Кіріспе

Ұлыбританияның тәуелсіз шағымдар органы – Ұлыбританиядағы Қаржылық Ombudsman қызметі.

Қаржылық Ombudsman қызметі Ұлыбританиядағы Ombudsman болып табылады. Ол 2000 жылы құрылды және 2000 жылғы Қаржылық қызметтер және нарықтар туралы заңмен 2001 жылы тұтынушылар мен Ұлыбританиядағы банктер, жинақ қоғамдары, сақтандыру компаниялары, инвестициялық фирмалар, қаржы кеңесшілері және қаржы компаниялары сияқты қаржы қызметтерін ұсынатын кәсіпорындар арасындағы дауларды реттеуге көмектесу үшін заңдық өкілеттіктер алды.

Шолу

Қаржы омбудсменінің қызметі тұтынушылардың көптеген қаржылық мәселелерге қатысты шағымдарын қарастыра алады, мысалы: банк қызметтері, сақтандыру, ипотека, зейнетақы, жинақтар мен инвестициялар, несие және дүкен карточкалары, несиелер, лизинг және кепілдік, қаржылық кеңес, акциялар, үлестер, инвестициялық қорлар және облигациялар. 2009 жылдың қарашасынан бастап ақша аудару операторлары да омбудсменнің қарауына енді. Омбудсмен араласуы алдында тұтынушы, наразы болған кәсіпорнына шағымын қарау мүмкіндігін беруі міндетті – омбудсмен қызметі дауды шешу үшін қаулы қабылдамас бұрын. Кәсіпорның шағымды шешуге ең көп дегенде 8 аптасы бар. Егер олар 8 апта ішінде шағымды шешпесе немесе тұтынушы жауапқа қанағаттанбаса, шағымды омбудсмен қызметіне жолдай алады. Омбудсмен компаниядан қаржылық өтемақы төлеуді, тұтынушының несиелік тарихын түзеуді немесе дауды шешу үшін кешірім сұрауды талап етуге құқылы.

Процестер

Омбудсмен әрбір жағдайдың ерекшеліктерінде әділ және ақылға қонымды деп санайтын негізде шешімдер қабылдайды. Жеке шағымдар бойынша шешімдер қабылдағанда, заң бойынша омбудсмен мыналарды ескеруге міндетті: тиісті заңдар мен қағидалар; реттеушінің ережелері, ұсынымдары және стандарттары; әрекет ету кодекстері; және (қажет болған жағдайда) сол уақыттағы жақсы салалық тәжірибе деп санайтын нәрсені.

Қаржыландыру

Қаржы омбудсменінің қызметі Ұлыбританияның қаржы қызметтері секторынан міндетті төлемдер мен іс ақысы арқылы қаржыландырылады. Бұл төлемдерді Қаржылық жүргізу органы (FCA) реттеген немесе Әділ сауда кеңсесі (OFT) лицензия берген қаржылық компаниялар төлейді және олар заң бойынша омбудсмен қызметімен автоматты түрде қамтылады. Осы міндетті төлемдерді және ақыларды төлеу міндетті, және Қаржы омбудсменінің қызметі шағымды қабылдаған жағдайда да, қабылдамаған жағдайда да төленуге тиіс. Қызмет тұтынушылар үшін тегін. 2006-2009 жылдар аралығында омбудсмен қызметі Deloitte LLP компаниясы ұсынған іс жүргізу қызметтерін пайдаланды, бұл төлемді қорғау сақтандыру бойынша келіп түскен шағымдардың артуына байланысты жұмыс көлемін өңдеуге мүмкіндік берді.

Бейтараптық

Қаржылық омбудсмен қызметі тұтынушылардың пайдасына шешілген шағымдардың пайыздық үлесін жариялайды. 2013/2014 жылдардағы барлық шағымдар бойынша омбудсмен 58% жағдайда тұтынушылардың жағын қолдады. Омбудсмен парламент тарапынан бейтарап және тәуелсіз орган ретінде құрылған, алайда оның шешімдері жеңілген тараптан сынға ұшырауы мүмкін. Тәуелсіз сарапшылар омбудсмен қызметінің тұтынушылар үшін бағалы және тегін қызмет екенін мойындайды, бірақ шағымын "ұтып алмай" қалғандар көңіліне қапа болуы және омбудсменнің бейтараптығына күмән келтіруі мүмкін. Кейбір тұтынушылар омбудсменнің белгілеген өтемақы сомасына қанағаттанбаса, көптеген кәсіпкерлер омбудсменнің өтемақы шегін қатаң сақтайтынын күтеді және 2012 жылдың қаңтарында омбудсменнің кәсіпкерге төлеуге талап ете алатын ең жоғары өтемақы сомасын 100 000 фунт стерлингтен 150 000 фунт стерлингке дейін көтеруге қарсы лоббилеу жұмыстарын жүргізді. Қаржылық омбудсменнің жақпарушылығына шағымдану үшін бірнеше веб-сайттар құрылды, көбінесе омбудсменнің нақты шешімдерімен келіспейтін адамдар тарапынан.

