Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өсімдік түрі
Species of plant
Malus sieversii – Орталық Азия тауларында, Қазақстанның оңтүстігінде өсетін жабайы алма. Жақында, бұл түр үйретілген алманың (Malus domestica) көптеген сорттарының негізгі ата-тегі екені анықталды. 1833 жылы неміс табиғат зерттеушісі Карл Фридрих фон Ледебур оны Алтай тауларында өсіп жатқанда байқап, періге ұқсастығына байланысты Pyrus sieversii деп сипаттаған. Malus sieversii әртүрлі орталарда өседі. Бұл жапырақты ағаш, сыртқы пішіні үй алмасына өте ұқсас. Оның тозаңдану бөлшектерінің мөлшері әртүрлі, құрғақ күйінде жұмыртқа тәрізді, ал суға ісіп кеткенде шар тәрізді болады. Қазіргі уақытта бұл түрдің жойылу қаупі бар деп есептеледі.
Malus sieversii is a wild apple native to the mountains of Central Asia in southern Kazakhstan. It has recently been shown to be the primary ancestor of most cultivars of the domesticated apple (Malus domestica). It was first described as Pyrus sieversii due to its similarities with pears in 1833 by Carl Friedrich von Ledebour, a German naturalist who saw them growing in the Altai Mountains. Malus sieversii grows in many different habitats. It is a deciduous tree growing , very similar in appearance to the domestic apple. Its pollen grains vary in size and are seen to be ovular when dry and spherical when swelled with water. The species is now considered vulnerable to extinction.
Өзіндіктері мен өсуі
M. sieversii тамырдан өршіп шығатын түбірсабақтар немесе төменгі жағынан шығатын бұтақтар арқылы вегетативті түрде көбейе алады. Өзіне-өзі үйлесімсіздікке байланысты оның генетикалық әртүрлілігі, жақын туысы Malus sylvestris-пен салыстырғанда едәуір төмен.
M. sieversii has the capability to reproduce vegetatively as they form root suckers, or basal shoots. Its genetic diversity in relation to self incompatibility is substantially less when compared to its close relative, Malus sylvestris.
Өсу циклы
M. sieversii өсімдігінің өсу циклын тұқымдан бастап жеміс беретін ағаштардың дамуына және ескірген ағаштардың өліміне дейінгі бірнеше кезеңге бөлуге болады. Жемістің қытырлаулығы, дәмінің айқындығы және салмағы сияқты белгілері адамдар тарапынан таңдау арқылы өзгеріске ұшырап, бүгінгі Malus domestica-ға айналды. M. sieversii және оның ұрпақтарының тарих барысында таралуы Жібек жолымен байланысты болуы мүмкін. 2010 жылы жасалған ДНК талдауы M. sieversii-дің егілген алманың тегі екенін растады. Ол жоғары деңгейде генетикалық әртүрлілікке ие, сондықтан ол абиотикалық және биотикалық стресске төзімділік, көптеген ауруларға қарсы тұру және ерекше жеміс белгілерінің генетикалық көзі болып табылады. Алматы, Қазақстанның ең ірі қаласы және бұрынғы астанасы, атауын қазақ тіліндегі "алма" сөзінен (Алма) алған, және көбінесе "алмаға толы" деп аударылады (Алматының төңірегінде Malus sieversii ормандары орналасқан); alma басқа түркі тілдерінде де, сондай-ақ венгр тілінде де "алма" деген мағынаны білдіреді.
The growth cycle of M. sieversii could be divided into several stages from germination to developing fruit bearing trees, and to the death of aged trees. Fruit traits including crispness, more flavour intensity and fruit weight have undergone differential selection by humans to produce Malus domestica as seen today. The dispersal of M. sieversii and its progeny throughout history can be attributed to the Silk Road. A DNA analysis in 2010 confirmed M. sieversii as the progenitor of the cultivated apple. It has a highly variable genetic diversity therefore it is the genetic source for abiotic and biotic stress tolerance, many disease resistance and unique fruit traits. Almaty, the largest city in Kazakhstan, and formerly its capital, derives its name from the Kazakh word for "apple" (Alma), and is often translated as "full of apples" (the region surrounding Almaty is home to forests of Malus sieversii); alma is also "apple" in other Turkic languages, as well as in Hungarian.
Құрып кету қаупі
КСРО тарағаннан кейін және Бағбандық дамыту бағдарламасы тоқтатылғаннан соң, жергілікті тұрғындар Зайлиский Алатауындағы жабайы алмалықтарды белсенді түрде кесе бастады. Бос аталған жерлер тұрғын үйлер салуға және мал жаюға қолданылады. Жеке шаруашылықтарда жабайы алмалықтарға жақын жерлерге мәдени алма ағаштарын отырғызу будандасуға алып келеді.
