Кіріспе

Адамның көші-қоны және құстардың көші-қон үлгісі. Тізбекті көші-қон – белгілі бір аймақтан иммигранттардың сол аймақтан шыққан басқа адамдарды іздеп, белгілі бір жерге қоныстануының әлеуметтік процесі. Мақсаты басқа елде немесе сол елдің ішіндегі жаңа жер болуы мүмкін. Джон С. Макдональд пен Леатрис Д. Макдональд тізбекті көші-қонды "келешекте көшіп кеткісі келетіндерге мүмкіндіктер туралы хабар беріліп, көлікпен қамтамасыз етіліп, алғашқы қоныстанғандармен жақын қарым-қатынас арқылы тұруға орын және жұмыс іздеуге көмектесетін қозғалыс" деп анықтайды. Vox журналисі Дара Линд оны "адамдар көбінесе таныс адамдары тұратын жерге көшуге бейім, және әрбір жаңа иммигрант таныстарын да сонда қоныстануға ықпал етеді" деп сипаттайды. Дональд Трамптың "Балалық шақта келгендерге арналған амалдарды кейінге шегеру" бағдарламасын тоқтатудан кейін иммиграциялық саясат жөніндегі пікірталас кезінде "тізбекті көші-қон" термині даулы мәселеге айналды.

Этникалық анклавтар

Желілік көші-қонға себеп болатын ақпарат және жеке байланыстар бір ұлттан екінші ұлтқа көшірілген қауымдастықтардың құрылуына әкеледі. Америка тарихы бойында этникалық анклавтар көші-қон арқылы салынып, сақталды. Әртүрлі этникалық топтар тізбекті көші-қонды қабылдау үшін және оның құрған қауымдық желісін сақтау мақсатында қалалық аудандарда ерекше физикалық кеңістіктерді иеленді. Осы тенденцияның мысалдары – АҚШ-тағы Клейндейтшланд, Кіші Италия және Чайнатаун сияқты көптеген аудандар. Бұл ауылдық аймақтар үшін де осылай болды. АҚШ-тың Орта Батысындағы және Оңтүстік Бразилиядағы кейбір ауылдық қалалар иммигранттармен құрылды және туған елдерінде тікелей жарнамаланды. (Мысалы, АҚШ-тағы Висконсин штатындағы Нью-Гларус және Бразилиядағы Санта-Катарина штатындағы Блуменау.) Бұл жағдай, әсіресе, XIX ғасырдағы көптеген егіншілікпен айналысқан неміс иммигранттары үшін ерекше болды. Кейбір қалалар белгілі бір неміс княздығынан шыққан біртекті топтарға негізделген. Сонымен қатар, осы қалалардың көпшілігінде АҚШ-та 1900 жылдың ортасына дейін және Бразилияда 1900 жылдың соңына дейін тек неміс тілінде сөйлеуге болады. Осы анклавтар мен олардың замандастары отбасы, қауымдастық және көші-қон арасындағы тығыз байланысты көрсетеді. XIX ғасырдың соңында Италияның жекелеген провинциялары мен қалалары тізбекті көші-қон арқылы АҚШ пен Аргентинаға көшіп келді. Италиядағы аймақтық байланыстар бастапқыда Нью-Йорк және Буэнос-Айрес сияқты қалаларда итальяндық этникалық ерекшелікті бөліп, кейбір анклавтарға тек Оңтүстік Италиялықтар немесе Неапольден келген иммигранттар кірді. Бірінші буын иммигранттары үшін әлеуметтік өмірде қауымдық байланыстар тығыз болды. Бұл қауымдастықтар бастапқыда жұмыс үшін көшіп келген ер адамдардан құралды. Олар жеткілікті ақша тапқаннан кейін, қоныстануды қалаған көптеген итальяндықтар өздерінің әйелдері мен отбасыларын Америкаға әкеле бастады. Қытайлықтарды шеттету және кемсітушілік олардың XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында АҚШ қоғамына сіңісуіне кедергі келтірді. Осы факторлар, сондай-ақ әлеуметтік және мәдени байланыстар, қытайлық американдықтар үшін этникалық анклавтар ретінде Чайнатаундардың пайда болуына себеп болды. Тізбекті көші-қон және «қағаз ұлдарының» отбасылық емес сипаты Қытаймен байланысын сақтаған салыстырмалы түрде біріктірілген қауымдастыққа әкелді.

