіліктері туралы білуі мүмкін адамдарға осы туралы хабарлауға ынталандыру керек» деді. Фридман саудагердің жасаған саудасын жариялауы міндетті емес деп есептеді, себебі сатып алу немесе сату қысымының өзі нарық үшін ақпарат болып табылады. Заңдастыруды қолдаушылар басқа нарықтарда, мысалы, жылжымайтын мүлік нарығында, бір тараптың екіншісінен көбірек ақпаратқа ие болуымен жасалған «сауда-саттық» заңды болса, қор нарығында неге заңсыз екенін сұрайды. Мысалы, геолог фермер Смиттің жерінде мұнайдың табылу мүмкіндігі жоғары екенін білсе, ол Смитке жерді сатып алу туралы ұсыныс жасап, оны геологиялық деректерді алдымен хабарламай сатып алуға құқылы болуы мүмкін. Заңдастыруды жақтаушылар сөз бостандығы туралы да аргументтер келтіреді. Акция бағасына қатысты маңызды жаңалықтарды тарату үшін жазалау цензура болып көрінуі мүмкін. Егер ақпарат құпия саналса және корпоративтік инсайдер оны жарияламауға міндеттенсе, оның компанияның құпия жаңа өнімдерінің дизайны, формуласы немесе банк шоттарының парольдері туралы айтуға құқығы жоқ. Кейбір авторлар осы аргументтерді жағымсыз ақпарат бойынша (бірақ жағымды ақпарат бойынша емес) инсайдерлік сауданы заңдастыруды ұсыну үшін пайдаланды. Жағымсыз ақпарат көбінесе нарықтан жасырылатындықтан, мұндай ақпаратпен сауда жасау нарық үшін жағымды ақпаратпен сауда жасаудан гөрі құндырақ. Тауар нарықтарында «инсайдерлік саудаға» қарсы заңдар өте шектеулі, себебі «инсайдер» ұғымы тауарлардың өзіне (мұнай, бидай, болат және т.б.) тікелей сәйкес келмейді. Алайда, АҚШ-тың тауар және фьючерстік сауда заңдарына сәйкес, алдын ала сауда жасау сияқты ұқсас әрекеттер заңсыз. Мысалы, тауар брокері клиенттен үлкен сатып алу тапсырысын алғанда (бұл тауардың бағасына әсер етуі мүмкін) және клиенттің тапсырысын орындамас бұрын осы тауарды сатып алып, күтілетін бағаның өсуінен пайда табуы мүмкін болса, ол үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін.
Коммерциялық мақсатқа
Интернеттің пайда болуы инсайдерлік ақпаратты пайдаланып сауда жасауды коммерцияландыруға жағдай жасады. 2016 жылы бірнеше қараңғы тор сайттары мұндай құпия емес ақпаратты сатып алу және сату орындары ретінде анықталды. Осы сайттардың бірі валюталық шектеулерден қашу және бақылауды қиындату үшін биткоин қолданды. Бұл сайттар корпоративтік дереккөздерді іздеуге де мүмкіндік береді, онда құпия емес ақпарат қор нарығында сауда жасаудан өзге мақсаттарда қолданылуы мүмкін.
