Кіріспе

Дэниел Куинннің 1999 жылғы "Өркениеттен әрі" (ағылш. Humanity's Next Great Adventure) кітабы – оның танымал "Исмаил" трилогиясы ("Исмаил", "Б-нің тарихы" және "Менің Исмаилім") мен "Провиденс: Елу жылдық ізденіс тарихы" автобиографиясына құрамдас, құжаттық стильдегі кітабы. "Өркениеттен әрі" кітабының мақсаты – автордың бұрынғы кітаптарындағы ой-пікірлерін одан әрі ашып көрсету және қазіргі өркениеттің мәселелерін шешуге бағытталған мүмкін болатын шешімдерді ұсыну. Бұл кітап Куинннің жаңа тайпалық идеологиясы туралы негізгі мәтіні болып табылады. Кітапта түрлі тақырыптарға арналған бір беттік ой-толғамдар, теңеулер, автобиографиялық оқиғалар, эсселер және автордың бұрынғы кітаптарындағы идеяларды нақтылауға бағытталған материалдар бар.

Қысқаша мазмұны

Beyond Civilization негізгі мәтінінде әрбір бет жеке тарау сияқты тақырыпты және сол тақырыпты ашатын бірнеше абзацты қамтиды. Кітаптың өзі жеті бөлімге бөлінген:

1-бөлім: Проблеманы шешу

Куинн кітап жазу себептерін түсіндіреді және "Б тарихы" еңбегінде өзінің идеясын нақтылауға ерекше мән береді: "Егер әлем сақталса, онда бұл жаңа бағдарламалары бар ескі ойлар емес, бағдарламалары жоқ жаңа ойлар арқасында болады". Ол табысты жағдайлар көбінесе көзге көрінбейтін белгілері болмайтынын, және бұл тіршілік қауымдастығында да шындық екенін айтады, оның табыстары, әдетте, табиғи іріктеу арқылы назардан тыс қалуы мүмкін. Ол мәдени "көзқарас" туралы өз идеясының мәнін кеңейтеді, соның ішінде мұндай көзқарас қалай бұрыс болуы мүмкін екенін және табысты көзқарас әлеуметтік проблемалар сияқты белгілердің болмауына қалай ыңғайлы жағдай жасауын түсіндіреді. Сонымен қатар, ол Ричард Докинстің "мем" тұжырымдамасын енгізеді және оны өзінің философиялық ой-пікіріне үйлестіреді.

2-бөлім: Процесс туралы түсінік

Куинн біздің әлемдегі басым мәдениетте кемшін деп есептелетін мемдерді талқылайды. Олар "Өзіңнің тағамын өсіру – ең жақсы өмір салты" сияқты, немесе "Адамзат өркениеті кез келген бағамен жалғасуы керек және ешқандай жағдайда тоқтатылмауы тиіс" сияқты пікірлерді қамтиды. Ол өркениетті дамыту үшін толық уақытты егіншілікпен айналыса бастаған (мысалы, майя және ольмектер) тайпалық қоғамдардың тарихын зерттейді, бірақ бізден айырмашылығы, олар өркениеттің кемшіліктерін түсініп, одан бас тартып, тайпалық құрылысқа қайта оралды. Куинн мәдениетіміздегі жұмысшы табының тарихи түрде өзінің биліктің иесіне қарсы көтеріліске шығуы жиі кездесетінін, бірақ олар ешқашан осы билік жүйесінен толығымен бас тартпағанын, бұл қайта-қайта көпшіліктің наразылығына әкелетінін қызық деп санайды. Ол сондай-ақ "пирамида салу" аналогиясын қолданады, бұл мәдениетіміздің адамдары өздеріне балама көрілмейтін, қайта-қайта сәтсіздікке ұшыраған жүйені жалғастыруға мәжбүр екенін көрсетеді: олар осы идеяны бастаған зұлымдарды құлатқанда да "пирамида салуды" жалғастыру керектігін ойлайды. Оның сөзіне қарағанда, олар өздерінің бұл мәселеде таңдау құқығы жоқ деп санайды, тіпті "пирамида салу" адам табиғатының бір бөлігі сияқты көрінеді.

3-бөлім: Пирамидадан қашу

Куинн рулық жүйе кемелді емес екенін, бірақ ол өркениеттен жұмыс істеуге ыңғайлырақ және табиғи іріктеуге сәйкес екенін нақтылайды. Ол тайпалардың мәні "найза мен үңгір" ғана емес екенін, кейбір цирктер немесе көшпенді шоулар да бүгінгі күнге дейін тайпа ретінде жұмыс істейтінін айтады. Сондай-ақ ол бір қоғамның рулық қатынастан иерархиялық қатынасқа қалай өзгеретінін сипаттайды. Біздің мәдениетіміз өркениеттен бас тартпауымызды ақтау үшін үш себеп келтіреді: әділ әлем туралы жаңылыс пікір, трансценденттікке ұмтылу мүмкіндігі және революцияға қабілеттілік (ол иерархияны жай ғана өзгертеді, бірақ оны толығымен жоймайды).

