Кіріспе
Халықаралық стандарттау ұйымдары әзірлеген стандарт. Халықаралық стандарт – бір немесе бірнеше халықаралық стандарттау ұйымы әзірлеген техникалық стандарт. Халықаралық стандарттар бүкіл әлемде қарастыруға және пайдалануға қолжетімді. Осындай ұйымдардың ең танымалсы – Халықаралық стандарттау ұйымы (ISO). Басқа да танымал халықаралық стандарттау ұйымдарының қатарында Халықаралық телекоммуникация одағы (ITU) және Халықаралық электротехникалық комиссия (IEC) бар. Бұл үш ұйым бірлесіп Дүниежүзілік стандарттар ынтымақтастығы альянсын құрды.
An international standard is a technical standard developed by one or more international standards organizations. International standards are available for consideration and use worldwide. The most prominent such organization is the International Organization for Standardization (ISO). Other prominent international standards organizations including the International Telecommunication Union (ITU) and the International Electrotechnical Commission (IEC). Together, these three organizations have formed the World Standards Cooperation alliance.
Мақсаты
Халықаралық стандарттарды тікелей қолдану арқылы немесе жергілікті жағдайларға бейімдеу үшін халықаралық стандартты өңдеу арқылы пайдалануға болады. Халықаралық стандарттарды қабылдау нәтижесінде техникалық мазмұны жағынан халықаралық стандарттарға балама немесе мазмұны жақын ұлттық стандарттар құрылады, бірақ (i) пішініне, символдар мен өлшем бірліктерін пайдалануға, ондық белгі ретінде үтірдің орнына нүкте қолдануға қатысты редакциялық өзгерістер болуы мүмкін, сондай-ақ (ii) негізгі климаттық, географиялық, технологиялық немесе инфрақұрылымдық факторларға байланысты мемлекеттік реттеулердің немесе салалық талаптардың қақтығысынан туындаған айырмашылықтар, немесе белгілі бір стандарттау органы тиімді деп санайтын қауіпсіздік талаптарының қатаңдығы да болуы мүмкін. Халықаралық стандарттар – әр елдің, ұлттық стандарттау ұйымының немесе бизнестің жеке-жеке әзірлеген техникалық регламенттері мен стандарттары арасындағы айырмашылықтар тудырған халықаралық саудадағы техникалық кедергілерді жоюдың бір жолы. Техникалық кедергілер әртүрлі топтар біріккен кезде туындайды, әрқайсысының үлкен пайдаланушылар базасы болады және олардың арасында өзара үйлесімсіздік тудыратын белгілі бір қалыптасқан іс-әрекеттерді жасайды. Халықаралық стандарттарды белгілеу – осы мәселенің алдын алудың немесе оны шешудің бір жолы. Осыны қолдау үшін Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) Саудадағы техникалық кедергілер жөніндегі комитеті халықаралық стандарттарды әзірлеуде мүшелерге басшылық ететін «Алты қағиданы» жариялады.
Стандарттау
Өндірісте және саудада стандарттарды енгізу өнеркәсіптік революция басталғаннан кейін және жоғары дәлдігі бар машина құралдары мен алмастырылатын бөлшектерге қажеттілік туындағаннан кейін аса маңызды болды. Генри Модсли 1800 жылы алғашқы өнеркәсіптік тұрғыда қолданылатын бұранда кесетін токарлық станогын жасады, бұл бұранда жіптерінің өлшемдерін бірінші рет стандарттауға мүмкіндік берді. Модслинің жұмысы, сондай-ақ басқа инженерлердің еңбегі өнеркәсіптік стандарттаудың шағын көлемін қамтамасыз етті; кейбір компаниялардың ішкі стандарттары өз салаларында белгілі бір деңгейде тарады. Жозеф Уитворттың бұранда жіптерінің өлшемдері 1841 жылы елдегі компаниялар үшін алғашқы (ресми емес) ұлттық стандарт ретінде қабылданды. Ол британдық стандартты Уитворт деп аталды және басқа елдерде кеңінен қолданылды. 19-шы ғасырдың соңына қарай компаниялар арасындағы стандарттардағы айырмашылықтар сауданы күрделендіріп, шиеленіске әкелді. 1901 жылы Лондонда Инженерлік стандарттар комитеті әлемдегі алғашқы ұлттық стандарттау органы ретінде құрылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін басқа елдерде де ұқсас ұлттық органдар құрылды. Германияда 1917 жылы Deutsches Institut für Normung құрылды, одан кейін 1918 жылы оның әріптестері – Америка Ұлттық Стандарттау Институты және Францияның Тұрақты Стандарттау Комиссиясы құрылды. Халықаралық стандарттар мен жеке стандарттар арасындағы айырмашылықты түсіндіретін мақала жарияланды.
