Ақпараттық ресурстарды каталогтау және метадеректер жасау процесі

Кіріспе

Ақпараттық ресурстарды каталогқа енгізу үшін метадеректерді құру процесі – архивтанудағы каталогтау.

Кітапхана және ақпараттық ғылымда каталогтау (АҚШ) немесе каталогтау (Ұлыбритания) – кітаптар, дыбыс жазбалары, бейнежазбалар және т.б. сияқты ақпараттық ресурстарды көрсететін метадеректерді жасау процесі. Каталогтау, әдетте, библиографиялық жазбалар жасау арқылы ресурстарды сипаттайтын автор аты, тақырыптары және пәлік терминдер сияқты ақпарат ұсынады. Жазбалар сақталған ақпараттық ресурстардың орнына қолданылады. 1970 жылдардан бері бұл метадеректер машинамен оқылатын форматта болып, библиографиялық деректер базалары немесе іздеу жүйелері сияқты ақпаратты іздеу құралдарымен индексирленеді. Каталогтау процесі көбінесе кітапхана каталогтарын жасаумен аяқталады, бірақ құжаттар мен жинақтарға арналған басқа да іздеу құралдарын да құрайды. Библиографиялық бақылау – каталогтаудың философиялық негізін құрайды, ол пайдаланушыларға ең қолайлы ресурсты табуға және таңдауға мүмкіндік беретіндей етіп, ақпараттық ресурстарды жеткілікті түрде сипаттайтын ережелерді анықтайды. Каталогтаушы – кітапхана материалдарын сипаттау, пәлік талдау, жіктеу және авторитеттік бақылау процестеріне жауапты адам. Каталогтаушылар – "барлық кітапхана қызметінің негізі, өйткені олар ақпаратты оңай қолжетімді болатындай етіп ұйымдастырады".

Материалдардың әртүрлі түрлерін каталогтау

Каталогтау – түрлі мекемелерде (мысалы, кітапханалар, мұрағаттар және мұражайлар) және түрлі материалдар – кітаптар, суреттер, мұражай экспонаттары сияқты нәрселерді жүзеге асыратын процесс. Кітапхана және ақпараттық ғылым әдебиетінде кітапханалық каталогтау басымдыққа ие, бірақ каталогтаудың басқа да түрлерін ескеру маңызды. Мысалы, мұражай экспонаттарын каталогтау үшін арнайы жүйелер жасалған, мысалы, «Мұражай каталогтау номенклатурасы». Сондай-ақ, кейбір форматтар кітапханалық каталогтау форматтарына қарама-қарсы, мысалы, библиографиялық деректер базалары үшін жалпы қолданылатын формат ретінде әзірленген. Әртүрлі мәдениет нысандарын каталогтау туралы толық мәліметтерді O'Keefe және Oldal (2017) еңбегінен таба аласыз.

Библиографиялық бақылаудың алты функциясы

Рональд Хаглер библиографиялық бақылаудың алты функциясын анықтады. "Барлық ақпараттық ресурстардың бар екендігін анықтау, олар пайда болған кезде". Ақпараттық ресурсты табу үшін оның бар екендігі және идентификациясы белгілі болуы керек. "Осы ақпараттық ресурстардың ішіндегі немесе олардың бір бөлігі ретіндегі жұмыстарды анықтау". Мұндай іздеу құралдарына кітапхана каталогтары, көрсеткіштер, архивтік анықтамалар және т.б. жатады. "Осы ақпараттық ресурстарға атау, тақырып, пән және басқа да пайдалы кіріс деректерін ұсыну". Кітапханаларда онлайн-публикалық қатынас каталогы (OPAC) пайдаланушыға орналасқан жерін (мысалы, тізім нөмірі) көрсете алады және нысанның қолжетімді екенін хабарлайды.