4-бөлім: Жаңа тайпалық қатынасқа қарай

Куинн иерархиядан құтылу үшін тастап кетудің, зорлықпен төңкеріске қарағанда тиімдірек тәсіл екенін айтады; себебі, төңкерістен айырмашылығы, биліктегі адамдардың тастап кетуге қарсы қорғануының жолы жоқ. Ол сондай-ақ, адамдар мәдениетті бірден тайпалыққа қарай өзгерте алмайды (және өзгерте алмайды), демек, жағдай жақсарғанша күтіп отырудың қажеті жоқ деп санайды (мысалы, әйелдерге қарсы дискриминацияны немесе нәсілшілдікті жоюдан кейін тайпалық іс-әрекеттерге көшудің қажеті жоқ). Куинн "кезеңді революцияны" ұсынады, онда адамдар тобы біртіндеп тайпалар құра бастайды. Оның болжамы бойынша, бұл тайпалар тарихи мысалдары сияқты ортақ этникалық тектің емес, ортақ кәсіби мүдделердің негізінде құрылады. Сонымен қатар, өркениеттен арылудың қоршаған ортаға біздің өркениетті қоғамымыздан да көп зиян келтіре алмайтынын, сондықтан оны "ең көп зиян келтіретін мәдениет" деп атайды, себебі ол өзінің барлық мүшелерін ең жоғары, әлемді ең көп қирататын байлыққа жетуге жетелейді.

5-бөлім: Қараулар тайпасы

Куин үйсіздер туралы толыққанды айтады. Ол біздің мәдениеттегі қайшылықты атап өтеді: бір жағынан үйсіздердің тірі қалуына көмектесуге тырысып, оларды уақытша баспанамен және тамақпен қамтамасыз ету, екінші жағынан олардың тірі қалуына кедеріс келтіру, олардың әдеттегі тірі қалуға бағытталған іс-әрекеттерін қылмыстап, жамандау. Үйсіздер осы іс-әрекеттердің көптегенін олар үшін анық түрде сәтсіздікке ұшырап жатқан жүйеден тыс қалып, тірі қалу үшін ғана жасайды: саябақтарда импровизацияланған паналар құру, қоқыс жәшігінен тамақ іздеу және т.б. Куинн қалалық шенеуніктер үйсіздерді толығымен жоюға тырысудың орнына, олардың тірі қалу тәсілдерін елемей, кедеріс келтіріп, оларды күштеп жұмысқа қайтаруға тырысудың орнына, олардың тілектерін тыңдауға көмектесуі керек деп ұсынады. Ол сондай-ақ үйсіздердің қазіргі жағдайларындағы ынтымақ сезімі мен шектеуші әлеуметтік міндеттерден құтылу туралы түсіндіретін бірнеше цитата келтіреді.

6-бөлім: Жаңа тайпалық төңкеріс

Куинн өзінің тайпалық тәжірибесін еске түсіреді, яғни үш адаммен бірге жергілікті газет құруға тырысқан кездерін, ол газеттің аты – «Шығыс Тау жаңалықтары». Ол табысты тайпалардың қалыптары мен құрылымын кеңейте түсіндіреді және тайпаға ұқсас ұйымдардың тағы да мысалдарымен бөліседі. Сонымен қатар, ол коммуналар мен тайпалардың аражігін ажыратады. Куинннің айтуынша, тайпа бірінші кезекте демократиялық принциппен бірге жұмыс істейтін немесе «көрінетін» адамдарды біріктіреді; ал коммуна көбінесе ортақ идеалдармен біріктірілген, бірге тұратын, бірақ әрбір адамның өмір сүрудің өзгеше жолы бар (яғни жұмыс істеу).

7-бөлім: Өркениеттен тыс

Куинн қазіргі қоғамдағы жастар арасындағы алаңдатушылықты көрсететін көптеген оқиғаларды келтіреді, соның ішінде мектептегі оқ жарылыстары мен жасөспірімдердің өзіне-өзі қол жұмсау жағдайларының көбеюі. Оның пікірінше, мұның себебі жастардың бұзылып бара жатқан қоғамда өз орнын таба алмайтыны және мәдениетіміз оларға жақсылыққа үміт немесе жаңару сезімін сыйламайтыны. Қысқасы, Куинн мәдениетіміздің қазіргідегі өзін-өзі жоятын оқиғаға қарсы баламалы оқиға ұсынуы керек деп санайды. Ол осы баламалы оқиғаны ең әдемі оқиға деп есептейді: "Адамдардың өмір сүрудің бір ғана дұрыс жолы жоқ". Ол осы ұстанымға қатысты екі жиі айтылатын сынға жауап береді: 1) ол өмір сүрудің дұрыс жолы – тайпалық жол бар деп есептейді, және 2) дұрыс жолдың жоқтығының өзі, оның пікірінше, дұрыс деп саналатын белгілі бір өмір сүру жолының көрінісі. Ол бұл сынды былай деп жоққа шығарады: 1) ол тайпалық жолды ұнатады (және Жаңа тайпалық жолдың қалыптасуын күтеді), бірақ оны жалғыз дұрыс жол деп ешқашан мәлімдемеген, және 2) өмір сүрудің бір ғана дұрыс жолы жоқ екенін білу – өмір сүрудің жолы емес. Ол барлық жауаптарды білмейтінін мойындайды және оқырмандарына да осындай жағдайларда осыны мойындауға шақырады. Сондай-ақ, ол оқырмандарды басқалардың өз сұрақтарын қоюына рұхсат етуге, жауап беруден бұрын олардың сұрақтарын түсінуге тырысуға және пікір таластыруға бейім, жабық адамдармен уақытты кетірмей, жаңа нәрселерге ашық адамдарды іздеуге үндейді. Ол кітаптың соңы – революцияның бастауы екеніне тоқталады.