Халықаралық ұйымдар
Халықаралық стандарттау ұйымдарының бірі – Халықаралық телекоммуникация одағы (ITU), Біріккен Ұлттар Ұйымының 1865 жылғы 17 мамырда Халықаралық телеграф одағы ретінде құрылған мамандандырылған агенттігі. ITU бастапқыда телеграф сигналдарын стандарттауға бағытталған, ал кейін телефон, радио және спутниктік байланыс, сондай-ақ басқа да ақпараттық және коммуникациялық технологияларды қамтыды. XIX ғасырдың ортасына қарай электр өлшемдерін стандарттауға күш-жігер жұмсалды. Р.Э.Б. Кромптон маңызды тұлға болды, ол 20-ғасырдың басында электр инженерлік компаниялары мен ғалымдар қолданатын әртүрлі стандарттар мен жүйелердің кең ауқымына алаңдады. 1890 жылдары көптеген компаниялар нарыққа енді және олардың барлығы кернеу, жиілік, ток және тіпті схемалық диаграммаларда қолданылатын символдар үшін өз параметрлерін таңдады. Қасыңдағы ғимараттардың электр жүйелері мүлдем үйлеспеуі мүмкін, себебі оларды әртүрлі компаниялар орнатқан. Кромптон осы жүйенің тиімсіздігін байқап, электр инженерлігі үшін халықаралық стандартты әзірлеу туралы ұсыныстарды қарастыра бастады. 1904 жылы Кромптон Электр инженерлер институтының делегациясы құрамында Сент-Луистегі Луизиана сатып алу көрмесінде Ұлыбританияны өкілдік етті. Ол стандарттау туралы баяндама жасады, ол жақсы қабылданды және оған осы процесті қадағалайтын комиссия құруды қарастыру сұралды. 1906 жылға қарай оның жұмысы аяқталды және ол алғашқы халықаралық стандарттау ұйымы – Халықаралық электротехникалық комиссия (IEC) үшін тұрақты конституция жасады. Сол жылы Лондон қаласында 14 елдің өкілдерімен алғашқы отырыс өтті. Электр стандарттауға қосқан үлесі үшін лорд Келвин осы ұйымның бірінші президенті болып сайланды. Халықаралық стандарттау ұйымдары федерациясы (ISA) 1926 жылы барлық техникалық стандарттар мен ережелер бойынша халықаралық ынтымақтастықты арттыру мақсатымен құрылды. 1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оның қызметі тоқтатылды. Соғыстан кейін ISA-ға жақында құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымының Стандарттарды үйлестіру комитеті (UNSCC) жаңа жаһандық стандарттау органы құру туралы ұсыныспен жүгінді. 1946 жылдың қазан айында 25 елдің ISA және UNSCC делегаттары Лондонда кездесіп, Халықаралық стандарттау ұйымын (ISO) құру үшін күш біріктіруге келісті; ұйым ресми түрде 1947 жылдың ақпан айында жұмысын бастады.
Әлемдік стандарттар
Әлемдік стандарттар бүкіл әлемді ескере отырып жасалған өнеркәсіптік немесе жеке стандарттар деп те аталады. Халықаралық стандарттардан өзгешелігі, бұл стандарттар халықаралық ұйымдарда немесе консенсус принципін сақтайтын стандарттау ұйымдарында (SSO) әзірленбейді. Оның орнына, бұл стандарттарды жеке сектордың ұйымдары, мысалы, коммерциялық емес ұйымдар мен пайда табуға бағытталған ұйымдар жасап шығарады, көбінесе ашықтық пен пікір білдіру ескерілмейді.