Кіріспе

15-16 ғасырлардағы итальяндық ақсүйек, Модена герцогы Франческо I д’Эстедің қызы Изабелла д’Эсте (19 мамыр 1474 – 13 ақпан 1539) – Мантуя маркизасы және итальяндық Ренессанс дәуірінің көрнекті әйелдерінің бірі, маңызды мәдени және саяси тұлға. Ол өнерді қолдаушы болған, сонымен қатар сәннің трендсеттерінің бірі еді. Оның инновациялық киім үлгісі көптеген әйелдерге ұнады. Ақын Ариосто оны «адамгершілік және жомарт Изабелла» деп атады, ал жазушы Маттео Банделло оны «әйелдердің арасындағы ең жоғарысы» деп сипаттады. Дипломат Николо да Корреджо одан да асып, оны «әлемнің бірінші ханымы» деп мақтады. Ол күйеуі Франческо II Гонзаганың болмаған кезінде және ұлы Федерико ересек болмағанда Мантуяның регенті қызметін атқарды. Ол көптеген хаттар жазып, қайын сіңлісі Элизабетта Гонзагамен өмір бойы хат алмасып тұрды. Изабелла Феррара қаласындағы мәдениетті отбасында өсті. Ол классикалық білім алып, көптеген белгілі гуманист ғалымдарымен және суретшілермен танысты. Изабелланың отбасы мен достарымен арасындағы көптеген хаттардың болуының арқасында оның өмірі толыққанды жазылған.

Ерте өмір

Изабелла 1474 жылғы 19 мамырда, сейсенбі күні, кешкі сағат тоғызда дүниеге келді. Изабелланың анасы, Неапольдің Элеонорасы, досы Барбара Гонзагаға Феррарада Изабелланың тууының егжей-тегжейлі сипаттамасын жазған хат жіберді. Элеонора – Неапольдің арагондық патшасы Фердинанд I мен Клермонттың Изабелласының қызы. Бір жыл өткен соң, 1475 жылғы 29 маусымда оның қарындасы Беатриче дүниеге келді, ал 1476 және 1477 жылдары екі ағасы, Альфонсо мен Ферранте дүниеге келді. 1479 және 1480 жылдары тағы екі ағайынды дүниеге келді: Ипполито мен Сигисмондо. Отбасының барлық балаларының арасында Изабелла ең сүйікті бала деп есептеледі. Ағасы Ферранте дүниеге келген жылы Изабелла анасымен бірге Неапольге сапар шеккен отбасы балаларының қатарында болды. Анасы Феррараға қайтқанда, Изабелла онымен бірге жүрді, ал қалған екі бала көп жылдар бойы Неапольде қалды: Беатриче әкесімен асыралып алынды, ал кіші ағасы Ферранте олардың ағасы Альфонсоның қамқорлығында қалды.

Білім

Өзінің көрнекті интеллектына байланысты, ол елшілермен классикалық әдебиет пен мемлекеттік мәселелерді жиі талқылаған. Одан әрі, ол сарайда және оның төңірегінде тұратын суретшілермен, музыканттармен, жазушылармен және ғалымдармен жеке таныс болды. Тарих және тілдерді терең білуімен қатар, Вергилий мен Теренцийдің өлеңдерін жатқа айта білді. Изабелла да дарынды әнші және музыкант болды, оған Джованни Анджело Тестагросса лютняда ойнауды үйреткен. Бұл жетістіктерінен бөлек, ол жаңа билерді де жасады, оған еврей би шебері Амброджио би өнерінен сабақ берді.

