Кавказ: Нацистік әкімшіліктің жоспарлары және оккупациялық режимі

Кіріспе

Кавказдың жоспарланған нацистік азаматтық әкімшілігі Рейхскомиссариат Кавказ (Рейхскомиссариат Кавказ, Reichskommissariat Kaukasien), сондай-ақ Кавказ деп те жазылады, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кавказ аймағының оккупацияланған аумақтарындағы Германияның теориялық саяси бөлінісі және жоспарланған азаматтық оккупациялық режимі болды. Басқа төрт жоспарланған рейхскомиссариаттардан өзгеше, ұсынылған Кавказ рейхскомиссариатының шекараларында "жергілікті халықтар" үшін автономияның түрлі формаларын сынап көру жоспарланған еді.

Теориялық жоспарлау

Рейхскомиссариат Кавказ теориялық тұрғыдан Транскавказия мен Цискавказияны (Солтүстік Кавказды), сондай-ақ Оңтүстік Ресейдің Волга өзеніне дейінгі бөліктерін қамтыды. Кіріктірілуі жоспарланған ірі қалалардың қатарында батыста Ростов, Краснодар және Майкоп, шығыста Ставрополь, Астрахань, Элиста, Махачкала, оңтүстікте Грозный, Нальчик, Владикавказ, Ереван және Баку болды. Аймақтың азаматтық басқару орталығы Грузияның Тбилиси қаласында орналасуы тиіс еді. Альфред Розенберг Кавказ рейхкомиссарының орнына «рейх резиденті» (генералды резидент) деп аталуы керек екенін ұсынды, өйткені ол бұрынғы атауды «тынышсыздық тудыратын» және қажетсіз деп санады; сондай-ақ, Грузия және Армения сияқты әрбір комиссариатты «жер» деп атау және оларға Германияның қорғауындағы «мемлекеттік құрылымдар» мәртебесі беру қажеттігін айтты. Кеңес Одағына басып кіргеннен кейін, Кавказда Германияға ыңғайлы мемлекеттер құру жоспарлары жасалды және Әзірбайжан, Грузия және Арменияның «Азаттық комитеттері» құрылды. Нацистік үкімет бұл комитеттерді болашақ марионеттік мемлекеттердің бастапқы үкіметтері деп қарастырып, 1942 жылдың 15 сәуірінде Германияның «толық құқықты одақтастары» мәртебесін берді. Осы үш прото-үкімет пен Солтүстік Кавказ үкіметтеріне Адольф Гитлер Кавказға неміс әскерлерінің ілгерілеуі кезінде аумақтық дауларды шешуді бұйырды. Сонымен қатар, егер Түркия Германияға қарсы соғысқа тартылса, Альфред Розенберг бұл үкіметтерге Түркия есебінен аумақтық кеңеюді уәделеді. Ол бұл аймақтың тарихында өзара соғысқан мемлекеттер мен халықтар болғандықтан, қатаң бақылауға алынуы керек деп есептеді. Кавказды Ресейден кез келген жағдайда бөліп алу қажеттігін айтқанмен, ол Кавказды Германияға қосу қажеттігі туралы немесе неміс әкімшілігінің қандай формада болуы керектігі туралы нақты шешім қабылдаған жоқ. Әскерлерге жергілікті халықпен достық қарым-қатынас жасау және мәжбүрлі еңбекке тек орыс және украиндықтарды тарту туралы нұсқау берілді. Венаның бұрынғы мэрі және кейіннен марионеттік Грек мемлекетіне арнайы өкіл доктор Герман Нойбахер аймақтың экономикалық мәселелері бойынша Шкикданцпен бірге жұмыс істеуге тиіс болды. Шкикданц Тбилисидегі болашақ сарайының жобаларын зерттеуге және оған қанша қақпа керек екенін талқылауға көп уақыт жұмсады. Жоспарлаушылар шығыс шекараны қорғау үшін Батыс Қазақстанға ілгерілеу мүмкіндігін қарастырды. Германияның Батыс Қазақстанды басып алу жоспары да болды, себебі теміржол желілері мен Батыс Орталық Азия елдерінің аумақтары Африка корпусына Африка кампаниясында көмек көрсету үшін Таяу Шығысқа қарайтын бағыттар бойында орналасқан, сонымен қатар Парсыны басып алу мақсатында болды. Германия муфтий мен Рашид Әлиді Тбилисиге көшіруді жоспарлаған, онда Ирак үкіметі жарияланып, араб халықтарына үндеу жасалатын еді. Бұл жоспарлар алдын ала талқылаудан және қағаз жүзіндегі жоспарлаудан әрі көтерілген жоқ, себебі соғыс барысында Қызыл Армия күштері ілгеріледі. Тарихшы Норман Рич Кавказдағы неміс оккупациясының қысқа мерзімділігі немістердің жүзеге асырған саясатының аймақтың ұзақ мерзімді болашағы туралы аз мәлімет беретінін айтады, егер ол берік Остік бақылауына түскенде. 1941 жылдың 17 наурызында Гитлер Франц Халдер және Адольф Гейзингермен сөйлескенде Түркияның Кавказдағы аумақтарды (мүмкін, бүкіл Кавказды) Остік державаларға көмектескені үшін сыйақы ретінде алуы керектігін мәлімдеді, бірақ бұл аумақтар Германия тарапынан «пайдаланылуы» тиіс еді. 1941 жылдың тамызында Гитлер Түркияның Берлиндегі елшісі Гюсрев Гередеге Түркияның Кеңес Одағының түркі аймақтарын аннексиялауын ұсынды. 1942 жылдың ортасында Анкарадағы неміс елшісі Франц фон Папенді премьер-министр Шүкір Сараоғлы және сыртқы істер министрі Нуман Менменчоғлы КСРО-дағы түркі азшылықтарының болашағы туралы тағы да сынап бақты. Түрік жоспарлары болашақ түрік-герман шекарасында буферлік мемлекеттер құруды және осы мемлекеттерге ықпал ету аймағын кеңейтуді көздеді. Алайда Гитлер елдің Остік лагеріне толыққанды қосылуына дейін оған аумақтық жеңілдіктер беруге дайын емес еді.