After the collapse of the USSR and the closure of the Gardening Development Program, the local population began to actively cut down wild gardens in the Zailiyskiy Alatau. The vacated territories are used for building houses and grazing animals. Planting cultivated apple varieties in private households close to wild groves causes crossbreeding.
Жаңа қызығушылық
Осы және басқа Malus түрлері кейбір жақындағы селекциялық бағдарламаларда, негізінен M. domestica үшін жарамсыз климат жағдайларында өсуге бейімделген алмаларды дамыту үшін қолданылды, әсіресе суыққа төзімділігін арттыру мақсатында. 2020 жылы жүргізілген зерттеуде жабайы алмалардағы тыныштық және суыққа төзімділік сипаттамаларына қатысты әртүрлі гендік енгізулер, мысалы, жылулық шок ақуыздары анықталды. Жақында Malus sieversii АҚШ Ауыл шаруашылығы зерттеу қызметімен (ARS) қазіргі заманғы алма өсімдіктерін селекциялауда пайдалы генетикалық ақпарат табу үмітімен өсірілді. Нәтижесінде алынған ағаштардың кейбіреуі, бірақ барлығы емес, ерекше ауруға төзімділік көрсетеді. Олардың жекелеген түрде ауруға жауап беруінің әртүрлілігі олардың үйретілген ұрпақтарына қарағанда генетикалық тұрғыдан қаншалықты бай екенін көрсетеді. Мысалы, жабайы алмаларда Penicillium expansum-ға қарсы, көк шіруге төзімді бірнеше гендер табылды. USDA Өсімдік генетикалық ресурстар бөлімі (PGRU) M. sieversii көшеттеріне фенотиптік талдау жүргізіп, алма қабыршақтығы, өртке қарсы тұру және кедр алмасының қызыл тобығы сияқты әртүрлі патогендік төзімділікті анықтады. 2001 жылы жүргізілген зерттеуде M. sieversii көшеттерінде жәндіктерге қарсы әртүрлі төзімділік анықталды және алма құрттары мен алма жапырақ орамдарына қарсы төзімділігін зерттеу үшін жағдайлар анықталды.
These and other Malus species have been used in some recent breeding programmes to develop apples suitable for growing in harsh climates unsuitable for M. domestica, mainly for increased cold tolerance. A study in 2020 has discovered various gene inserts involved in dormancy and cold resistance features, such as heat shock proteins, in wild apples. Malus sieversii has recently been cultivated by the United States Agricultural Research Service, in hopes of finding genetic information of value in the breeding of the modern apple plant. Some, but not all, of the resulting trees show unusual disease resistance. The variation in their response to disease on an individual basis is, itself, a sign of how much more genetically diverse they are than their domesticated descendants. For instance, wild apples were found to have multiple blue mold resistant genes, specifically against Penicillium expansum. The USDA Plant Genetic Resources Unit (PGRU) also conducted phenotypic analysis on M. sieversii seedlings, and has identified various pathogenic resistance including apple scab, fire blight, and cedar apple rust. A research in 2001 found various insect resistances within M. sieversii seedlings, and has identified instances for further research on its resistance for apple maggots and apple leaf curling midges.
Қызыл еті бар алма
Малус сиверсиі жоғары генетикалық әртүрлілігінің арқасында қызыл етті алмаларды селекциялауда маңызды ресурс ретінде қолданылуда. Бұл, оның құрғақшылыққа, суыққа және егілген алма түрлерінің зиянкестеріне төзімділігін арттыру үшін пайдаланылатынымен байланысты. M. sieversii-нің флавоноидтардың (әсіресе антоцианин) жоғары мөлшері және қысқа вегетациялық кезең сияқты бұрын назардан тыс қалған қасиеттері, дәстүрлі қызыл етті алмалардың осы флавоноидтарға бай болмауына байланысты, жақында қызыл етті алмаларды селекциялау үшін қолданыла бастады. M. sieversii-нің Malus sieversii f. niedzwetzkyana түрі, қызыл гүлдері, жеміс қабығы және қабықшасы болғандықтан, сондай-ақ жоғары антоцианин құрамына ие болғандықтан, қызыл етті алмаларды селекциялауда ерекше атап көрсетілді.
Malus sieversii has been recently used as a critical source in the breeding of red fleshed apples, due to its high genetic variability. This is seen as they are used to improve the stress resistance towards drought, cold, and pests of cultivated apple species. Some neglected characteristics of M. sieversii, such as high flavonoid contents (especially anthocyanin) and short juvenile phases, have recently been used for red fleshed apple breeding since traditional red fleshed apples are not rich in these flavonoids. The variant of M. sieversii, Malus sieversii f. niedzwetzkyana, has been emphasized for the use of breeding red fleshed apples since it has red flowers, fruit skin, and pulp; in addition to its high anthocyanin content.