Құқықтық айырмашылықтар
АҚШ және Ұлыбритания инсайдерлік саудаға қатысты заңның түсіндірілуі мен қолданылуында өзгешеліктерді көрсетеді. Ұлыбританияда осы салаға қатысты заңдар: 1993 жылғы Қылмыстық сот төрелігі туралы заңның V бөлімі, 1-қосымшасы; 2000 жылғы Қаржылық қызметтер және нарықтар туралы заң, ол «нарықты теріс пайдалану» құқық бұзуын анықтайды; және Еуропалық Одақтың 596/2014 нөмірілі регламенті. Негізгі қағида бойынша, жалпыға мәлім емес, нарыққа әсер ететін құпия ақпарат негізінде сауда жасау заңсыз болып табылады. Бұл АҚШ заңнамасымен салыстырғанда әлдеқайда кең ауқымды. АҚШ заңдарынан басты айырмашылық – бағалы қағазды шығарған тұлғамен немесе ақпарат берген адаммен байланыс талап етілмейді; кінәлі тараптың ішкі ақпаратқа ие болып сауда жасауы (немесе сауда жасауға себеп болуы) жеткілікті, сондай-ақ Ұлыбритания заңнамасында кінәлілік ниетінің болуы талап етілмейді. Жапония 1988 жылы инсайдерлік саудаға қарсы алғашқы заңын қабылдады. Родерик Симан: «Кейінге қарай қарағанда, жапондықтардың көпшілігі мұның неге заңсыз екенін түсінбейтінін мойындайды. Бұрын өз білімінен пайда табуды дұрыс деп санаған». Мальтадағы заңнама Еуропалық Одақтың кең ауқымды үлгісіне сәйкес келеді. Тиісті заң – 2005 жылғы Қаржы нарықтарын теріс пайдалануды болдырмау туралы заң, оған енгізілген өзгерістермен бірге. Бұрынғы заңдарға 2002 жылғы Қаржы нарықтарын теріс пайдалану туралы заң және 1994 жылғы Инсайдерлік сауда және нарықты теріс пайдалану туралы заң кірді. Халықаралық бағалы қағаздар жөніндегі комиссиялар ұйымының (IOSCO) «Бағалы қағаздарды реттеудің мақсаттары мен қағидаттары» (2003 жылға дейін жаңартылған) атты құжатында бағалы қағаздар нарығын тиімді реттеудің үш мақсаты: инвесторларды қорғау, нарықтардың әділ, тиімді және ашық болуын қамтамасыз ету және жүйелік тәуекелді азайту екені айтылған. Осы «Негізгі қағидалардың» талқылауында «инвесторларды қорғау» дегеніміз – «инвесторларды алдау, манипуляциялау немесе алаяқтық әрекеттерден, соның ішінде инсайдерлік саудадан, клиенттер алдында сауда жасаудан және клиенттердің активтерін теріс пайдаланудан қорғау» дегенді білдіреді. Әлемдік бағалы қағаздар және тауар нарықтарын реттейтін ұйымдардың 85 пайызынан астамы IOSCO мүшелері болып табылады және осы Негізгі қағидаларға қол қойды. Дүниежүзілік банк және Халықаралық валюта қоры қазір әртүрлі елдердің реттеуші жүйелерінің қаржылық денсаулығын бағалау үшін IOSCO Негізгі қағидаларын пайдаланады, сондықтан халықаралық қауымдастық жарияланбаған ақпаратқа негізделген инсайдерлік саудаға қарсы заңдарды күтуде. Инсайдерлік саудаға қарсы заңдарды қолдану елден елге әртүрлі, бірақ көптеген юрисдикциялар осы практиканы, кем дегенде, қағида бойынша заңсыз деп санайды. Ларри Харрис елдердің инсайдерлік сауданы шектеу тиімділігінің айырмашылығы осы елдердегі басшылардың еңбекақысы арасындағы айырмашылықты түсіндіруге көмектеседі деп мәлімдейді. Мысалы, АҚШ-та бас директорлардың жалақысы Жапония мен Германияға қарағанда әлдеқайда жоғары, онда инсайдерлік саудаға шектеулер аз.
Австралия
Қазіргі австралиялық заңнама 1989 жылғы парламенттік комитеттің баяндамасынан туындады, онда саудагердің корпоративтік тұлғамен "байланысты" болуы талабын жою ұсынылды. Бұл сенімгерлік міндеттемелерінің маңыздылығын әлсіретіп, ықтимал жаңа құқық бұзушыларды оның құзыретіне әкелуі мүмкін. Австралияда егер адам құпия ақпаратқа ие болса және ақпараттың жалпыға белгілі емес екенін, сондай-ақ бағаға елеулі әсер ететінін білсе немесе білуі тиіс болса, онда инсайдер сауда жасауға құқығы жоқ. Ол сондай-ақ басқа біреуді сауда жасауға итермеуі керек және басқа біреуге ақпарат беруге болмайды. Ақпарат, егер ол оңай байқалатын мәліметтерден тұрса немесе жалпы инвесторларға белгілі болса және мұндай инвесторлар арасында таралуы үшін жеткілікті уақыт өткен болса, жалпыға қолжетімді деп есептеледі.
