Кіріспе

Динагат аралдары провинциясы (Cebuano: Mga Pulo sa Dinagat; Surigaonon: Mga Puyo nan Dinagat; Kabalian: Mga Puyo san Dinagat; Waray: Mga Purô han Dinagat; Filipino: Mga Islang Dinagat), ресми түрде Динагат аралдары провинциясы, Филиппиннің Карага аймағындағы Лейте шығанағының оңтүстік жағында орналасқан арал провинциясы. Батысында Суригао бұғазы арқылы Лейте аралы, ал оңтүстігінде Минданао материгі жатыр. Басты аралы Динагаттың ұзындығы солтүстіктен оңтүстікке дейін шамамен созылады. Сан-Хосе провинцияның орталығы болып табылады.

Этимология

Аралдың атауы "теңіздікі" немесе "теңіздей" деген мағына береді, висай тілдеріндегі "теңіз" деген сөздің ("dagat") түбірінен туындаған қосымша.

Ерте тарих

Колониялық дәуірге дейін провинция қазіргі Агусан-дель-Нортеде орналасқан Бутуан раджанатының ықпалында болды. Бұл аймақ сонымен қатар Тернате раджахнатының (қазіргі Индонезияның Молукка аралдары) Бутуан раджахнатына, Себу раджахнатына, Бохолдың Анда түбегіндегі жергілікті қоныстарға және Дапитан патшалығына (Панглао мен Бохол арасында орналасқан) шабуыл жасау үшін кіретін басты нүкте ретінде қолданылды. Кейін Дапитан патшалығы қирағаннан кейін Солтүстік Замбоангаға көшті.

Испанияның отаршылдық дәуірі

Динагат аралдарындағы елді мекендер Испания үкімдігі кезінде Бохол және Лейте провинцияларынан адамдардың көшіп келуі нәтижесінде пайда болған. Атап айтқанда, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, қадірлі провинция ел тарихына маңызды әсер еткен. Муниципалитет 1855 жылы ресми түрде құрылған. Ол бүкіл аралдың аумақтық шекарасын қамтиды. 1890 жылдан 1990 жылға дейін оның шекарасы біртіндеп тарылып, алты муниципалитет – Лорето, Кагдиано, Либхо, Басилиса, Тубажон және Сан-Хосе пайда болды. Лорето 1890 жылдың 4 қыркүйегінде генерал-губернатор Мануэль Санчестің басшылығымен испан пуэблосына айналды, бұл Дирекция Генеральная №30 арқылы бекітілді. Бастапқыда бұл жер Мабуа деп аталған, себебі оның ортасынан көбікті өзен ағып өтеді. 1881 жылы Суригао провинциясының әкімінің әйелінің құрметіне осы қалаға жиі келетін испан дін қызметкері оған Лорето деп ат қойды.

Жапондықтардың басып алуы

Бұл провинция Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Суригао бұғазындағы тарихи шайқасқа куә болған жер. Лорето муниципалитеті 1944 жылдың 17 қазанында американдық азат ету күштерінің кіретін нүктесі болды. Полковник Муччидің басқаруымен 6-шы АҚШ армиясының 6-шы рейнджерлік батальоны осы жағалауға Лоретодағы Панамаон ауылының Кампинтак жеріне қонды. 1941 жылы жапон басқындығынан кейін филиппин топырағында алғаш рет американдық ту осы жерде көтерілді. Американдықтар бұл жерді "Қара жағалау №2" деп атады. Аралдың солтүстік бөлігі американдық сарбаздарға пана болды, ал батыс шекарасын жапон күштері бақылады. Базилиса суларында бүгінге дейін суға батқан кемелердің құрылыстары табылуда.