Ақша аударымдары

Аймақтарға аударымдар тізбекті көші-қонға ықпал етеді, көші-қонды қаржыландыруға және оған қызығушылықты арттыруға көмектеседі. Ралица Димова мен Франсуа Чарльз Вольф иммигранттардың туған елдерінің экономикасына аударымдардың танылған пайдасынан өзге, үйге жіберілген ақша тізбекті көші-қонға алып келуі мүмкін екенін айтады. Димова мен Вольф аударымдар қажетті капиталмен қамтамасыз ете алады деп санайды. H. van Dalen және авторлар тобы аударым алған адамдар, алмағандарға қарағанда көшіп кетуді жиі ойлайтынын анықтады. Бұл зерттеуде сондай-ақ аударымдар арқылы туындайтын тізбекті көші-қонның себептері өзгермелі екені, бірақ отбасылық байланыстар және табысқа жету мүмкіндігі сияқты тартымды факторларды қамтитыны көрсетілген.

Туған елдегі отбасыларға жіберілген аударымдардан өзге, иммигранттардың хаттарында жаңа өмірлері, жұмыстары және басқа да көшіп келгісі келетін туыстар мен қауымдастарға жол ашатын құнды ақпараттар жиі кездесетін. Иммиграцияның сәтті болуы үшін, қай порттан аттану керектігі немесе жұмыс және тұрғын үй табу үшін кімге жүгіну керектігі сияқты қажетті қадамдарды түсіну маңызды болды және қазір де маңызды.

Әлеуметтік капитал

Джеймс Коулманның пікірінше, "әлеуметтік капитал адамдар арасындағы қарым-қатынастар іс-қимылға мүмкіндік беретіндей өзгергенде қалыптасады". Дуглас Масси, Хорхе Дюран және Нолан Дж. Малоун "әрбір көші-қон актісі мигранттың туысқандары мен жақындары арасында әлеуметтік капиталды құрайды, соның салдарынан олардың да көшіп кету мүмкіндігі артады" деп тұжырымдайды. Көші-қон контекстінде әлеуметтік капитал – адамның көшіп кету әлеуетін арттыратын қарым-қатынастар, білім және дағдылар жиынтығын білдіреді. Мысалы, Қытайдағы келесі көші-қонға әлеуметтік капиталдың оң әсерін қарастыруға болады. Масси және авторлар тобы өз анықтамаларын Гуннар Мирдалдың көші-қонның күмулятивті себептері туралы теориясымен байланыстырады, былай деп мәлімдейді: "әрбір көші-қон актісі келесі көші-қон шешімдері қабылданатын әлеуметтік ортаны өзгертеді, осылайша одан әрі қозғалыс ықтималдығын арттырады. Қоғамдағы байланыстардың саны белгілі бір шегіне жеткенде, көші-қон өзін-өзі дамыта бастайды".