Библиографиялық бақылау тарихы

Ақпаратты ұйымдастыру ежелден бері жүргізіліп келе жатқан болса, қазіргі түріндегі библиографиялық бақылау соңғы кезде ғана пайда болды. Ежелгі өркениеттер кітаптардың тізімдерін тақташаларға жазып, орта ғасырлардағы кітапханалар өздерінің қорын тіркеп сақтады. 15 ғасырда баспа машинасы ойлап табылғаннан кейін, бір кітаптың көптеген даналарын жылдам шығару мүмкін болды. Неміс кітапханашысы Иоганн Тритхайм алғаш рет авторлар тізімімен бірге хронологиялық тәртіпте библиографиялық тізім жасады. Конрад Гесснер келесі ғасырда авторлық библиография және тақырыптық көрсеткіш жариялап, оның жолын жалғады. Ол өзінің библиографиясына авторлардың тегін кері тізбекте жазылған әліппелік тізімін қосты, бұл жаңа тәжірибе болды. Ол сондай-ақ автордың есімдерінің әртүрлі жазылуларына сілтемелер қосты, бұл библиографиялық бақылаудың алғы шарты болды. Эндрю Маунселл кітапты автордың тегі, кітаптың тақырыбы және аудармашысы бойынша табуға болатынын ұсынды. 17 ғасырда сэр Томас Бодли автордың тегі және тақырыбы бойынша әліппелік тәртіпте құрастырылған каталогқа қызығушылық танытты. Сэр Роберт Коттонның кітапханасында атақты римдіктердің бюстерімен безендірілген кітаптар сақталды. Бюсттер олардың аттарымен, яғни Нерон үшін «N» әрпімен, содан кейін оларға тағайындалған әріп және кітаптың тақырыбының римдік саны келді. Мысалы, «Линдисфарн Евангелиясы» каталогында «Нерон Д IV» деп жазылған. Коттонның каталогтау әдісі әлі күнге дейін Британ кітапханасындағы оның коллекциясы үшін қолданылады. 1697 жылы Фредерик Ростгаард тақырыптарды хронологиялық және көлемдік тәртіпте (бұрын атаулар тек көлем бойынша реттелген) бөлуді, сондай-ақ тақырыптар мен авторлардың тегі бойынша көрсеткіштерді және атау бетіндегі сөздердің ретін сақтауды ұсынды. Француз революциясынан кейін Франция үкіметі кітапхана коллекцияларын каталогтау бойынша нұсқауларды қамтитын ұлттық кодексті алғаш рет жариялады. Британ мұражайы кітапханасында Энтони Паницци «Тоқсан бір каталогтау ережесін» (1841) жасады, ол 19 және 20 ғасырлардағы каталогтау ережелерінің негізі болды. Чарльз С. Джуетт Смитсондар институтында Паниццидің «91 ережесін» қолданды.

While the organization of information has been going on since antiquity, bibliographic control as we know it today is a more recent invention. Ancient civilizations recorded lists of books onto tablets and libraries in the Middle Ages kept records of their holdings. With the invention of the printing press in the 15th century, multiple copies of a single book could be produced quickly. Johann Tritheim, a German librarian, was the first to create a bibliography in chronological order with an alphabetical author index. Conrad Gessner followed in his footsteps in the next century as he published an author bibliography and subject index. He added to his bibliography an alphabetical list of authors with inverted names, which was a new practice. He also included references to variant spellings of author's names, a precursor to authority control. Andrew Maunsell further revolutionized bibliographic control by suggesting that a book should be findable based on the author's last name, the subject of the book, and the translator. In the 17th century Sir Thomas Bodley was interested in a catalog arranged alphabetically by author's last name as well as subject entries. Sir Robert Cotton's library catalogued books with busts of famous Romans. The busts were organized by their name, i. e. N for Nero, and then came the shelf with its assigned letter, and then the roman numeral of the title's number. For example, the cataloging for The Lindisfarne Gospels reads Nero D IV. Cotton's cataloging method is still in use for his collection in the British Library. In 1697, Frederic Rostgaard called for subject arrangement that was subdivided by both chronology and by size (whereas in the past titles were arranged by their size only), as well as an index of subjects and authors by last name and for word order in titles to be preserved based on the title page. After the French Revolution, France's government was the first to put out a national code containing instructions for cataloging library collections. At the British Museum Library Anthony Panizzi created his "Ninety One Cataloging Rules" (1841), which essentially served as the basis for cataloging rules of the 19th and 20th centuries. Charles C. Jewett applied Panizzi's "91 Rules" at the Smithsonian Institution.