Филиппиннің тәуелсіздігі

1959 жылғы 23 желтоқсанда Кагдианао муниципалитеті №367 жарлық бойынша құрылды. Оның атауы испан тіліндегі “Cada dia linao” сөзінен шыққан, яғни “әр күн сайын бейбіт және тыныш” деген мағынаны білдіреді. Дегенмен, кейбір ғалымдар бұл атау висайя тіліндегі “Тага Данау” сөзінен шыққан дейді, ол “көл жағасындағы халық” дегенді білдіреді. Либжо муниципалитеті 1960 жылғы 29 ақпанда №381 жарлық бойынша құрылды және Динагат және Лорето муниципалитеттерінен бөлініп шықты. “Албор” атауы Лорето мен Динагат муниципалитеттерінің әкімдері Альфаро мен Борханың тегінен алынған. 1967 жылғы 17 маусымда ол Либжо деп қайта аталды. Бұл атау “Либу” сөзінен шыққан, ол бір түрлі шақалмайдың атауы. 1965 жылы Рубен Эдера Эклео аға Сан-Хоседегі Пуянге ауылында (қазіргі Побласион) Филиппиннің Мейірімді Миссионерлер Қауымдастығын (PBMA) құрды. PBMA – діни емес, мықты бауырластық рухымен байланысқан ұйым. Одан көп ұзамай Филиппиннің түкпір-түкпірінен мүшелер өздерінің негізін қалаушысымен үнемі байланыста болу үшін аралға көшіп келді. Осы уақытта Базилиса муниципалитеті 1967 жылғы 17 маусымда №4986 заң бойынша құрылды. Ол бастапқыда елдің ұлттық батыры Ризалдың құрметіне аталды. 1969 жылғы 21 маусымда муниципалитеттің атауы Республикалық заң №5775-ке сәйкес Базилиса болып өзгертілді. Бір кезде Лоретоның барангайы болған Тубаджон 1969 жылғы 21 маусымда Республикалық заң №5643-ке сәйкес муниципалитетке айналды. Ең жаңа муниципалитет – Сан-Хосе, ол 1989 жылғы 15 қарашада Республикалық заң №6769 бойынша құрылды. Қаланың атауы Динагат муниципалитетінің бұрынғы әкімі және Рубен Эдера Эклео ағаның әкесі Жозе Эклеоның құрметіне берілді. Қала PBMA-ның орталығы болып табылады.

Қазіргі заманғы

Динагат аралдары 2006 жылдың 2 желтоқсанында Республикалық заң № 9355 (авторы – Гленда Б. Эклео), Динагат аралдары провинциясының хартасы, плебисцит арқылы мақұлданғаннан кейін провинцияға дейін Суригао-дель-Норте провинциясының бірінші округінің бір бөлігі болды. Президент Глория Макапагал Арройо 2007 жылдың 26 қаңтарында провинцияның алғашқы шенеуніктерін тағайындады. 2010 жылғы 10 мамырдағы сайлауға дейін бұл шешім әлі түпкілікті және орындалатын күшке енбеді; сондықтан Сайлау комиссиясы провинцияның жекелеген конгресс өкілі мен провинциялық шенеуніктерін сайлауды ұйымдастырды. Бастапқы шешім 2010 жылдың 18 мамырында түпкілікті және орындалатын күшке енгенімен, 2010 жылы сайланған шенеуніктер провинцияға қызмет етуді жалғастырды, тіпті кейіннен болған сот даулары кезінде де, нәтижесінде Жоғарғы Сот өз позициясын қайта қарады. 2011 жылдың 12 сәуірінде Жоғарғы Сот бұрынғы шешімін күштен шығарып, Республикалық заң № 9355-тің конституциялық екенін растады және Динагат аралдарының провинция ретінде құрылуын заңдастырды. 2012 жылдың 24 қазанындағы сот шешімі провинцияның мәртебесіне қатысты сот дауларын аяқтады және Динагат аралдарының Суригао-дель-Нортеден толық бөлінуін реттеді.