АҚШ-та

Иммигранттардың әртүрлі топтары Американың әртүрлі республикаларына кіру, жұмыс істеу және өмір сүру үшін қолданған стратегиялардың ішінде тізбекті көші-қонды пайдаланды. Көші-қонға қатысты әлеуметтік желілер – әмбебап құбылыс, ол нақты ұлттармен, мәдениеттермен немесе дағдарыстармен шектелмейді. Солтүстік Америкадағы (кейіннен АҚШ-тағы) британдық колонияларға көшіп келгендердің бірі – күштеп әкелінген африкалық құлдар еді; олардың көшіп келу жағдайы еркін жұмыс күшінің тізбекті көші-қонының шарттарына сай келмейді. Басқа топтар, мысалы, 1800 жылдардың ортасында Еуропадағы қақтығыстардан қашқан немістер, сол жылдары Ирландиядағы ашаршылықтан қашқан ирландтар, 1800 жылдардың соңы мен 1900 жылдардың басында Ресей мен Австро-Венгрия империяларынан көшіп келген Шығыс Еуропалық еврейлер, сондай-ақ кедейліктен құтылып, сол кезеңде жақсы экономикалық жағдай іздеген итальяндықтар мен жапондықтар тізбекті көші-қон стратегиясын кеңінен қолданды. Нәтижесінде, Бостон, Нью-Йорк, Сан-Паулу, Рио-де-Жанейро, Буэнос-Айрес, Торонто, Монреаль, Сидней, Мельбурн, Окленд және Гавана сияқты қалаларда сол ауылдардан, қалалар мен елдерден келген иммигранттардың «колониялары» құрылды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында итальяндық көші-қон тізбекті және кері көші-қон жүйесіне негізделді. Бұл жүйе итальяндық ер адамдарға АҚШ-тағы Нью-Йорк және Аргентинадағы Буэнос-Айрес сияқты қалаларға көшіп, маусымдық жұмысшылар ретінде жұмыс істеуге көмектесті. Италиялықтар көбінесе Италиядан нашар экономикалық жағдайға байланысты кетіп, Америкада бірнеше жыл жұмыс істегеннен кейін итальяндық стандарттар бойынша бай болып оралды. Италиядағы иммигранттар ritorni деп аталды және Америкада басқа Оңтүстік және Шығыс Еуропалық жұмысшылармен «құстардың ұшуы» деген атаумен топтастырылды. Алайда, 1924 жылы АҚШ-та Иммиграциялық заң қабылданғаннан кейін кері көші-қон шектелді, нәтижесінде итальяндықтардың көп бөлігі азаматтыққа өтті. Тізбекті және кері көші-қон арқылы жиналған ақпарат пен қаржы желілері итальяндықтардың тұрақты көшіп кетуіне ынталандырды. Мексиканың 1940-1990 жылдар аралығындағы АҚШ-қа көшіп келуі итальяндық көші-қонның кейбір үлгілерін қайталады. 1952 жылғы МакКарран-Уолтер заңына дейінгі кезеңде Еуропа елдерінен АҚШ-қа көшіп келгендер, шығу тегіне байланысты салыстырмалы түрде оңай болса, заңды түрде көшіп кетуге мүмкіндік алды. Ал 1882 жылғы Қытайлықтарды шеттету туралы заң қытайлықтардың көп бөлігінің АҚШ-қа көшіп келуіне тыйым салды. Дегенмен, көптеген қытайлық иммигранттар жалған құжаттарды қолданып Америкаға келді. Қытайлықтарды шеттету туралы заң АҚШ-та тұрып жатқан қытайлық американдықтарға қалуға рұқсат берді және дұрыс құжаттары бар қытайлық американдықтардың отбасы мүшелерінің шектеулі санының көшіп келуіне мүмкіндік берді. Бұл мүмкіндікті және 1906 жылғы Сан-Францискодағы жер сілкінісінен кейін жойылған мемлекеттік тізілімдер қытайлық иммигранттарға, негізінен ер адамдарға, қытайлық американдықпен туыстық байланыстарын растайтын жалған құжаттармен көшіп келуге мүмкіндік берді. Осылайша, қытайлық иммигранттар «қағаз ұлдары» деп аталды. «Қағаз ұлдары» тізбекті көші-қон желілеріне сүйеніп, құжаттама сатып алды, Ангел аралындағы шенеуніктерді өздерінің заңды мәртебесіне көндіру үшін стратегиялар жасады және Америкада жаңа өмір бастады.