Сипаттамалық каталогтау

"Тасвирлаушы каталогтау" – кітапханалық каталогтау дәстүрінде жақсы орныққан ұғым. Онда тасвирлаушы каталогтау мен тақырыптық каталогтау арасында ерекшелік жасалады, олардың әрқайсысы стандарттар жиынтығын, түрлі біліктілік талаптарын және көбінесе әртүрлі мамандықтарды қолданады. Құжаттама және ақпарат ғылымында (мысалы, коммерциялық библиографиялық дерекқорлар арқылы) "құжатты бейнелеу" (сондай-ақ, етістік түрінде: құжатты бейнелеу) ұғымы көбінесе "тасвирлаушы" және "тақырыптық" бейнелеуді қамтиды. Тасвирлаушы каталогтау – кітаптың физикалық ерекшеліктерін, мысалы, жазбалардың түрі мен таңдалуын, сондай-ақ тақырып парағының көшірмесін сипаттауға қатысты каталогтаудың бір бөлігі деп анықталған.

Тақырыпты каталогтастыру

Тақырыпты каталогтау сыныптау немесе (тақырыпты) индекстеу түрінде болуы мүмкін. Тақырыпты каталогтау – библиографиялық элементтің мазмұнын сипаттайтын терминдерді тағайындау процесі болып табылады, онда каталогшылар кітапханадағы элементтерге тақырыптық талдау жүргізеді, көбінесе «бақыланған сөздік» деп аталатын рұқсат етілген тақырыптық тізімнен терминдерді таңдайды. Сыныптау – берілген құжатты сыныптау жүйесіндегі белгілі бір сыныпқа (мысалы, Дьюи ондық жүйесі немесе Конгресс кітапханасының тақырыптық тақырыптары) жатқызуды қамтиды. Индекстеу – жазбада көрсетілген құжаттарға сипаттамалық белгілерді тағайындау. Сыныптау көбінесе бақыланған сөздіктерді пайдаланады, ал индекстеу бақыланған сөздіктерді, еркін терминдерді немесе олардың комбинациясын қолдануы мүмкін.