Reichskommissariat Kaukasien theoretically included all of Transcaucasia and Ciscaucasia (the North Caucasus), as well as parts of Southern Russia as far as the Volga river. Major cities to be included were, among others, Rostov, Krasnodar and Maykop in the west, Stavropol, Astrakhan, Elista, Makhachkala in the east, and Grozny, Nalchik, Vladikavkaz, Yerevan and Baku in the south. Civil administration of the territory was to be in Tbilisi, Georgia. Alfred Rosenberg argued that the Reich Commissar of Caucasus should be instead called "Reich Resident" (resident general), because he deemed the former name being 'too drastic ' and unnecessary; and that each component commissariat such as Georgia and Armenia should be called a Land and be given statuses of "state entities" under German protection. After the invasion of the Soviet Union, plans were also made for the creation of pro German client states in the Caucasus, and the "Liberation Committees" of Azerbaijan, Georgia, and Armenia were set up. Regarded as embryonic governments of these future satellites by the Nazi government, they were granted the status of "full right allies" of Germany on April 15, 1942. These three proto governments, and those of the North Caucasus were ordered to settle their territorial differences by Adolf Hitler during the German advance into the Caucasus. Furthermore, in the event that Turkey was drawn into the war against Germany, Alfred Rosenberg promised these governments territorial extension at the expense of Turkey as well. Instead he believed that the region, with its history of mutually warring states and peoples would have to be subjected to a very rigid type of control. While determining that the Caucasus had to be severed from Russia in any scenario, he did not, however, decide or had any established notions whether the Caucasus would have to be annexed to Germany or not, nor what form the German administration should ultimately take. The troops were instructed to treat the native people as friends, and forced labour was only to be recruited from Russians and Ukrainians. Dr Hermann Neubacher, the former mayor of Vienna and then a special envoy to the puppet Hellenic State, was to function alongside Schickedanz on the region's economic matters. Schickedanz reportedly spent considerable time examining sketches of his future palace in Tbilisi and discussing the number of gates it would need. Planners theorised about a possible advance to western Kazakhstan to secure the eastern frontiers. German plans to capture western Kazakhstan certainly existed as railway nets and territories in west Central Asian countries lay along lines of advance to the Middle East in order to aid the Afrika Korps in the African Campaign, with the additional purpose of seizing Persia. Germany planned to transfer the Mufti and Rashid Ali to Tbilisi after its capture, where an Iraqi government would have been proclaimed, and a declaration issued to the Arab peoples. This planning did not advance much further than preliminary discussions and paper planning, due to the advance of Red Army forces during the war. Historian Norman Rich asserts that the short duration of the German occupation in the Caucasus means that the policies which the Germans implemented give little indication as to the long term future of the region if it had been brought under firm Axis control. On 17 March 1941, Hitler stated in a discussion with Franz Halder and Adolf Heusinger that Turkey was to receive territory in the Caucasus (perhaps the Caucasus as a whole) as a reward for helping the Axis, although the territories were to be 'exploited' by Germany. In August 1941, Hitler proposed to the Turkish Ambassador in Berlin Hüsrev Gerede that Turkey should annex the Turkic areas of the Soviet Union. In mid 1942, Franz von Papen, the German Ambassador in Ankara, was challenged further by Prime Minister Şükrü Saracoğlu and Foreign Minister Numan Menemencioğlu on the future of the USSR's Turkic minorities. Turkish plans featured the establishment of a series of buffer states along the future Turkish German border and a sphere of influence extending over these states. Hitler was, however, not ready to make territorial concessions to the country before it fully committed itself to the Axis camp.