Кіріспе

Америкалық жарық дизайнері Стэнли Рассел МакКэндлес (9 мамыр 1897 – 4 тамыз 1967) қазіргі заманғы жарық дизайнының әкесі деп есептеледі. Ол жарық құралдарын жасаудан бастап кеңесшілік жұмысына дейін, сондай-ақ театрлық қойылымдарды жобалауға дейін, театр жарығының барлық саласына үлес қосып, болашақ жарық дизайнерлеріне жол ашты. Ең маңыздысы, ол сахна жарықтандыру теориясы бойынша маңызды еңбектердің бірін жазды, ол бүгінгі күнге дейін көптеген театр жарықтандыру дизайнерлерінің техникасына әсер етеді.

Өмірбаян

МакКендлес Чикаго қаласында, Иллинойс штатында, доктор Чарльз Рассел МакКендлес (1862-1924) және Мэри Элиза (Сисон) МакКендлес (1865-1942) отбасында дүниеге келді. 1920 жылы Висконсин университетінің Мэдисон қаласындағы бөлімін бітіргеннен кейін, 1923 жылы Гарвард колледжінен сәулет өнері саласындағы диплом алды. Архитектор ретіндегі жұмысы оны ақырында театр жарықтандыру консультанты мамандығына жеткізді. МакКендлес және оның Гарвардтағы танысы Джордж Пирс Бейкер Йель драма мектебіндегі алғашқы профессорлардың қатарында болды. МакКендлес сценаны жарықтандыру әдістемесін, қазіргі кезде «МакКендлес әдісі» деп белгілі, «Сценаны жарықтандыру әдістемесі» атты еңбегінде сипаттады және бұл әдіс бүгінгі күнге дейін кеңінен қолданылуда. «Сцена жарығының оқу жоспары» (1927) атты ертерек жазылған еңбегінде МакКендлес театрдегі жарықтың атқаратын қызметтері туралы өз пікірін де білдіреді. Бұл қызметтер көріну, орын, композиция және көңіл-күйге бөлінеді. Жарыққа осы тұрғыдан қарау дизайнерге жарықтың практикалық аспектілерін қарастыруға, сонымен қатар өнердің эмоционалдық жағына тиісті көңіл бөлуге мүмкіндік береді. Бұл кітаптар және басқалары, соның ішінде «Сцена жарығының сөздігі» (1926) МакКендлестің Йельдегі лекцияларынан туған, онда ол осы саланың алғашқы өкілдері, соның ішінде Жан Розенталь және Тарон Муссерді оқытты. МакКендлес жарық дизайнының тарихи дамуын сипаттаған алғашқы профессорлардың бірі болды. Оның кітаптары өнерге қатысты практикалық нұсқаулар ғана емес, сонымен қатар дизайнерлерге өздерінің тарихын және мұрасын білуге көмектеседі.

Жаңашыл

Көптеген жарық дизайнерлерінің ізімен, Стэнли МакКэндлес жарық дизайнының көркем жағына ғана емес, сонымен қатар осы өнердің техникалық аспектісіне де үлес қосты. Театр кеңесшісі ретіндегі алғашқы жұмыстарында МакКэндлес Нью-Йорктегі Радио-Ситидегі Орталық театр үшін арнайы үй жарықтарын жобалады. Бұл құрылғылар эллипсоид пішіндес рефлекторларды қолданды, олар кейіннен эллипсоид рефлекторлы прожекторға айналды. Жалюзилер мен гоболар немесе шаблондар арқылы жарықты қалыптастыру қабілетіне байланысты бұл жарық құралы Америка мен Англиядағы театр жарық жиынтығының негізгі бөлігіне айналды. Стэнли МакКэндлес 1964 жылы оқытушылық қызметтен зейнеткерлікке шыққанға дейін білім берумен және дизайнмен айналысып тұрды. Оның мұрасы бүгінгі таңға дейін көптеген жарық дизайнерлері үшін сезіледі, өйткені оның әдісі мен өнерге деген көзқарасы көптеген білім беру театр бағдарламаларының тірегі болып табылады.