Тарих

Кітапханалар ежелден-ақ каталогтарды пайдаланып келеді. Категоризацияға қатысты ең алғашқы дәлел б.з.д. 2500 жылға жататын, қазіргі Ирактағы ежелгі шумерлік қала Ниппурден табылған, клинописьмен жазылған саз тақташалар жинағынан алынған. Онда шумер әдебиетінің әртүрлі мифтер, гимндер мен ақтаулар туралы екі тізім келтірілген. Бір тақташада 62 атау, екіншісінде 68 атау болса, олардың 43-і ортақ, ал соңғысында 25 жаңа атау бар. Сондықтан, олар бір жинақтың әртүрлі кезеңдердегі каталогы деп саналады. Ежелгі Ниневидегі Ашурбанипал кітапханасы – саз тақташаларда классификациялық жүйесі бар алғашқы кітапхана. Тақташалардың екі жағында да клинопись белгілері бар. 3-ші ғасырдағы Хань әулетінің Қытай императорлық кітапханасында шамамен 30 000 түлім бар еді, олардың әрқайсысы көлемі жағынан Батыс парқыншасына ұқсас. 11-шы ғасыр шамасындағы Ислам әлеміндегі алғашқы каталогтар – кітапханаларға қоғам мүшелері сыйға берген кітаптардың тізімі болды. Бұл тізімдер кітапханалық ақпарат емес, сыйға берушілер бойынша реттелген, бірақ кітапхана қорының тіркелмесін қамтамасыз етті. 1939 жылы бұл ережелер ағылшын тіліне аударылып, 1949 жылы АҚШ-та жарияланды. 19-шы ғасырда Смитсониан кітапханасының директоры Чарльз Коффин Джуетт Америка Құрама Штаттарының ұлттық кітапханасы болуға дайындалып жатқан кезде жұмыс істеді. Джуетт кітапхана каталогын кітап түрінде шығару үшін стереотиптік тақталарды пайдаланды және кітапханалар арасында каталогтауды бөлісуді ұсынды. Оның ережелері 1853 жылы жарияланды. Джуетттің ізін басып, американдық кітапханашы Чарльз Амми Каттер 1876 жылы «Сөздік каталог ережелері» атты еңбегін жариялады. Каттер кітапхана оқырмандары үшін «пайдаланудың қарапайымдылығы» тұжырымдамасын қолдады. Мәдениеттің уақыт өте келе өзгеруі ережелердің үнемі өсіп, жаңарып отыратын тізімін қажет ететіндіктен, Любецкий «әрбір жағдай үшін ереже орнына» негізгі принциптерге сәйкес каталогтау тұжырымдамасын қолдап, жағдайды түзетуге көмектесті. Ол 1946 жылдан 1969 жылға дейінгі кезеңде қолданыстағы каталогтау ережелерін жан-жақты зерттеуге міндеттелді. Оның талдаулары келешектегі каталогтау ережелерін қалыптастырды. Бұл Халықаралық кітапхана қауымдастықтары мен мекемелерінің библиографиялық жазбалардың функционалдық талаптары (FRBR) жөніндегі жұмысымен де қолдау тапты, ол библиографиялық контексттегі жұмыстың рөлін атап өтті. FRBR библиографиялық объектіні нысан, манифестация, өрнек және жұмыс деңгейінде қарастырды. Нысан – кітаптың физикалық түрі. Манифестация – басылым. Өрнек – кітаптың басқа тілдерден аударылуы. Жұмыс – кітаптың мазмұны мен идеялары. Бұл көзқарас AACR2 R-ден кейінгі каталогтау ережелеріне енгізілді, ол Ресурсты сипаттау және қол жеткізу (RDA) деп аталды.

Libraries have made use of catalogs in some form since ancient times. The very earliest evidence of categorization is from a c. 2500 BCE collection of clay tablets marked in cuneiform script from Nippur, an ancient Sumerian city in present day Iraq, wherein two lists of works of Sumerian literature of various myths, hymns, and laments are listed. As one tablet had 62 titles, and the other 68, with 43 titles common between them, and 25 new titles in the latter, they are thought to comprise a catalog of the same collection at different periods of time. The library of Ashurbanipal in ancient Nineveh is the first library known to have a classification system on clay tablets. They had cuneiform marks on each side of the tablet. The Chinese Imperial Library of the Han dynasty of the 3rd century A. D. had a catalog listing nearly 30,000 items, each item similar in extent of its content to a Western scroll. The first catalogs in the Islamic world, around the 11th century, were lists of books donated to libraries by persons in the community. These lists were ordered by donor, not by bibliographic information, but they provided a record of the library's inventory. in 1939. These rules were then translated to English and published in the United States in 1949. Subsequent work in the 19th century was done by Charles Coffin Jewett, head of the Smithsonian library, which at the time was positioned to become the national library of the United States. Jewett used stereotype plates to produce the library's catalog in book form, and proposed the sharing of cataloging among libraries. His rules were published in 1853. Jewett was followed by Charles Ammi Cutter, an American librarian whose Rules for a Dictionary Catalog were published in 1876. Cutter championed the concept of "ease of use" for library patrons. As changes in culture over time would necessitate an ever increasing/changing list of rules, Lubetzky "helped remedy the situation by advocating the concept of cataloging according to 'basic principles,' in place of a rule for each case that might arise." He was tasked to do extensive studies of the current cataloging rules over the time period from 1946 to 1969. His analyses shaped the subsequent cataloging rules. This was also supported by the work of the International Federation of Library Associations and Institutions on the Functional Requirements for Bibliographic Records (FRBR), which emphasized the role of the work in the bibliographic context. FRBR created a tiered view of the bibliographic entity from Item, Manifestation, Expression, to Work. Item refers to the physical form of the book. Manifestation refers to the publication. Expression meaning the translation of the book from other languages. Work refers to the content and ideas of the book. This view was incorporated into the cataloging rules subsequent to AACR2 R, known as Resource Description and Access (RDA).