Норвегия
2009 жылы Неттависен газетіндегі журналист (Томас Гулбрандсен) құпия ақпаратты пайдаланып сауда жасағаны үшін төрт айға бас бостандығынан айырылды. Норвегияда құпия ақпаратты пайдаланып сауда жасау бойынша өткен сот ісіндегі ең ұзақ мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы – сегіз жыл (екі жыл шартты жазамен) болды, бұл жаза 2011 жылдың 9 желтоқсанында Ален Анжелиль аудандық сотта айыпты деп табылған кезде шығарылды.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда инсайдерлік сауда 1980 жылдан бері заңсыз болғанымен, инсайдерлік сауда жасады деген айыппен сотталған адамдарды сәтті қудалау қиын болды. Көптеген жақсы белгілі жағдайлар болды, онда адамдар қудалаудан қашып құтылған. Оның орнына, Ұлыбританияның реттеуші органдары нарықтың теріс пайдаланылуын жазалау үшін айыппұл салуға көшкен. Бұл айыппұлдар тиімді емес ескерту ретінде қарастырылды, сондай-ақ Ұлыбританияның реттеуші органы (Қаржылық қызметтерді қадағалау органы) заңнаманы (әсіресе 2000 жылғы Қаржылық қызметтер және нарықтар туралы заңды) күшіне енгізу үшін өкілеттіктерін пайдалану ниеті туралы мәлімдеме жасады. 2009-2012 жылдар аралығында FSA инсайдерлік саудаға қатысты 14 сот үкімін қамтамасыз етті.
Америка Құрама Штаттары
2010 жылы «McKinsey & Company» басқару кеңесшілік фирмасының аға серіктесі Анил Кумар «бизнес әлемінің шыңынан құлау» деп сипатталған инсайдерлік саудаға қатысқаны үшін өзін кінәлі деп мойындады. 2011 жылы «FrontPoint Partners» ЖШҚ-ның денсаулық сақтау қорларының портфельдік менеджері Чип Скоурон инсайдерлік сауда жасағаны үшін сотталды және бес жыл түрмеде отырды. Оған бір компанияның консультанты дәрілік препаратты клиникалық сынақтан өткізу туралы жағымсыз хабарлама жарияланатынын айтқан. Бастапқыда Скоурон өзіне тағылған айыптарды жоққа шығарды, ал оның қорғаушы адвокаты «Біз сотта тиісті уақытта айыптауларға толық жауап беруге дайынбыз» деп, кінәсіз екенін мәлімдеді. Алайда, оған ақпарат берген консультант кінәсін мойындағаннан кейін, ол өз ұстанымын өзгертті және өзінің кінәлі екенін мойындады. 2012 жылы «McKinsey & Co.» компаниясының басқарушы серіктесі және «Goldman Sachs Group Inc.» мен «Procter & Gamble Co.» директорлары болған Раджат Гупта федералды сотта ішкі ақпаратты хедж-фонд менеджері Радж Раджаратнамға бергені үшін айыпталды және екі жылға бас бостандығынан айырылды. Раджаратнам 11 жылға бас бостандығынан айырылды. Бұл іс Нью-Йорк штатының Оңтүстік округінің прокуроры Прит Бхарараның кеңсесімен тергелді. Бұрынғы хедж-фонд трейдері және «S. A. C. Capital Advisors» портфельдік менеджері Мэттью Мартома тарихтағы ең ірі инсайдерлік сауда-саттықтан 276 миллион долларлық пайда табуымен айыпталды. 2014 жылы Перкинс Хиксонның 2010-2013 жылдар аралығында «Evercore Partners» компаниясында инсайдерлік сауда жасағаны үшін кінәсін мойындағаннан кейін, Бхарара баспасөз хабарламасында 2009 жылдың тамыз айынан бері оның кеңсесі айыптаған 250 күдіктінің сотталғанын мәлімдеді. 2014 жылдың 10 желтоқсанында федералды апелляциялық сот екі бұрынғы хедж-фонд трейдері Тодд Ньюман мен Энтони Чиассонның ішкі саудаға қатысқандығы туралы айыптауларын сот төрешісінің «қате» нұсқауларына негіздеп жоққа шығарды. Бұл шешім бұрынғы «SAC Capital» портфельдік менеджері Майкл Штайнбергтің ішкі саудаға қатысқандығы туралы апелляцияға әсер етуі күтілуде, ал АҚШ прокуроры мен SEC 2015 жылы Штайнберг және басқаларға қатысты істерін тоқтатты. 