География

Провинция елдегі ең кішкентай арал провинцияларының бірі болып табылады. Жалпы жер көлемі 84,5 км². Суригао-дель-Нортеден солтүстік-шығысқа қарай, Минданао аралының құрлығында орналасқан Динагат аралдары, тар, ұзын Габок арнасы арқылы Суригао-дель-Нортедегі Авасан және Нонок аралдарынан физикалық жағынан бөлінген. Суригао қаласы портынан Сан-Хосе портына дейін моторлы қайықпен шамамен 75 минутта өтуге болады. Провинцияға атауын берген Динагат аралы және оны қоршаған аралдар мен аралшықтар кіреді, оның ішінде Динагаттағы Кабилан аралы, Базилисадағы Ла-Исла-Ага және Лалакинг Букид, Либжодағы Кисс аралдары, сондай-ақ Лоретодағы Хибусон, Стингрей аралшығы және Пуйо аралшығы кіреді. Динагат аралындағы Редондо тауы - провинцияның теңіз деңгейінен ең биік нүктесі.

Климаттың өзгеруі

Динагат аралдары провинциясы Филиппиннің климаттық өзгеріске ең осал 20 провинциясының қатарында.

Әкімшілік бөлімшелер

Динагат аралдары провинциясы жеті муниципалитеттен тұрады, олардың барлығы бір заңнамалық округке біріктірілген. Муниципалитет атауы=Координата Халық саны Аумағы Тығыздығы Барангай (барлығы барангай саны) км² /км² Басилиса 36,880 27 Кагдиано 16,808 14 Динагат 10,632 12 Либжо 17,760 16 Лорето 9,309 10 Сан-Хосе † 27,487 12 Тубаджон 8,276 9 Барлығы 128,117 127,152 1,036.34 100 Провинциялық орталық Муниципалитет.

Демография

Динагат аралдарының халқы 2020 жылғы санақта 128 117 адамды құрады. Провинцияның түпкі тұрғындары "Лумад" деп аталады, ал Динагат аралдарының тұрғындары "Динагатнон" деп аталады. Динагат аралдары негізінен себуано тілінде сөйлейтін провинция. Дегенмен, Суригао-дель-Норте теңіз шекарасына қарайтын қалалар суригаоно тілінде сөйлейді, әсіресе Динагат және Кагдиано муниципалитеттері Суригао-дель-Норте провинциясына жақындығынан. Лоретодағы Панамаон ауылы мен тарихи Хибусон аралында варай-варай тілінде сөйлейді. Себуано және Бохолано тілдерінің, таусуг акцентімен бірге, ықпалын байқауға болады. Көптеген адамдар түрлі деңгейде тагалог және ағылшын тілдерін де біледі.

Дін

Динагат аралының провинциясында бірнеше діни қақтығыс тіркелді. Бірақ қазіргі кезде аралдың көп бөлігінде діни үйлесім сақталып тұр.

Католицизм

Облыстағы діни құрамы католицизмнің басымдығын көрсетеді, оған халықтың 53% жатады, ал Iglesia Filipina Independiente немесе Aglipayan – маңызды азшылық діні, оған 23% жатады. Облыстың соңғы мәдени, діни және әлеуметтік-экономикалық өзгерістері католиктердің (және белгілі бір деңгейде аглипаиялықтардың) қайта өркендеуіне жағдай жасады, нәтижесінде олардың саны үздіксіз өсуде. Облыс бірнеше онжылдық бойы (1970-жылдардың басынан 2000-жылдардың басына дейін) католиктердің санының төмендеуін бастан өткерді, бұл 1960-жылдары Philippine Benevolent Missionaries Association мүшелерінің көшіп келуіне байланысты болды. Кейбір онжылдықтарда (1990-2000 жылдар) католиктер халықтың 37%-ына дейін азайып, азшылыққа айналды.

Басқалар

Басқа діндер – Филиппин Мәсіхтің Денесі (12%), Филиппиндегі Біріккен Мәсіх Шіркеуі (4%), Iglesia ni Cristo (4%) және басқа да шағын христиандық топтар (Динагат аралының әлеуметтік-экономикалық анықтамалығы, 2007).