Англия

Оксфорд университетінің Бодлей кітапханасы 1674 жылы каталогтау кодексін жасады. Кодекс авторлық құқықты баса назар аударды, және бір автордың кітаптары каталогта бірге тізімделді. Қазіргі кітапханалық каталогтау тәжірибесінің бастауын 1830-шы жылдарға және Энтони Паниццидің 91 ережесіне дейін табуға болады. Паниццидің ерекше ойы – үлкен каталогтың пайдаланушыға тиімді болуы үшін оның жазбаларында дәйектілік болуы керек еді. Бірінші маңызды ағылшын тіліндегі каталогтау кодексін Британ мұражайының каталогы үшін сэр Энтони Паницци жасады. Паниццидің 91 ережесі 1839 жылы Британ мұражайымен бекітіліп, 1841 жылы жарияланды. Британ мұражайының ережелері 1936 жылға дейін қайта қарастырылды. Британ мұражайының кітапхана бөлімдері 1973 жылы жаңа Британ кітапханасының құрамына кірді.

Германия мен Пруссия

Пруссия үкіметі 1899 жылы барлық кітапханалары үшін «Пруссиялық нұсқаулар» (Preußische Instruktionen (PI)) деп аталатын стандартты ережелерді қабылдады. Бұл ережелер Карл Франц Отто Дзяцконың Бреслау университеті кітапханасының алдыңғы «Бреслауер нұсқауларына» негізделген.

Каталогтық кодтар

Каталогтық кодтар библиографиялық нысан туралы қандай ақпараттың жазбаға енгізілгенін және осы ақпараттың пайдаланушыға қалай ұсынылатынын белгілейді; сондай-ақ, каталогты басып шығару кезінде (оның бөліктерін) жазбаларды сұрыптауға көмектеседі. Қазіргі уақытта көптеген каталогтау кодтары Халықаралық стандартты библиографиялық сипаттамаға (ISBD) ұқсас, тіпті оған негізделген. ISBD – бұл Халықаралық кітапхана қауымдастықтары мен мекемелері федерациясы (IFLA) кітапхана материалдарының кең ауқымын сипаттау үшін жасаған ережелер жиынтығы. Бұл ережелер нысанның библиографиялық сипаттамасын келесі сегіз бөлімге бөліп ұйымдастырады: атау және жауапкершілік туралы мәлімдеме (автор немесе редактор), басылым, материалға қатысты ерекше мәліметтер (мысалы, карта масштабы), жариялану және тарату, физикалық сипаттама (мысалы, беттер саны), серия, түсініктемелер және стандартты нөмір (ISBN). Библиографиялық негіздеме (Bibframe) деп аталатын бастама бар, ол «библиографиялық сипаттама стандарттарын байланысты деректер моделіне дамытуға бағытталған, кітапхана қоғамдастығының ішінде де, сыртында да библиографиялық ақпаратты тиімді ету мақсатындағы» жоба. Оның мақсаты – библиографиялық деректерді кодтау және тарату. Соңғы жылдары бұл стандарттар ескі, кітапхана қоғамдастығына ғана тән және есептеу арқылы жұмыс істеуге қиындық тудыратындықтан сынға ұшырады. АҚШ Конгресінің кітапханасы 2011 жылы библиографиялық деректерді беру үшін RDA схемасын пайдаланатын BIBFRAME-ді әзірледі. BIBFRAME 2017 жылы Конгресс кітапханасымен қайта қаралып, сынақтан өтті, бірақ әлі де көпшілікке қолжетімді емес. Ол алдымен сатушыларға сынаққа беріледі, содан кейін деректерді толық аудару мүмкіндігіне дейін жүйеде (MARC және BIBFRAME) гибридтік форма қолданылады. Кітапханалардың цифрлық жинақтары көбінесе метадеректерді сақтау үшін қарапайым цифрлық форматтарды пайдаланады. XML-ге негізделген схемалар, әсіресе Dublin Core және MODS, осы жинақтар туралы библиографиялық деректер үшін кеңінен қолданылады.