Некеге тұруға сөз байласу

1480 жылы алты жасында Изабелла сегіз жасқа үлкен Мантуя маркизінің мұрагері Франческоға айтылды. Екі аптадан кейін Милан герцогы оның қолын ұлы Людовикоға сұрады. Бірақ оның орнына оның әпкесі Беатрис Людовикоға айтылып, Милан герцогинясы болды. Оның қалыңы 25 000 дукатқа бағаланды. Франческо әдемі болмаса да, Изабелла оның күш-қуатына және батылдығына қызықты. Алғашқы кездесулерінен кейін ол оның серігін ұната бастады және келесі бірнеше жылды онымен танысып, Мантуя маркизасы болуға дайындалды. Изабелла оның хаттарын, өлеңдерін және сонеттерін қадір тұтты. Он жылдан кейін, 11 ақпан 1490 жылы, 15 жасында ол Франческомен өкілеттік арқылы үйленді. Ол кезде ол маркизалыққа ие болған еді. Маркиз болумен қатар, Франческо Венеция Республикасының әскерлерінің бас капитаны болды. Изабелла 15 ақпанда оның әйелі болды. Екеуі арасында бірден бірнеше айға созылатын дау туды: Орландо батыр ма, әлде Ринальдо ба? Галеаццо біріншісін қолдады, ал д’Эсте әпкелері екіншісін. Галеаццо, қатты ықпал ете біліп, оларды екеуін де Орландоның жақтасына айналдырды, бірақ Изабелла Мантуяға оралғаннан кейін Ринальдоны артық көре бастады. Сондықтан Галеаццо оны "Мен оның ойын өзгертіп, Роландо деп айғайлатқым келді! Роландо!" деп еске алды, одан әпкесі сияқты ғибадат етуге шақырды және келесі кездесуде оны қайтадан сендіруге уәде берді. Изабелла оған әзілдеп бақа әкелетінін айтты, содан кейін дау ұзаққа созылды. Оның анасына жазған хатында да белгілі бір наразылық байқалады, ол 1492 жылдың тамызында Павияға барғанда Беатрис туралы былай деп жазды: "Ол менден үлкен емес, бірақ әлдеқайда ірі!" Осыған ұқсас ойын күйеуіне де білдірді, әпкесінің қаталдығының себебі жүктіліктің басталуынан туындағанын әлі білмейтін болса керек (ол төртінші-бесінші айда болды). Бұл шиеленістер, мүмкін, 1480 жылы Людовиконың Изабелланың қолын сұрауымен байланысты болды, бірақ бұл мүмкін болмады, өйткені бірнеше күн бұрын герцог Эрcole Франческо Гонзагаға ресми түрде уәде берген еді. Барлығына қарамастан, 1492 жылы ол Беатрис жүктіліктің қиын кезеңінде өте жақын болды, яғни ол кенеттен безгек қызуына шалдыққанда, ал 1495 жылы ол екінші рет туғанда әпкесіне көмектесу үшін тағы да Миланға барды және оның немере інісі Франческоны шомылдыру рәсімінен өткізді. 1494 жылы жазда француздар Италияға енген кезде Беатрис әпкесін Миланға шақырып, француз салты бойынша Монпенсье Гилберті мен патша үйінің басқа мүшелерін сүйді. Хатшы Бенедетто Капилупи хабарлағандай: "Герцогиня Орлеан герцогы келгенде, түрлі-түсті киінуге, билеуге және герцогпен сүйісуге мәжбүр болды, ол барлық қалыңдықтар мен әйелдерді сүйгісі келді." [ ] Келе жатқан граф Дельфино немесе патшалық қанның басқа адамы герцогиня шақырады С. В. осы кішкентай сүйгіштерді алуға болады." Бенедетто Капилупидің Изабелла д’Эстеге жазған хаты. Шындығында, Беатрис Изабеллаға қатысты қайшылық сезімдерге ие болған сияқты, не ол соңғысы мен күйеуі Людовиконың арасындағы жақындыққа наразы болған сияқты. Моро, жомарт мінезді болғандықтан, Изабеллаға жиі өте қымбат сыйлықтар берді: бірде ол оған қырық дукатқа тұратын өте қымбат матадан жасалған он бес қол жіберді – үлкен сома. 1497 жылы әйелі қайтыс болғаннан кейін Людовико Изабелламен құпия қарым-қатынаста болғанын айтып, маркиз Франческоның әйеліне қызғанышпен Венеция Лордтарымен екіжақты ойын ойнағанын мәлімдеді. Алайда, бұл хабарды әкесі Эрcole дереу жоққа шығарды. Басқалары Беатристің