Бюджет пен кадрлар деңгейі

2007 жылы омбудсмендердің барлық штаты (қосалқы қызметкерлердің көп санын қоса алғанда) 960 адамды құрады. Олар 627 814 бастапқы сұрауларды қарап, 111 673 іс бойынша шешім шығарды, олар сотқа жіберілген болатын. Би-Би-Си 2007 жылдың қыркүйегінде омбудсменнің қызметкерлер санын 600-ге дейін азайтуды жоспарлағанын хабарлады, бұл ипотекалық ендірулер бойынша шағымдардың төмендеуімен байланысты болды. 2009 жылдың желтоқсанына қарай омбудсмендердің саны 1000-нан асып, жұмыс жүктемесі 200 000 іс бойынша едәуір өсті. Қазіргі уақытта омбудсменде 4500 адам жұмыс істейді, бұл өткен жылы (2014/2015) жарты миллионнан астам іс бойынша жұмыс көлемінің күрт өскенін көрсетеді. Қаржылық омбудсмен қызметінің штат саны жыл сайынғы бюджетке сәйкес, қарастырылып жатқан даулардың көлеміне қарай өзгеріп отырады. Қажетті персонал саны, сондай-ақ шағымдар көлемі мен жұмыс жүктемесінің болжамдары омбудсменнің корпоративтік жоспары мен бюджетінде жыл сайын жарияланады.

Омбудсмен шешімдерінің мәртебесі

Қаржы омбудсменінің қызметі шешетін даулардың шамамен 90%-ы ертерек, бейресми кезеңдерде, омбудсменнің араласуынсыз реттеледі. Омбудсменнің шешімі – Қаржы омбудсменінің қызмет процесінің соңғы кезеңі. Егер шағым иесі соңғы шешіммен келіссе, ол екі тарап үшін де міндетті болып табылады және сот арқылы күшіне енгізіледі. Бірақ егер шағым иесі омбудсменнің шешімін қабылдамаса, оның заңдық құқықтары күшінде қалады және ол мәселені сотқа апаруға құқылы, бірақ бұл соттар белгілеген талаптарға бағынуға байланысты. Дегенмен, тәуелсіз сарапшылар тұтынушыларға сотқа емес, омбудсменнің қызметіне жүгінуді ұсынады, себебі сот ісінің нәтижесі күтпеген, көңіл көншітпейтін және қымбатқа түсуі мүмкін. Алайда, қаржы ұйымдары омбудсменге қарсы сотқа шағымданып, оның заңмен міндетті шешімдерін қабылдауға мәжбүр болған жағдайлар да болды. Мысалы, 2011 жылдың қаңтар айында Британдық банкирлер қауымдастығы бірнеше ірі банктердің атынан омбудсмен мен FSA-ға қарсы сотқа шағым түсірді, себебі олар жеке меншік сақтандыру (PPI) шағымдарын қарау тәсіліне келіспеді. Жоғары сот банктердің шағымын қабылдамады және омбудсмен мен FSA қолданған тәсілді қолдады. Сотқа шағымданудың қиындығы сол, 2000 жылғы Қаржылық қызметтер және нарықтар туралы заң, Қаржы омбудсменінің қызметін құруға себеп болды, ол омбудсменнің "істің барлық жағдайларын ескере отырып, әділ және ақылға қонымды деп санайтын нәрсеге сүйене отырып" шешім қабылдауын талап етеді. Тәуелсіз қаржылық кеңесші (IFA) тарапынан омбудсменнің шешімін сотқа шағымдану кезінде судья омбудсменнің "заңды қолданатын сот шешетіннен өзгеше шешім қабылдауға құқылы екенін" қосымша түсіндірді. Бұл, сотқа жүгінушінің омбудсменнің шешімінің тұтастай алғанда осыншалықты әділетсіз болғанын, ешқандай ақылды адам мұндай шешім қабылдамас еді дегенін дәлелдеуі керек дегенді білдіреді. Бұл Wednesbury негізсіздігі қағидаты деп аталады, ол шешімнің негізсіздігіне байланысты сотқа берілген кез келген шағымды қарауға қолданылады.

Жауапкершілік

Қаржылық омбудсмен қызметінің басқармасын Қаржылық мінез-құлық органы тағайындайды, ал төраға тағайындауын Ұлыбританияның Қаржы министрлігі бекітеді. Басқарманың міндеттеріне омбудсменнің тәуелсіздігін сақтау кіреді – қаржы қызметтері саласы мен сауда ұйымдарының, реттеуші органдардың, тұтынушылар тобының және үкіметтің артық ықпалынан қорғау. Басқарма мүшелері атқарушы емес, олар жеке шағымдармен айналыспайды. Омбудсмен Парламенттің Қаржы жөніндегі комитетіне шақырылуы мүмкін, ал тұтынушының депутаты оған жүгіне алады. 2011 жылдың қараша айында Қаржылық омбудсмен қызметі 2000 жылғы Ақпарат алу құқығы туралы заңның қолданыс аясына енді. Омбудсменнің веб-сайтында осы мәселе бойынша ақпараттық бет бар.

