Кіріспе

Театр дизайны, оның ішінде жарықтандыру, дыбыс, декорация және костюм дизайны.

Сценография (декорация дизайны, жарықтандыру дизайны, дыбыс дизайны, костюм дизайны) – бұл сахналық ортаны немесе атмосфераны құру практикасы. Қазіргі ағылшын тілінде сценографияны спектакльдегі орын сезімін бейнелеу, ойнау және жасау үшін технологиялық және материалдық сахна өнерінің үйлесімі деп анықтауға болады. Сценография декорация және сахна дизайны техникаларын қамтиды, бірақ бұл спектакльдегі дизайнның барлық аспектілерін зерттеу және тәжірибеге салуға бағытталған толыққанды тәсіл.

Этимология және мәдени түсіндірмелері

Сценография термині грек тілінен шыққан (skēnē, «сахна немесе көріс құрылысы»; grapho, «бейнелеу» дегенді білдіреді), алғаш рет Аристотельдің «Поэтикасында» «skenographia» деп аталып сипатталған. Дегенмен, континенттік Еуропада бұл термин scénographie кәсіби тәжірибесімен тығыз байланысты және «театр дизайны» ағылшын тіліндегі терминімен мағынасы бірдей. Соңғы кезде бұл термин музей экспонаттарын ұйымдастыруда музей ілімінде де қолданылуда.

Тарих

Антонио Кайми 1862 жылы, бұл терминнің алғаш рет қолданылуы емес, суретші Фердинандо Галли Бибиенадан шабыт алған pittura scenica e l'architettura teatrale саласындағы суретшілер тобын сипаттайды. Галли Бибиена сонымен қатар квадратура суретшісі немесе сәулеттік сурет салушы ретінде танымал болды (әдетте төбелер мен қабырғаларда архитектураның көз алдау бейнелеуі). Кайми бұл өнерді Arte scenografica деп те атайды және жылжымалы декорациялар жасау немесе кеңістіктердің иллюзиясын құру үшін шебер инженерлік шешімдер қажет екенін атап көрсетеді. Галли да Бибиена әулеті – 17 ғасырдың соңында Болоньяда пайда болған, бірақ Солтүстік Италия арқылы Австрия мен Германияға тараған сахналық өнердің тұқымы. Театрлық сахналық безендірумен танымал тағы бір ірі әулет – Куальо тегінің мүшелері. Кайми 18-ғасырдың екінші жартысы мен 19-ғасырдың басында Ломбардияда сахналық сурет салумен айналысқандарды да атайды: Бернардино Галлиари, Гаспар Галлиари, Паскуале Канна, Пьетро Гонзага, Паоло Ландриани, Джованни Перего, Алессандро Санкирико, Боменико Меноззи, Карло Фонтана, Балдассаре Каваллотти, Карло Феррари, Филиппо Перони, Карло Феррарио, Энрико Ровеччи, Анджело Можа, Луиджи Вимеркати және Моденалық Мофта ағайындары, сондай-ақ тағы да басқалар. Ландриани 19 ғасырға дейінгі итальяндық сурет, сәулет және дизайн тарихына шолу жасады.

Сценографиялық теория

Сценографияның бір ғана теориясы болмаса да, Рейчел Ханн «сценография» мен «сценографиялықтар» арасындағы айырмашылықты қозғайды. Ханн бұл тұжырымдаманы негізгі терминологияның қолданылуын қарастыру арқылы ұсынады:

«Бұл ерекшелеудің бір бөлігі ретінде, мен сахналық белгіні бағдарлаушы ретінде, ал сценографияны қолөнер ретінде қарастырамын. Менің ниетим – осы көріне берілген ұғымдардың театрдың институционалдық түсініктерінен тыс, көркемдік және әлеуметтік жағдайларға қалай қолданылатынын картаға түсіру. Мен оқырманды сценографиялық ұғымды біртұтас және монолиттік деп түсінуден аулақ етуге шақырамын. Менің сценографиялықтарды қабылдауым сценографиялық кездесуді қолдайтын көптеген мүмкіндіктерге және сан алуандыққа баса назар аударады. Сәйкесінше, сахналық белгілер эмпиризмнің қатаң онтологиясынан асып түсетін және театрлық қолөнердің айқын бөлінуін қиындататын бағдарлаушы стимулдардың үйлесімінен туындайды». Сценографиялықтар – бұл театрде жиі кездесетін, бірақ сонымен қатар бағбандарлық және визуалды тауар орналастыру сияқты басқа сценографиялық мәдениеттерде де кездесетін орынды бағдарлайтын белгілердің жиынтығы. Бұл белгілер «дүниелердің тәртібіне» назар аударады, кең географияның бір бөлігі ретінде әртүрлі дүниелік бағдарлардың (материалдық және текстуралық, таныс және жақындық, сондай-ақ ұлт және жекелік идеологиясы) қалай бірге тұрғанын көрсету немесе күрделендіру арқылы әдістерді қолданады. Ханн бұл ұстанымды «сахнаны қою туралы айту – сценографиялықтардың орынды «өзгешелендіруін» қалай жүзеге асыратыны туралы айту» деп бекітеді. Сценографиялықтар – «дүниеге келу процестерін күрделендіретін, ашатын немесе белгілейтін араласушы бағдарлау актілері». Бұл тәсіл сценографияны «орынды бағдарлауды жасау» және драматургия мен хореографиямен қатар театр жасау стратегиясы ретінде орналастырады. Сценографияның орынды бағдарлауды негіз етіп пайдалану физикалық және метафизикалық қатынастарды қамтитын түсінікті қамтамасыз етуге бағытталған, бұл жеке адамдардың орынды қалай құрастырып, оны қалай сезінуіне әсер етеді. Бұл дыбыс жүйелерінің оқшаулану сезімін қалыптастырудағы рөлі болуы мүмкін; орынның кеңістіктік өлшемдерін қайта бағдарлау үшін бағытталған шамды пайдалану; ескі, тозған үстелдің иісі; костюмдердің денелер мен сахна ортасы арасындағы қарым-қатынасты қалай қалыптастыратыны сияқты. Ханн практикада сценаграфияның осы ерекше әдістерінің (костюм, декорация, жарық, дыбыс) арасындағы өзара байланыс сценографиялық актіге әкеледі дейді, онда «сценография ешқашан тек визуалды да, кеңістіктік те емес».

Соңында Ханн сценографиялықтардың барлық сахналық атмосфераны қалыптастыратынын айтады, «сценографиялықтарсыз сахна болмайды» деп мәлімдейді. Бұл «барлық сахналар да оқиға орынды» деген аргументке негізделген, бұл «детерминистік болжамға» қарсы тұрады. Бұл модельде сахналар сценографиялықтардың орынды бағдарлайтын белгілері арқылы көрінеді (керісінше емес). Мұның салдары – барлық театр сценографиялық, тіпті ол анықталған объектілерге немесе «орналасуға» ие болмаса да, өйткені барлық театр сахнада орындалады. Ханн бұл ұстанымды осы тәжірибелер тарихы арасындағы шиеленістерді талқылау кезінде, әсіресе түпнұсқа грек скиннесіне сілтеме жасай отырып, гибридті «сахналық оқиға» терминін қолданады, ол физикалық шатыр немесе үйдің рөлін атқарды және ақырында «сахнаның» қазіргі тұжырымдамаларын қалыптастырды.

Таңдалған библиография

Аронсон, А. (2005) Аңқырға қарап: Сценография туралы эсселер, Энн Арбор: Мичиган университетінің баспасы
Аронсон, А. (2018) Экологиялық сахналық безендіру тарихы мен теориясы, (Түзетілген 2-ші басылым) Лондон: Блумсбери Метхун
Аронсон, А. (2018) The Routledge Companion to Scenography, Лондон: Routledge
Бо, К. (2013) Театр, өнер көрсету және технология: Сценографияның дамуы мен трансформациясы, (Түзетілген 2-ші басылым) Басингсток: Палгрейв Макмиллан
Бичэм, Р. К. (1994) Адольф Аппия: Қазіргі театрдың суретшісі және болашақты көрушісі, Оқу: Харвуд академиялық баспасы
Брокетт, О. Г., Митчелл, М. және Хардбергер, Л. (2010) Сцена жасау: Еуропа мен АҚШ-тағы сахна дизайны мен технологиясының тарихы, Остин (ТХ): Техас университетінің баспасы
Крейг, Э. Г. (1911) Жаңа театрқа қарай, Лондон: Хайнеманн. [1962 жылы қайта басылған, Лондон: Меркурий кітаптары]
Ханн, Р. (2019) Сценографиядан асып түсу, Оксон және Нью-Йорк: Routledge
Ханна, Д. және Харслоф, О. (ред.) (2008) Performance Design, Нижальсгаде, Дания: Museum Tusculanum Press
Говард, П. (2002) Сценография деген не?, Лондон: Routledge [Екінші басылым 2009]
МакОли, Г. (1999) Өнер көрсетудегі кеңістік: Театрде мағына жасау, Энн Арбор: Мичиган университетінің баспасы
МакКинни, Дж. және Баттерворт, П. (2009) Сценографияға кіріспе, Кембридж: Кембридж университетінің баспасы
МакКинни, Дж. және Палмер, С. (2017) Сценография кеңейтілді: Заманауи өнер көрсету дизайнына кіріспе, Лондон: Блумсбери Метхун
Свобода, Й. және Буриан, Й. (ред.) (1993) Театр кеңістігінің құпиясы, Нью-Йорк: Applause Theatre Books