әпкесіне деген көзқарасын "көпшіл екінші бала" деп түсіндірді, өйткені қыз болғандықтан, анасын қатты ұятқа қалдырған кішкентай Элеонораның туғанына арналған Изабеллаға арналған құттықтау хатында ол кішкентай ұлы Геркулестің сәлемімен "soa cusina" деп қосты, бала әлі бір жасқа толмаған болса да, Лучано Чиаппини сияқты тарихшылар мұны мазақтау ретінде түсіндірді, "тазаланған зұлымдық", "мүлікпен және рақыммен берілген шапалақ". Изабелла ата-анасының сүйікті қызы болса, Беатрис әкесінің қолына қалды, ал тұңғышы дүниеге келген соң ғана ол өз қайырысын алды. Сеңлілер арасындағы басқа да жаңсақ әрекеттер Форново шайқасынан кейінгі апталарға жатады: Беатрис, маркиз Франческомен бірге Новараны қоршауда болған, шайқас кезінде король Карл VIII шатырынан ұрланған олжаны көргісі келді, бірақ Франческо оны әйеліне жіберген еді. Мантуяда. Ол әйеліне оны қайын қарындасына беру туралы бұйрық берді, бірақ Изабелла оны әпкесіне беруге құштар емес екенін айтты және, мүлік жоқ деп сылтау келтіріп, күйеуіне бір амал табуын өтінді. Беатрис ол әпкесінен олжаны ұрлағысы келмейтінін, оны барлығын бірге көруге және содан кейін қайтаруға ниеттенгенін айтты. Сонымен қатар, оған "femina de partito", яғни жоғары дәрежелі әйел іздеу ойына келді, оны Франческоға "жақсы мақсатпен және үлкен жамандықтан сақтау үшін" беруді ұсынды, яғни, оның қарындасын және күйеуін қорқынышты малфранчездерден сақтау үшін, бірақ сонымен қатар онымен жақын болу үшін де. Қазан айында Франческо әйеліне олармен бірге әскерді көруге келмегеніне өкініш білдірді, бірақ оны келгеніне көндірмеген сияқты, мүмкін, оның қауіпсіздігін ойлағандықтан (лагерьдер қауіпті орындар еді, онда зорлық-зомбылық жиі болып тұратын, және Беатрис бір рет Франческоның араласуымен зорлаудан құтылған). Сонымен қатар, Изабелла 1492 жылы қалаға кірген генуялық сарбаздармен бір мәмілеге тап болды, олар оның ат-экіжін тартып алу үшін оны қоршап алды, салты бойынша. Кейін ол күйеуіне былай деді: "Мен бұрын ешқашан осылай қорқып көрген емеспін; және олар барлық жабдықты қиратты, мен түспей тұрып жетектерін алып кетті, басшы араласса және мен оған ерікті түрде ұсынсам да. Мен жүрегімді жоғалттым, бірақ осылайша көптеген жақтастардың арасында да қандай да бір бақытсыздықтан қорқып қалдым. Соңында, көмекпен, мен олардың қолынан құтылдым." Әртүрлі білім алғандықтан, екі әпке де бір-бірінен өзгеше болды: Изабелла анасына ұқсап, мейірімді, әдемі және тыныш сүйгіш болды; Беатрис әкесіне ұқсап, импульсивті, оқиғаға құмар және агрессивті болды. Беатрис садақпен атуды ұнатты, ал Изабелланың "қолы соншалықты жеңіл болды, кілттердің қатаңдығына шыдауға тура келгенде, біз клавикордты жақсы ойнай алмаймыз". Дегенмен, оларды барлық нәрседе өте жақсы болуға деген ұмтылыс біріктірді. Шындығында, басқа тарихшылар, оның ішінде Лузионың әріптесі Родольфо Рениер де Беатристің Людовикоға үйленуге көбірек лайықты екенін айтты, өйткені ол өзінің батылдығымен өзіне сенімсіз күйеуіне қайрат берді және жас кезінен-ақ саяси тереңдікке ие болды, қауіпті жағдайларда шешуші рөл атқарды, ал Изабелла мұндай рөлді ересектік шағында ғана атқара алды. Екі әпкенің әртүрлі тағдыры осы бағалауларға да әсер етті: Изабелла жиырма бес жыл өмір сүрді, ал Беатрис жиырма бір жасында қайтыс болды. Осы трагедиялық жоғалтудан, оған шыдай алмаған Изабелла күйеуі Франческомен бірге оның еншілес ағасының мүддесін қолдауға кірісті. Ол осылайша оның қайтысына дейін жалғастырды.