Қаржылық омбудсмен қызметі тұтынушылардың қанағаттану деңгейін және омбудсменмен байланысты бизнестердің пікірін үнемі зерттеп отырады. Зерттеу нәтижелері жыл сайын омбудсменнің жылдық есебінде жарияланады. Қаржылық омбудсмен қызметінің клиенттері – тұтынушылар да, бизнес өкілдері де – егер қызмет деңгейінен наразы болса, тәуелсіз сарапшыдан өтемақы талап ете алады. Тәуелсіз сарапшыны Қаржылық омбудсмен қызметінің басқармасы тағайындайды. Қазіргі кезде бұл лауазымды Гиллиан Гай атқарады, ол бұрын Англия мен Уэльс үшін Азаматтарға кеңес беру орталығының бас директоры болған, оның тағайындалуы 2020 жылдың 26 тамызында, 2020 жылдың қазанынан бастап күшіне енетіні жарияланды. Тәуелсіз сарапшы Қаржылық омбудсмен қызметінің басқармасына ресми түрде есеп береді, ол жыл сайынғы есептің бір бөлігі ретінде толық есеп жариялайды.

Үш жылда бір рет қайта қарау

Қаржы омбудсменінің атқарушы емес кеңесі қызметті үш жыл сайын сыртқы сараптамадан өткізеді.

Сын

Қызметкерлер Glassdoor-да кеңінен жағымсыз пікірлер қалдырды (орташа бағасы 5 баллдан 1,9), сапаның төмендеуін ұйымның құрылымындағы соңғы (2016–2019 жылдар) өзгерістерге байланысты деп айтты, бірақ содан бері рейтинг тұрақты түрде жақсарды. Уақыт талабы – Омбудсмен қызметі құрылғаннан бері кейбір тұтынушылар, бизнес және сарапшылар омбудсменнің кейбір шағымдарды қарау үшін тым көп уақыт жұмсайтынын айтты. Бұрынғы жылдары омбудсмен кейбір қаржылық мәселелерді шешу үшін басқаларына қарағанда ұзақ уақыт алғанын байқады (әсіресе, ипотекалық қорлар және төлемді қорғау сақтандыруы (PPI), себебі қызметке келіп түскен шағымдардың саны көп болды). Омбудсменнің 2012/2013 жылғы жылдық есебінде барлық даулардың 58%-ы алты ай ішінде, ал PPI-ге қатысты емес істердің 43%-ы үш ай ішінде шешілгені көрсетілді. Олардың бейтараптығына қатысты сұрақтар туындады, себебі олар қаржылық қызметтер есебінен қаржыландырылады және көптеген қызметкерлер қаржылық фирмаларда жұмыс істеген, олардың көп бөлігі адвокаттар (38%) құрайды. Қазіргі уақытта омбудсмен қызметі тұтынушылардың пайдасына жасалған шағымдардың 49%-дан астамын қабылдаса да, өтемақының жеткіліксіздігі туралы шағымдар бар. Омбудсменнің шешімі қызмет процесінің соңғы кезеңі болғандықтан, наразы тұтынушылар өз шағымдарын сот арқылы қарауы керек. (Дегенмен, басқа нұсқа ұсынылмады.) Он бес жылдық шектеу мерзімінің болмауы: Қаржылық қызметтер және нарықтар туралы заңға сәйкес қабылданған шағымдарды қарау ережелерінде он бес жылдық шектеу мерзімі қарастырылмаған. 2003 жылғы қаңтарда жарияланған саясатында және одан кейінгі қараулар нәтижесінде Қаржылық қадағалау органы (FSA) шағымдарды қарау ережелерінде он бес жылдық мерзімнің болмауын түсіндірді: «Біз тұтынушылардың мүддесіне орай, сот істеріне қолданылатын он бес жылдық мерзімнен тыс қаралатын шағымдар мүмкіндігін жоққа шығару дұрыс емес деп санаймыз. Сондай-ақ, мұны фирмаларға қиындық туғызбау үшін қажет деп санамаймыз». 2017 жылы Channel 4 телеарнасы FOS-те жасырын бақылау жүргізіп, бірқатар мәселелерді анықтады. Олардың ішінде кіші қызметкерлер жағдайларға жауап табу үшін Google-да іздегенін, несие берушілерге қарыздарды жабуды ешқашан ұсынбағанын және жалпы алғанда, істерді дұрыс жүргізбегенін айтты. Парламент депутаттары оның жұмысын зерттеуді талап етті. 2018 жылы жүргізілген тәуелсіз зерттеуде FOS «жарияланған мақсаттарына сәйкес деңгейде жұмыс істеп жатқаны» анықталды.