Жаңа тайпалық төңкеріс

Дэниел Куинн "жаңа тайпалық" терминін енгізді, ол "Провиденс", "Менің Исмаилым" және ең толық түсіндірілімі "Цивилизациядан тыс" еңбектерінде кездеседі. Ол көбінесе осы жаңа тайпалықтың кеңеюін "Жаңа тайпалық революция" тұрғысынан қарастырады, ол өнеркәсіптік революцияға ұқсас, зорлықпен саяси көтеріліске емес, бірте-бірте әлеуметтік-мәдени өзгерістер мен шығармашылықтың гүлдену кезеңіне жатады. Куинн жаңа тайпалықтардың, абсолютті түрде "жетілмегенімен", табиғи іріктелуге сәйкес, адамдар үшін ең табысты әлеуметтік ұйым ретінде уақыт сынағынан өткенін сендіреді (арықтар үшін ұя моделі, киттер үшін топ моделі және қасқырлар үшін топ моделі сияқты). Жаңа тайпалықтардың пікірінше, тайпа адам өмірінде эмоционалды және ұйымдық тұрақтылықты қамтамасыз етеді, ал жаһандық цивилизацияның таралуымен тайпалықтың жойылуы адамзат түрінің өмір сүруіне қауіп тудырады. Жаңа тайпалықтар міндетті түрде ежелгі халықтарды үлгі етіп алмауға тырысады, тек олардың өмір сүру жолының табысын мойындап, қазіргі тайпаларды ұйымдастыру үшін осы өмір салтының негізгі принциптерін қолданады, олар этнология мен антропологиялық далалық зерттеулерден алынған. Куинн қазіргі цивилизацияның жұмыс істемейтінін және ақыр соңында өзін-өзі жоятынын, қоршаған ортаның құлдырауы, иерархиялық әлеуметтік құрылымдардың салдарынан туындаған әлеуметтік тәртіпсіздік, байлар мен кедейлер арасындағы теңсіздік, жаппай қырып-жою қаруларының дамуы, халық санының өсуі, тұрақсыз ауыл шаруашылығы және барлық түрдегі ресурстарды тұрақсыз пайдалану сияқты жаһандық тенденциялардың күшеюімен дәлелдейді. Оның пікірінше, тиімді өмір салтын табу үшін біз негізгі принциптерді өткенде немесе қазір жұмыс істеп тұрған адамзат қоғамдарынан алуымыз керек. Куинн ежелгі халықтар мен тайпалық қоғамдарды осыған ұқсас мысалдар ретінде келтіреді және осындай мәдениеттердің тәжірибесінен алынған принциптерді пайдалана отырып, қоғамды реформалауға бағытталған әлеуметтік революцияны – "Жаңа тайпалық революцияны" қолдайды. Ол тайпалық ұйымдастыру "жабайы табиғатқа" толыққанды енуден бұрын басталуы мүмкін екенін және жаңа тайпалық қауымдастық "көшпенділер" сияқты ескі тайпалық стереотипке ұқсамайтынын, өйткені бүгінгі күні миллиардтаған адамдар үшін табиғи ортада азық іздеуге дереу оралу мүмкін емес екенін айтады. Ол революцияны бұрынғы өмір салтына "қайта оралу" қозғалысы ретінде емес (ол бұрынғы өмір салтының жетістіктерін мойындаса да), жаңа нәрсеге қадам басу қозғалысы ретінде сипаттайды. Бұл қозғалыстың маңызды көрінісі – қазіргі заманғы экологиялық ауылдарға бағытталған үрдіс. Экоаймақтық демократия және бейбітшілік қозғалысының жақтастары да көбінесе жаңа тайпалықтар болып табылады, өйткені топтар ортақ идеалдарды бөліседі. "Оккупай" қозғалысының наразылықтарына жолдаған ашық хатында Куинн оны "Жаңа тайпалық революция" деп сипаттады.