Неке

Көп жылдар бойы бір-бірін жақсы біліп, бір-бірін құрметтеген соң, олардың өзара тартымдылығы күшейіп, махаббатқа айналды. Франческоға үйлену Изабелланың "гүлденуіне" себеп болды деседі. Той кезінде Изабелланың әдемі, жіңішке, әдемі қимыл-қозғалысты және жақсы киінген екені айтылды. Оның ұзын, нәзік шашы сәнді ақшыл сары түске боялған, ал көздері "күзгі шырша конустарындай қоңыр, шашыраңқы күлкіге толы" деп сипатталған. Изабелланың күйеуімен арақатынасы жылдар бойы жиі шиеленісіп, кейде өте шиеленісті болды, себебі екеуінің арасындағы саяси даулар мен еркек бала тудырудағы қиындықтар болды. Шындығында, Франческо өзінің қыздарымен әрдайым мақтанған және ешқашан ренжімеген, тіпті бастапқыда туған Элеонораны жақсы көретінін айтқан, бірақ Изабелла қызын қабылдамады. Ол кезде күйеуінің бедеулігіне байланысты балалы бола алмаған қайын сіңлісі Элизабеттамен өте жақсы тәрбиеленді. 1496 жылы екінші қызы Маргарита дүниеге келгенде, Изабелла қатты ашуланып, Калабрияда француздық әскерлермен соғысып жатқан күйеуіне хат жазып, оны кінәлады, оның тек оның еңбегінің жемісін жеп отырғанын мәлімдеді. Франческо қызының туғанына қуанғанын айтты, бірақ оны тануға уақыт болмады, себебі ол нәресте киімдерінде қайтыс болды, және оған наразылық білдіруге ешкімге рұқсат бермеді. Тек 1500 жылы ұлдары Федерико дүниеге келді. Венеция армиясының бас капитаны ретінде Франческо жиі Венецияға конференцияларға баруға мәжбүр болды, бұл Изабелланы Мантуядағы Ла Реджияда, Гонзагалар отбасының ежелгі резиденциясында жалғыз қалдырды. Алайда, ол анасы және әпкесі Беатриспен бірге уақыт өткізгендіктен, ол жалғыз болған жоқ. 18 жасар қайын сіңлісі Элизабетта Гонзагамен танысқаннан кейін, екеуі жақын досқа айналды. Олар кітап оқып, карта ойнап, бірге ауылды аралап саяхаттағанды ұнататын. Бірде Франческо жоқ болған кезде олар Гарда көліне дейін саяхат жасады.

Дипломатиялық өкілдіктер

Изабелла 1500 жылы Милан қаласында француз патшасымен кездесті. Ол Мантуяны француз басқыншылығынан қорғау мақсатында сәтті дипломатиялық миссияны жүзеге асырған еді. Луи оның әдемі мінезі мен өткір зиратына әсерленді. Миланды француз әскері басып алған кезде, Луи оны той-думандармен күтіп қабылдады, сол кезде Изабелла миландық босқындарға, соның ішінде әпкесі Беатристің күйеуі, Милан герцогы Людовико Сфорцаның іздеп жүрген сүйіктісі Сесилия Галлераниға пана берді. Француз оккупациясының салдарынан герцогтігін тастауға мәжбүр болған Сесилияны Изабелла патша Луиге таныстырып, оны "сирек кездесетін қасиеттер мен сүйкімділікке толы әйел" деп сипаттады.