2016 жылы «Perella Weinberg Partners LP» компаниясының бұрынғы басқарушы директоры және «JPMorgan Chase» вице-президенті Шон Стюарт әкесіне күтіліп жатқан денсаулық сақтау мәмілелері туралы ақпарат бергені үшін сотталды. Оның әкесі Роберт Стюарт бұрын кінәсін мойындаған, бірақ ұлының сот процесінде куәлік бермеді. Стюарттың ұлының тойына фотограф үшін 10 000 доллардан астам төленгені хабарланды. 2017 жылы Лас-Вегастағы спорттық ставка жасаушы Билли Уолтерс «Dean Foods» сүт өңдеу компаниясының жеке ақпаратын пайдаланып 40 миллион доллар тапқаны үшін айыпталды және бес жылға бас бостандығынан айырылды. Уолтерстің дереккөзі, компания директоры Томас С. Дэвис 2008 жылдан 2014 жылға дейін алдын ала төленген ұялы телефонын және кейде «Даллас Каубойы» деген кодты сөздерді пайдаланып, пайда табуға және шығындардан сақтануға көмектесті, деп тапты федералды сот. Гольфшы Фил Микелсон «сот барысында «Dean Foods» акцияларын саудалаған және бір кезде Уолтерске құмар ойындары үшін 2 миллион долларға жуық қарыз болған адам ретінде есімдері жиі айтылды». Микелсон «Dean Foods» акцияларын сату арқылы шамамен 1 миллион доллар тапқан; ол осы пайданы Құндылықтар және биржалар комиссиясы қозғаған азаматтық іс бойынша жоғалтуға келісті. Уолтерс үкімге шағымданды, бірақ 2018 жылдың желтоқсанында Манхэттендегі 2-ші АҚШ апелляциялық соты оның айыбын күшінде қалдырды. 2018 жылы Дэвид Блащак, «саяси барлаудың патшасы», Теодор Хубер және Роберт Олан, «Deerfield Management» хедж-фондының екі серіктесі және Медикаир және Медикейд қызметтері орталығының (CMS) қызметкері Кристофер Уорралл Нью-Йорк штатының Оңтүстік округінің АҚШ прокурорының кеңсесімен инсайдерлік сауда жасағаны үшін сотталды. Уорралл CMS-тен ұрлаған құпия үкіметтік ақпаратты Блащакқа жіберді, ал Блащак бұл ақпаратты Хьюбер мен Оланға берді, олар бағалы қағаздармен сауда жасап 7 миллион доллар тапты. 2019 жылы Манхэттендегі екінші округтік, АҚШ-тың апелляциялық соты бұл айыптауларды қолдады; бұл шешімді Жоғарғы Сот 2021 жылы күшін жойды, ал екінші округтік сот енді өз шешімін қайта қарастыруда. 2023 жылы Террен Пейзерге SEC инсайдерлік сауда жасады деп айып тақты, ол «Ontrak Inc.» акцияларын 20 миллион долларға сатты, ал ол жарияланбаған жағымсыз ақпаратты иеленген. Пейзер «Ontrak» компаниясының бас директоры және төрағасы болды. Іс Калифорния штатының Орталық округінің АҚШ округтік сотында АҚШ округтік судьясы Дейл С. Фишердің алдында қаралуда. Егер Пейзер кінәлі деп табылса, ол 65 жылға дейін бас бостандығынан айырылуы мүмкін.
Канада
2008 жылы полиция Бей-стрит пен Уолл-стриттегі заңгер Гил Корнблумның Sullivan & Cromwell фирмасында жұмыс істегенін, ал кейін Dorsey & Whitney фирмасында жұмыс істеп жүргенін, сондай-ақ бұрынғы заңгер Стэн Громвсектің 14 жыл ішінде 10 миллион доллардан астам заңсыз табысқа қол жеткізгенін анықтаған ішкі саудамен байланысты құпия жоспарды ашты. Корнблум тергеу барысында көптен секіріп, өз-өзіне қол жұмсады, тұтқындалуға азықалғанда және оған қылмыстық айып тағылмас бұрын, ал оның күдікті серігі Громвсек кінәсін мойындамас бұрын. Громвсек ішкі сауда жасағанын мойындап, 39 айға бас бостандығынан айырылды. Бұл Канада тарихында ішкі сауда үшін тағайындалған ең ұзақ мерзім болды. Осы қылмыстар Марк Коклидің 2011 жылы жарық көрген «Ақпарат және сауда» атты деректі кітабында жан-жақты зерттелді.