Көшіп келушілердің жыныстық қатынасы

Жалғыз, жас ерлер жұмысшылары XIX ғасырдың басында және XX ғасырдың басында АҚШ-қа тізбектес көші-қон арқылы көшіп келген ең ірі топ болды. Дегенмен, әрбір иммигрант тобының құрамы туған елдегі жағдайларға, көші-қон мақсаттарына және американдық иммиграциялық заңдарға байланысты ерекше болды. Мысалы, 1880 жылдан кейін ирландтық көшіп келушілердің арасында әйелдер басымдығы 53,6% құрады, бұл олардың ерекшелігі болды. Ирландиялық ерлер мен әйелдер экономикалық дағдарысқа, халықтың тым көп өсуіне және үлкен отбасылар үшін қиын мұрагерлік заңдарына тап болды, осының салдарынан Ирландияның көптеген қыздары ұлдарымен бірге елден кетуге мәжбүр болды. Италиялық тізбектес көші-қон бастапқыда тек еркектерге, елге қайту ниетімен негізделген, бірақ әйелдер көшіп келгеннен кейін отбасылық қайта біріктірудің көзіне айналды. Қытайлық тізбектес көші-қон 1946 жылға дейін дерлік толығымен еркектерден тұрды, содан кейін Соғыс келіншегі туралы заң американдық азаматтардың қытай әйелдеріне қытайлық иммиграциялық квоталарын ескермей көшіп келуге мүмкіндік берді. Осыған дейін тізбектес көші-қон Қытайдан келген «қағаз ұлдарымен» және нағыз ұлдарымен ғана шектелген. Қытай иммигранттары арасындағы жыныстық теңсіздік қытайлықтарды елден шығару заңдарына және қазіргі әйелдерін алып келуге немесе үйленіп, АҚШ-қа қайтуға мүмкіндік болмауына байланысты болды, бұл тізбектес көші-қонның түзету шараларын шектеді. Иммигрант топтары еңбек нарығындағы экономикалық тартымдылыққа жауап бергенде, отбасы арқылы тізбектес көші-қон этностық иммигрант қауымдастықтарындағы жыныстық қатынасты теңестіру үшін бейресми түрде қолданылды.

Жарнамалар

ХІХ ғасырдың басында және ХХ ғасырдың басында компаниялар мен тіпті мемлекеттер өз елдеріндегі еуропалық иммигранттарға жарнама жасау практикасы кең таралған. Журналдар мен буклеттердегі бұл жарнамалар иммигранттарға саяхаттау жолдарын табуға және АҚШ-қа келгеннен кейін қайда қоныстануға болатынын шешуге қажетті ақпаратты ұсынды. Жарнаманың көп бөлігі 1862 жылғы «Гомстед» заңынан кейін Орта Батыс штаттарындағы жерді игеру мақсатында жасалған. Нәтижесінде, осы үгіт-насихаттың нысаны болған көптеген халықтар Солтүстік және Шығыс Еуропада ауыл шаруашылығымен айналысып жүрген. Сонымен қатар, Еуропадағы шағын қалалардан көші-қон тізбегі басталғаннан кейін, Америкадан жіберілген хаттар мен ақшалай жәрдемақылар осы қауымдастықтың көптеген адамдары үшін көші-қонды қолжетімді мүмкіндікке айналдырды. Бұл тізбек ақырында орталық батыстағы ауылдық этникалық ошақтардың жартылай көшірілуіне және дамуына әкелді. Бұл құбылыстың бір мысалы – XIX ғасырдың соңында Чехиялықтардың Небраскаға тізбектей көшіп келуі. Оларды [Небраскада] жарық көрген және үйлеріне жіберілген чех тіліндегі газеттер мен журналдардағы жарқын хабарлар қызықтырды. «Бурлингтон және Миссури» темір жолы сияқты темір жолдар, Небраска жерінің үлкен учаскелерін чех тілінде сатуға жарнама жасады. Ұлы жазықтарға параллель тізбектей көші-қонды түсіндіретін ұқсас жарнамалар Германия князьдіктерінде де бір уақытта оқылды. Осы жарнамалардың тартымдылығы тізбектей көші-қонның болуына себеп болды, бірақ оларды барлық потенциалды иммигранттар өз елдерін тастау туралы шешім қабылдағанда ескеретін итергіш факторлармен байланысты қарастыру қажет. Чехиялықтардың Небраскаға тізбектей көші-қоны және Еуропадағы көптеген басқа да ұқсас жағдайларда, әртүрлі итергіш факторлар кетуге итерме берді, ал буклеттер мен хаттар ұсынған тартымды факторлар соңғы көші-қонға тізбектей көші-қон құрылымын ұсынды.