Лукреция Боргия

1502 жылы Изабелланың інісі Альфонсоға үйленгеннен кейін бір жыл өткен соң, танымал Лукреция Борджия Франческоның сүйіктісіне айналды. Сонымен бірге, Изабелла қызы Ипполитаны дүниеге әкелді және Франческо мен Лукрецияның ұзақ, құмарлы, бірақ романтикалық емес қарым-қатынасы барысында одан әрі балалар тудырды. Лукреция бұрын Изабеллаға достық қарым-қатынас жасауға тырысқан, бірақ Изабелла оған салқындықпен және бұлжымас жеңілтекпен жауап берген. Лукреция Феррараға Альфонсоның болашақ әйелі ретінде келген сәттен бастап, Изабелла, үйлену тойында қабылдаушы болғанына қарамастан, Лукрецияны өзінен асыруға тырысқан бәсекелес деп қарады. Франческоның әдемілігімен танымал Лукрециямен болған қарым-қатынасы Изабеллаға қатты қызғаныш пен ауыр эмоционалдық күйзеліс әкелді. Бұл байланыс Франческоның жыныстық ауруға (сифилис) шалдығуымен аяқталды, бұл оның проституциямен айналысуының салдары болды.

Регенттік

Изабелла қаланың қиын-қыстау кезеңдерінде Мантуяда маңызды рөл атқарды. 1509 жылы күйеуі тұтқындалып, Венецияда кепілге алынғанда, ол Мантуяның әскери күштерін басқарып, күйеуі 1512 жылы босатылғанға дейін басқыншыларды тойтарды. Сол жылы, 1512 жылы, Флоренция және Милан мәселелерін шешу үшін өткізілген Мантуя конгресіне қонақжай ие болды. Ол күйеуінен гөрі әлдеқайда беделді және қабілетті басшы болған. Франческо бұл туралы білгенде, ашуланып, әйелінің саяси шеберлігінен озатынын сезінді. Бұл олардың некесінің бұзылуына әкеп соқты. Осының салдарынан Изабелла еркін саяхаттауға және күйеуінің өліміне дейін, 19 наурыз 1519 жылға дейін тәуелсіз өмір сүрді. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін Изабелла ұлы Федериконың атынан Мантуяны регент ретінде басқарды. Ол итальян саясатындағы рөлін күшейтіп, Мантуяның беделін нығайтты. Ұлының неке шартын тиімді дипломатиялық тұрғыдан пайдаланып, Мантуяның герцогтік мәртебе алуына ықпал етті. Сондай-ақ, ұлы Эркольді кардинал қылып тағайындауға қол жеткізді. Ол 1502 жылы Чезаре Борджиямен келіссөздер жүргізуде саяси білігін танытты, ол оның қарындасының күйеуі, Урбино герцогі Гвидобальдо да Монтефелтродан және жақын досы Элизабетта Гонзагадан иелігін тартып алған болатын.

"Елбасының адал адамы"

45 жасында жесір қалған Изабелла "талапкер мемлекет басшысына" айналды. Маркиза лауазымы оның ерекше назарын қажет етті, сондықтан ол қала-мемлекетті басқарушы алдында тұратын мәселелерді зерттеуге кірісті. Өз халқының әл-ауқатын жақсарту үшін ол сәулет, егіншілік және өнеркәсіпті оқыды, сондай-ақ Никколо Макиавелли "Князь" кітабында басшылар үшін белгілеген қағидаларды ұстанды. Бұл үшін Мантуя халқы оны құрметтеді және жақсы көрді. 1527 жылы Изабелла Мантуядан Римге сапар шекті. Ол Римнің апатты тонау кезінде болды, сол кезде ол Палаццо Колонна үйін шамамен 2000 адамға (дін қызметкерлері, ақсүйектер және қарапайым азаматтар) паналауға айналдырды, олар императорлық әскерден қашып келген болатын. Оның кең үйі шабуылдардан қорғалған жалғыз орын болды, себебі оның ұлы Ферранте Гонзага басқыншы әскердің генералы еді, ал ол өзі императормен жақсы қарым-қатынаста болды. Римді тастап кеткеннен кейін, ол үйіне паналаған барлық босқындарға қауіпсіз өтуге мүмкіндік берді.