Транслитерация

Кейбір жағдайларда кітапханадағы шетел тілінде жазылған материалдар каталогтың жазу жүйесіне транслитерацияланады. АҚШ және басқа да бірқатар елдерде каталогтаушылар мұндай жұмыстар үшін ALA LC романдау кестелерін қолданады. Егер транслитерация жасалмаса, әрбір жазу жүйесі үшін бөлек каталогтар қажет болар еді.

Этика мәселелері

Феррис каталогтастырушылардың өздерінің пікірлері мен ерекше көзқарастарын пайдалана отырып, каталогтың сапасын сақтайтынын және библиографиялық бақылау процесіне "қосымша құндылық" қосатынын, соның нәтижесінде кітапхана пайдаланушылары үшін ақпаратты табуды жеңілдететінін айтады. Осы қосымша құндылық зиян келтіруге де қабілетті, нәтижесінде ақпаратқа қол жеткізуге кедергі келтіруі мүмкін. Феррис мұның кітапхана және ақпарат мамандарының басқа салаларынан каталогтастырушыларды ерекшелендіретін арнайы дағдыларды толық қамтымайтындығы үшін сынға ұшырағанын атап көрсетті.

Квир теориясы және каталогтау

Берманның каталогтау практикасына жасаған сындық талдауына сүйене отырып, кітапхана және ақпарат ғылымындағы квир теориясының өкілдері – Эмили Драбобински, Эмбер Билли және К. Р. Роберто гендерлік идентиті үшін тұрақты категориялар құрудың салдары жайлы жазған. Квир теориясын кітапханалық жіктеу және каталогтаумен бірге қолдану, әйелдер, түрлі этностық топтар өкілдері немесе ЛГБТҚ+ қауымдастығының мүшелері сияқты әлеуметтік жағынан маргиналданған топтарды қолдайтын, этикалық және саяси тұрғыдан негізделген көзқарастарды ұсынуды талап етеді. Бұл жұмыс RDA ережесінің 9.7-сін өзгертуге әкелді, ол деректерді жасау кезінде гендерді қалай көрсетуді реттейді. 2016 жылғы қаңтарда өткен ALA Midwinter жиынында RDA-дағы гендерге қатысты бақыланатын сөздік алынып тасталды, бұл каталогтаушылар мен кітапханаларға адамның гендерін сол адамды ең дұрыс сипаттайтын терминдермен көрсетуге мүмкіндік берді.

Каталогтау терминдері

Негізгі кіру немесе қолжетімділік нүктесі әдеттегідей, туындының бірінші аталған авторына сілтеме жасайды. Қосымша авторлар "қосымша жазбалар" ретінде қосылады. Егер автор нақты көрсетілмеген жағдайда, туындының атауы негізгі жазба болып есептеледі. Авторитеттік бақылау – каталогтағы қолжетімділік нүктелерінің біртектілігін сақтау үшін, тұлға, орын немесе атау үшін бір ғана белгілі бір термин қолданылатын процесс. Тиімді авторитеттік бақылау пайдаланушыға атаудың, автордың немесе терминнің әртүрлі нұсқаларын іздеу қажеттігін болдырмайды. Ынтымақтастық каталогтау – кітапханалардың библиографиялық және авторитеттік жазбаларды бірлесіп жасауға, каталогтау тәжірибесін белгілеуге және ортақ жазбаларды пайдалануға мүмкіндік беретін жүйелерді қолдануға негізделген тәсіл.