Заңнама

Тізбекті көші-қон желілері мен оның салдары иммиграцияны шектейтін заңдарға қарамастан байқалады, бірақ иммиграциялық заңнаманың мақсаттары мен ережелерінің өзгеруі тізбекті көші-қон жүйесінің жұмыс істеу тәсіліне әсер етеді. Шектен шығулар мен квоталар тізбекті көші-қонға потенциалды иммигранттарды тартуға, сондай-ақ иммигранттардың жаңа елдегі мәртебесін қабылдауына әсер етті. Дегенмен, иммиграциялық заңдағы отбасыларды қайта біріктіру саясаты кеңейтілген отбасы визалары арқылы тізбекті көші-қонды қолдады. 1882 жылғы қытайларды шеттету туралы заң және оның Азиялық тыйым салынған аймақты құрған мұрагерлері, сондай-ақ 1924 жылғы иммиграциялық заңмен құрылған Ұлттық тектік квота жүйесі тізбекті көші-қонды шектеуде тиімді болды, бірақ оны толығымен тоқтатуға мүмкін болмады. Қытай иммигранттары АҚШ-қа кіру үшін заңдағы кемшіліктер мен жалған құжаттарды пайдаланды, 1952 жылғы МакКарран-Уолтер заңы оларға көші-қон квотасын бергенге дейін. Басқа көшіп келушілердің саны 1890 жылғы халық санауының көрсеткіштеріне негізделген ұлттық квоталармен шектелді. Бұл көрсеткіштер Батыс Еуропа елдері мен ағылшын, ирланд және неміс сияқты бұрынғы көшіп келушілерге артықшылық берді. Бұл көрсеткіштер Оңтүстік және Шығыс Еуропадан келген иммигранттардың санының өсуін шектеуге бағытталған. Ұлттық тектік квота жүйесі тізбекті көші-қон үшін шектеулі отбасылық біріктіруді қамтамасыз етті және натурализацияға басымдық берді. Иммигрант АҚШ азаматы болса, ол отбасы мүшелеріне квотасыз виза алуға мүмкіндік алды, бірақ резидент ретінде бұл сан жыл сайын шектелді. Сонымен қатар, 1924 жылғы иммиграциялық заң бүкіл Батыс жарты шардан тізбекті көші-қонға жол ашты, бұл топты квотасыз мәртебеге ие етті. Ұлттық тектік квота жүйесі 1965 жылғы Харт-Селлер заңымен жойылды. Бұл заң отбасыларды біріктіруге баса назар аударды, визалардың 74% осы мақсатқа бөлінді. АҚШ азаматтарының жұбайлары, тұрмысқа шықпаған кәмелетке толмаған балалары мен ата-аналары үшін шектеулер болмады. Отбасыларды қайта біріктіруге бөлінген пайыздық үлестер: АҚШ азаматтарының тұрмысқа шықпаған ересек балалары (20%), тұрақты түрде тұратын шетелдіктердің жұбайлары мен тұрмысқа шықпаған балалары (20%), АҚШ азаматтарының тұрмысқа шыққан балалары (10%), 21 жастан асқан АҚШ азаматтарының бауырлары мен қарындастары (24%). Бұл жаңа визалық басымдықтар тізбекті көші-қон мен иммиграцияның жаңа толқынын тудырды. Үшінші әлем тарихында алғаш рет Еуропалық иммиграциядан басып өтті, 1960 жылдардың соңында еуропалық иммиграцияның көрсеткіштерін екі есеге арттырды. Харт-Селлер заңының салдарынан келген иммигранттардың көптігіне және Мексика мен Латын Америкасынан келген құжатсыз иммигранттардың санының өсуіне жауап ретінде Конгресс 1965 жылғы заңнаманың салдарына қарсы шаралар қабылдады: шекараны күшейтілген бақылау, 1986 жылғы Иммиграциялық реформа және бақылау заңында құжатсыз иммигранттарға амнистия беру және отбасыларды қайта біріктіру саясатына шектеулер енгізу. Брасеро бағдарламасын тоқтату салдарынан мексикалықтардың құжатсыз көші-қоны көбейді, себебі олар осы кезеңде әлеуметтік капитал жинаған. Тізбекті көші-қон мексикалықтарға көші-қонға салыстырмалы түрде оңай мүмкіндік берді, ал 1980 жылдардан бері қабылданып келе жатқан иммиграциялық заңнама осы мәселені шешуге бағытталған.