Кейінгі жылдар және өлім

Римді тонаудан кейін қалыпқа келген соң, ол қаланы тастап Мантуяға қайтып келді. Ол Мантуяны мәдениет орталығына айналдырып, қыздарға арналған мектеп ашты және герцогтік сарайын ең бағалы өнер туындыларынан тұратын мұражайға айналдырды. Алайда, он жеті жылға жуық жасқа келген Изабелла бұл жеткіліксіз деп ойлады, сондықтан ол саяси өмірге оралып, 13 ақпан 1539 жылы қайтыс болғанға дейін Романьядағы Солароло қаласын басқарды. Ол күйеуінің қасына Мантуядағы Санта-Паола шіркеуіне жерленді, бірақ оның денесі ұрланды.

Сыртқы келбеті

Изабелланың сыртқы келбеті оның өмірінде жиі жазылған. Марио Эквикола оның «көздері қара және жарқыраған, шашы сары, ал терісі керемет сұлу» екенін айтқан. Джан Джорджио Триссиноның «I Ritratti» еңбегінде Пьетро Бембоның ойдан шығарылған суретінде Изабелланың «иықтарына қалың түскен, алтыншаш шашы» сипатталған. Суретші тарихшысы Салли Хиксонның сөзіне сәйкес, бұл сурет Изабелланы «әйел сұлулығының өлшеуіші» ретінде көрсетеді. Ал нағыз Бембо оған арналған хатында Изабелланың «әдемі әрі тартымды қолы мен таза, әуезді даусынан» риза болғанын жазған. Изабелланың айтулы сұлулығы Франция королі VIII Карлдың назарын аударды. Ол Урбиноның капелланы Бернардинодан оның сыртқы келбеті туралы сұрап, онымен кездесуді ұйымдастыруға тырысты. Бірақ ол Францияға оралғаннан кейін бұл кездесу ешқашан өтпеді. Изабелла өзі жиі сыртқы келбетін кемсінткен; Францияға жасаған портретіне қатысты «Сіздің өнеріңізбен бізді табиғаттан да әдемі етіп көрсеттіңіз» деген пікірін білдірген. Сондай-ақ ол Триссиноға «Сіздің бізді мақтауыңыз шындықты асып түседі» деді, ал Тицианның портретіне қатысты «біз оның бізді бейнелеген кезінде осындай сұлу болғанымызға күмәнданамыз» деген ойын жеткізді. 1534 жылы, Тицианның портреті салынған жылдың өзінде, Тицианның досы Пьетро Аретино оның сыртқы келбетін әжуалай сынға алды, оны «қара тісті, ақ кірпік иесі, Мантауаның әдемі емес, әрі өте әдемі емес маркизасы» деп атады. Өзінің қарапайымдылығын көрсеткенімен, Изабелла кейде айнаның алдында өзін жоғалтып алатын. Изабелла өте ерте жасынан салмағына алаңдаған. Есейген соң ол салмағы туралы жақындарымен жиі әңгімелесетін. 1499 жылы ол Джованни Санти салған портретін інісі Людовико Сфорцаға жіберіп, оның өзінен сәл семіз болғандықтан өзіне ұқсамағанына шағымданды. Людовико оған портреттің өте ұнағанын және оның өзіне өте ұқсас екенін, бірақ «біршама семіз», егер Изабелла «біз оны көргеннен кейін семізделмеген болса» деді. 1509 жылы ол күйеуіне «егер ол мемлекеттік істермен көбірек айналысса, семізделмес еді» деп шағымданды, ал 1511 жылы оның қарындасы Лукреция Францияның портретінің алғашқы нұсқасына шағымданды, ол оны тым арық көрсеткен. Оның беті венециялық құрышпен зақымданып, ерте қартайды.