Қорғау
Malus sieversii Қытай өсімдіктерінің қызыл кітабында екінші дәрежелі қорғауға алынған, ал Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оны қауіпті жағдайда деп таныған. Адам қызметі мен табиғи апаттар M. sieversii-дің табиғи популяциясының азаюына басты себепкер. Бұл иммундық осалдық M. sieversii-ді Agrilus mali сияқты зиянды жәндіктерге, соның ішінде патогенді жәндіктерге ұшыратады, бұл популяцияны одан әрі кемітеді. Ex situ консервациясы, яғни тұқымдық банк, оның генетикалық әртүрлілігін сақтаудың тиімді, ұзақ мерзімді жолы деп есептеледі және Қазақстан мен Қырғыз Республикасынан жиналған тұқымдарды пайдалану арқылы АҚШ-та қолданылып келеді. M. sieversii өсетін аймақтарды тікенді сыммен қоршау арқылы да in situ консервациясы жүзеге асырылуда, мысалы, Қытайдың Синьюань аймағында мұндай шаралар қолданылған. 2016 жылғы зерттеу M. sieversii популяцияларын стратификация және тұқым қабығын жою арқылы in situ қорғаудың тиімді екенін көрсетті. Сонымен қатар, биік таулы жерлерде in situ қоршаулар адам мен жәндіктердің зиянына аз ұшырайтындықтан тиімдірек. Традициялық консервациялық әдістерден өзге, биотыңайтқыш жабайы алма ағаштарында Alternaria alternata саңырауқұлақтың таралуын тежеуде жақсы нәтижелер көрсетті. Ол жұққаннан кейін жабайы алма ағаштарының антиоксиданттық қабілетін арттыру, түбір өсуін күшейте түсу және топырақтағы метаболизмді жақсарту арқылы осы тиімділікті қамтамасыз етеді. Соңғы кезде клондау және өсімдік гормондарымен емдеу сияқты инновациялық әдістердің үйлесімі жабайы алма популяциясын жаңартуда да тиімді болып табылады. 1800 жылдары Қазақстан тауларында жабайы алма ағаштары экономикалық және ауыл шаруашылық қажеттіліктер үшін кеңінен кесілген. Жабайы алма ормандары жайылымдық жерлерге айналдырылды, бұл топырақ жамылғысын күрт өзгертті және жас көшеттер мен тамырларға зиян келтірді. Сонымен қатар, жабайы алмамен симбиоздық қарым-қатынаста болып, оларды хищниктерден қорғайтын, мысалы, долана мен қызылжан сияқты тікенді бұталар да кесілді. Бұл жабайы алманың өсу жағдайын одан бетер нашарлатты және тамырдан өркендеуін, соның салдарынан вегетативтік көбеюді әлсіретті.
Malus sieversii has been designated as second conservation priority in the China Plant Red Data Book, and has been marked as vulnerable by the International Union for Conservation of Nature (IUCN). Human activities and natural disasters are the major contributors to the decline of M. sieversii natural population. This immune vulnerability makes M. sieversii become susceptible to more parasites, such as pathogenic insects Agrilus mali, to further destroy the population. Ex situ conservation, or seed banking, is believed to be a feasible long term resolution to protect its genetic diversity, and has been seen in the United States using seeds collected from Kazakhstan and the Kyrgyz Republic. In situ conservation was also found with barbed wire fences being placed around regions distributed with M. sieversii, as seen in areas within Xinyuan, China. A study in 2016 has shown the effectiveness of protecting M. sieversii populations in situ through stratification and seed coat removal. Also, in situ enclosures are more effective in higher elevations as they are at less risk of human and insect injuries. Aside from traditional conservation methods, biofertilizer has shown effective results inhibiting fungal pathogen, Alternaria alternata in wild apple trees. It does this by improving antioxidant capability of wild apple trees following the infection, promoting root growth and enhancing soil metabolism. Recently, a combination of innovative methods including cloning and plant hormone treatment has also shown effective results in regenerating wild apple populations. Wild apple trees were heavily lumbered for economical and agricultural uses in the mountains of Kazakhstan during the 1800s. Wild apple forests were turned into pastureland, which greatly changed the soil covering, and damaged young seedlings and roots. Prickly shrubs, such as eglantine and barberry exhibiting symbiotic relationships with wild apples by shielding them from predators were also cut. This further worsened the growing condition for wild apples, and severely weakened root suckers and therefore vegetative propagation.