Үкімет

Динагат аралдарының губернаторы – Динагат аралдары провинциясының жергілікті басшысы. № (Қызмет мерзімінің саны) Аты-жөні Қызметке кірген күні Қызметтен кеткен күні Партиясы 1 Джеральдин Б. Эклео Виллароман 2007 жылғы 30 маусым 2010 жылғы 30 маусым 2 Гленда Б. Эклео 2010 жылғы 30 маусым 2019 жылғы 30 маусым 3 Арлен Дж. Баг Ао 2019 жылғы 30 маусым 2022 жылғы 30 маусым 4 Нило П. Демерей кіші 2022 жылғы 30 маусым

Динагат аралдарының өкілі – Өкілдер палатасында Динагат аралдары провинциясын ұсынып отырған конгрессмен. № (Қызмет мерзімінің саны) Аты-жөні Қызметке кірген күні Қызметтен кеткен күні Партиясы 1 Гленда Б. Эклео 2007 жылғы 30 маусым 2010 жылғы 30 маусым 2 Рубен Б. Эклео кіші 2010 жылғы 30 маусым 2012 жылғы 31 мамыр 3 Арлен "Кака" Дж. Баг Ао 2013 жылғы 30 маусым 2019 жылғы 30 маусым 4 Аллан И. Б. Эклео 2019 жылғы 30 маусым

Туризм

Динагат аралдары – Минданаоның солтүстік ұшында орналасқан жас аралдық провинция. Көптеген адамдар Динагат аралдарын XIII аймақтың – Караганың көместес асыл тасы деп сипаттайды. Аралдардың бай биоәртүрлілігі, мол табиғи кереметтері мен бай ресурстары бар. Динагат аралдарында әртүрлі алып тас формацияларымен бірге көптеген әдемі ақ құмды жағажайлар кездеседі. Осы орындар мен тартымдылықтар аралдар мен аралшалардың жер бедері сияқты әртүрлі. Провинция өзінің үңгірлерімен, курорттарымен және жағажайларымен танымал. Оларға Лоретодағы Битауг жағажайы, Кампинтак қара жағажайы №2, Линао Спринг курорты және Сан-Хуан үңгірі, Басилисадағы Бабабу көлі, Пуэрто-Принсеса жағажайы және Хагакхак үңгірі, Кагдианодағы Тагберайан жағажайы, Саяу жағажайы, Легаспи сарқырамасы, Хинабян және Леандро жағажай курорты, Табажондағы Талисай жағажайы, Либжодағы Куано көк лагунасы мен Куано үңгірі, Бен-Паз тау курорты және Оазис-Айлет курорты, Динагаттағы Кабилан жағажайы және Кабилан Гамай жағажайы кіреді.

Қоршаған орта және жануарлар дүниесі

Динагат аралдары – Филиппиннің ең маңызды экологиялық провинцияларының бірі, мұндағы фаунаның эндемизмі өңірде бірегей. Провинцияға тән жануарлардың ішінде 2012 жылы ондаған жылдардан кейін қайта табылған, өте сирек кездесетін Динагат бұталы құйрықты бұлт егесі, құрып бара жатқан Динагат түкті құйрықты егесі, Лондон зоологиялық қоғамының EDGE түрлер бағдарламасы әлемдегі ең ерекше 100 эволюциялық және жаһандық тұрғыдан құрып бара жатқан түрлердің бірі деп жариялаған Динагат гимнары және қалыпты филиппин тарсиерінен әлдеқайда ірі және қара түсті филиппин тарсиерінің ерекше бір түрі бар. Провинцияның көп бөлігі орманды және Haribon қоры мен Филиппиннің Қоршаған орта және табиғи ресурстар министрлігі оның ерекше фаунасы мен флорасы, сондай-ақ колониялық кезеңнен бері толығымен жойылмаған біріншілік орман саналатын жаңбырлы орманға байланысты оны маңызды биоартүрлілік аймағы деп санайды.