МакКендлес әдісі

МакКендлес әдісі – сахна жарығын қамтамасыз етудің ерекше тәсілі. Ол алғаш рет «Сәхнаны жарықтандыру әдісі» атты кітабында ұсынылып, бірнеше рет қайта басылды. МакКендлес әдісі бүгінде де кеңінен қолданылады. Бұл әдіс бойынша актерлер толыққанды алдыңғы жарыққа ие болуы керек, сонымен қатар олардың сыртқы келбетін «қалыптастыру» да қарастырылады. Толық жарықтандыруды кемінде екі шам қарама-қарсы жақтан, актерлердің жазықтығынан шамамен 45 градус жоғары және 90 градусқа жуық бұрышпен қамтамасыз етеді. Бұл екі шам қарама-қарсы бағыттан келеді. Жоғарғы жарықтандыруды толықтыру үшін, аяқ шамдарын да шектеуге болады. МакКендлес бұл бұрыштарды актерлік алаңның ортасындағы кубтың диагональдары деп сипаттаған. Алайда, МакКендлес әдісінің кілті – негізгі жұп шамдардың біреуі екіншісіне қарағанда «салқын» болуында. Мысалы, біреуі көк (салқын түс, яғни жоғары Кельвин температурасы), ал екіншісі қызғылт (жылы түс, яғни төмен Кельвин температурасы) болуы мүмкін. Осылайша, біреуі екіншісінен қалған көлеңкелерді толтырып, сахнада көзге түсетін және танымал тереңдік есебінен актерлердің бет-әлпетін анықтайды. Жылы шамды салқын шаммен жұптастыру – табиғатта күннің шығуына ұқсас, өндіріске реалистік (Константин Станиславский ойлап тапқан сахнадағы реализм ұғымы) сезім береді, соның арқасында спектакль көрерменмен жақын қарым-қатынас орнатады. Бұл тереңдікпен үйлесіп, актерлердің бет-әлпетін күшейтеді, оларға эмоцияны бұрынғыдан да тиімді жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл жылы мен салқын түстердің арақатынасын өзгертуге мүмкіндік береді. Мысалы, егер сахна күндізгі уақытта өрнектеліп жатса, жылы және салқын шамдар бірдей жарқырап, көлеңкелер жылы және салқын жарықпен теңдестіріледі, актердің беті күндіз сыртта тұрғандай көрінеді. Алайда, күн батқан сайын салқын шам жылы шамнан жарқырап, актердің бетіндегі жарық салқындап, көрерменге уақыттың кешке ауысқанын сездіреді, тіпті сахнада уақыт туралы ешқандай ақпарат берілмесе де. Күндізгі жарықты реалистік бейнелеу үшін сахнаның бір бөлігін екі жұп 45 градус бұрышпен, төрт шаммен жабу керек. Осылайша, актердің бетінің екі жағында да жылы және салқын жарық болады. Бұл жарық дизайнеріне күндіз актердің бір жағындағы жылы жарықты екінші жағына ауыстырып, күннің нақты өмірде үстінен өтіп бара жатқанын көрсетуге мүмкіндік береді, соның арқасында реализм күшейеді. Бұл әсерді екі шаммен де қол жеткізуге болады, егер олардың әрқайсысында жылы және салқын түсті фильтрлер (гель) болса. Алайда, фильтрлерді ауыстыратын құрылғылар (скролерлер) спектакль барысында күтпеген жерден бұзылып кетуі мүмкін, сонымен қатар олар жұмыс істегенде қатты шу шығарады, сондықтан тыныш жерлерде олар жиі жарамсыз болады. Сондықтан, ең жақсы жағдайда, екі шамды әр жақтан қолдану керек. Бұл туралы айтсақ, ресурстары шектеулі кіші театрлар сахнаның әр аймағына екі шамты ғана қолданып, үлкен табысқа жетеді. Скролерлерге дейін ойлап табылған үшінші әдіс – үш шамды қолдану, олардың екеуі бір жақта, біреуі екінші жақта орналасады. Үш түрлі түсті фильтрлер қолданылды. Бір жақтағы екі шамның түстері екінші жақтағы бір түске қарағанда жылы және салқын болу үшін таңдалды. Мысалы, қызғылт, көк және лаванда түстерін таңдауға болады. Қызғылт лавандадан жылырақ, ал көк лавандадан салқынырақ, сондықтан жылы жаққа қызғылт немесе көк шамды таңдау арқылы басымдық беруге болады. Бұл әдіс сахнаның соңында немесе музыкалық қойылымның пердесі кезінде де пайдалы болды, онда көбінесе мүмкіндігінше көп жарық қажет болды және көлеңкелерге мән берілмеді. Үш шамды да толық қуатпен жақса, табиғи емес, бірақ жарқын жарық шығады. Стенли МакКендлес осы жүйені Гарвард колледжінде оқып жүргенде ойлап тапқан. Ол Йель университетіне ауысқаннан кейін оны толық дамытты, ол сол кезде американдық театрдың орталығына жақын болды, себебі Бродвейдің көптеген продюсерлері олардың кең әлеуетін бағалау үшін Нью-Хейвеннің Шуберт театрында премьераларын өткізді.