Кувейт
АҚШ SEC 2009 жылы Кувейт саудагері Хазем Аль Брайкан екі компанияны сатып алу мүмкіндігі туралы жұртшылықты жаңылыстырып, құпия ақпаратты пайдаланып сауда жасады деп айыптады. Аль Брайканға SEC сотқа шақырудан үш күн өткен соң, 2009 жылдың 26 шілдесінде Кувейт қаласындағы үйінде басқа оқ жарақатынан өлген күйде табылды. Кувейт полициясы оқиғаны өз-өзіне қол жұмсау деп мәлімдеді. Кейіннен SEC оның мүлігі және басқа да тараптармен құпия ақпаратты пайдаланып сауда жасау бойынша 6,5 миллион долларлық азаматтық келісімге келді.
Үндістан
Инсайдерлік сауда – Индияның бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі кеңесі заңының 12А және 15G баптарына сәйкес қылмыс болып табылады. Инсайдерлік сауда дегеніміз, компанияның бағалы қағаздары туралы құпия, бағаға әсер ететін ақпаратқа қол жеткізген адамның осы қағаздарға жазылуы, сатып алуы, сатуы немесе мәміле жасауы, сондай-ақ оны жасауға келісуі немесе басқа біреуге осы мәмілені жасауға кеңес беруі. Бағаға әсер ететін ақпарат – бағалы қағаздардың құнына маңызды әсер ететін ақпарат. Инсайдерлік сауда үшін жаза – бес жылға дейін бас бостандығынан айыру және кемінде бес лакх рупия (500 000) көлемінде, 25 крор рупияға (250 миллион) дейін немесе алынған пайданың үш еселенген сомасы, егер ол жоғары болса, төлеу. 2014 жылы "The Wall Street Journal" газеті "Үндістандағы инсайдерлік сауданы ұстаудың қиындығы" деген мақаласында Индияда инсайдерлік сауданың үнемі жүзеге асырылатынына қарамастан, Индияда инсайдерлік сауда жасағандар сотталғанның аз ғана мысалдары бар екенін айтты. Бұрынғы жоғары лауазымды реттеушінің бірі Индияда инсайдерлік сауданың терең тамырланғанын және реттеушілердің онымен күресуге жеткілікті құралдары болмағандықтан, оның кең таралғанын мәлімдеді.
Бразилия
Инсайдерлік сауда практикасы бразилиялық заңнамаға сәйкес заңсыз әрекет болып табылады, себебі ол нарықтағы қауіпсіздік пен заң алдындағы теңдікке қауіп төндіретін әділетсіз мінез-құлықты құрайды. 2001 жылдан бастап бұл практика сондай-ақ қылмыс деп есептеледі. 6,385/1976 заңы, 10,303/2001 заңымен толықтырылған, 27-D бабын енгізді, ол «Нарыққа әлі жарияланбаған, бірақ оның құпия сақталуын қамтамасыз етуге міндетті, өзіне немесе басқаларға артық пайда табуға мүмкіндік беретін маңызды ақпаратты пайдалану, осы ақпаратты өз есебінен немесе үшінші тараптың есебінен бағалы қағаздармен сауда жасау арқылы: Жаза – 1 (бір) жылдан 5 (бес) жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру және қылмыстың нәтижесінде алынған заңсыз пайданың үш еселенген сомасына дейінгі айыппұл» деп белгілейді. Бразилияда «құпия ақпаратты теріс пайдалану» қылмысы бойынша алғашқы сот үкімі 2011 жылы Сан-Паулу қаласының Алтыншы қылмыстық сотының федералды судьясы Марсело Костенаро Кавали тарапынан шығарылды. Бұл Sadia Perdigão компанияларының бірігуіне қатысты іс. Бұрынғы Қаржы және Инвесторлармен қарым-қатынас директоры Луиз Гонзага Мурат Жуниорға ашық түрде бір жыл тоғыз айға бас бостандығынан айыру жазасы, оны қоғамдық жұмысқа алмастыру мүмкіндігімен, сондай-ақ жазасын өтеу кезеңінде акционерлік қоғамның әкімшісі немесе қадағалау кеңесінің мүшесі лауазымын атқаруға тыйым салынды, сонымен қатар 349 711,53 реалдық айыппұл салынды. Директорлар кеңесінің сол кездегі мүшесі Романо Анцельмо Фонтана Фильоға ашық түрде бір жыл бес айға бас бостандығынан айыру жазасы, оны қоғамдық жұмысқа алмастыру мүмкіндігімен, сондай-ақ акционерлік қоғамның әкімшісі немесе қадағалау кеңесінің мүшесі лауазымын атқаруға тыйым салынды. Оған сондай-ақ 374 940,52 реалдық айыппұл салынды.