Мұра

Өмірінде де, қайтыс болғаннан кейін де ақындар, папалар және мемлекет қайраткерлері Изабеллаға құрмет көрсетті. Папа Лев X оны "бауырыңа қарағандай мейіріммен қабылдауға" шақырды. Оның хатшысы Пьетро Бембо оны "ең дана және бақытты әйелдердің бірі" деп сипаттады. Ақын Ариосто оны "жомарт және кеңпейіл Изабелла" деп атады. Жазушы Маттео Банделло оны "әйелдердің арасындағы ең биік тұрған" деді, ал дипломат Николо да Корреджо оны "әлемнің бірінші ханымы" деп атады. Алайда, Папа Юлий II, ізгіліксіз мінезді адам, Изабелланың әрекеттерімен келіспей, оған қатысты өте қатал пікірлер білдірді, тіпті оны "сол арсыз әйел" деп атады. Оның күйеуі Франческо да осыған ұқсас пікір білдірді, ол венециялықтардың тұтқынында болып, әйелінің өзін сүймегендігін және оның құлдырауына себепкер болғанын айыптады, хатында оны "әйелімнің жезөкшесі" деп атады.

Мәдениет саласы

Изабелла д’Эсте Ренессанс дәуіріндегі ең ірі өнерді қолдаушы ретінде әйгілі; оның өмірі Мантуа қаласында сақталып қалған хаттары арқылы жазылған (шамамен 28 000 хат алынған және шамамен 12 000 хаттың көшірмелері сақталған).

Өнерге қолдау көрсету

Сурет салуда ол үшін сол кездегі көптеген танымал суретшілер жұмыс істеді, соның ішінде Джованни Беллини, Джорджоне, Леонардо да Винчи, Андреа Мантенья (1506 жылға дейін сарай суретшісі), Перуджино, Рафаэль, Тициан, Антонио да Корреджо, Лоренцо Коста (1509 жылдан сарай суретшісі), Доссо Досси, Франческо Франсиа, Джулио Романо және тағы да басқалары. Мысалы, оның Мантуядағы герцог сарайындағы «Studiolo» Мантенья, Перуджино, Коста және Корреджионың аллегорияларымен безендірілген. Сонымен қатар, ол өз заманының ең маңызды мүсіншілері мен медальерлерімен келісімшарт жасады, атап айтқанда Микеланджело, Пьер Жакопо Алари Бонакольси (L'Antico), Джан Кристофоро Романо және Туллио Ломбардо. Ол сондай-ақ ежелгі Рим өнерін жинады. Жазушылармен байланыста болғандардың ішінде Пьетро Аретино, Людовико Ариосто, Пьетро Бембо, Балдассаре Кастильоне, Марио Эквикола, Джан Джорджио Триссино және басқалары бар. Музыка саласында Изабелла Бартоломео Тромбончино мен Марко Кара композиторларына демеушілік етті және ол лютняда ойнады. Ерекшелігі, ол өзінің сарайында әйелдерді кәсіби әншілер ретінде жұмысқа алды, оның ішінде Марчетто Караның әйелі Джованна Мореши де болды. Архитектура саласында ол жаңа сарайлар салуға шамасы келмеді, бірақ Бьяжио Россетти және Баттиста Ково сияқты сәулетшілерге тапсырыс берді. Ол сонымен қатар өз заманының сәндегі белгілі бір символы саналды. Оның Бальзо бас киімі танымал – ол шамамен 1509 жылғы хаттарда оның өнертабысы ретінде тіркелген және 1520-30 жылдардағы басқа әйелдердің портреттерінде бірнеше рет көрінеді.

Леонардо мен Мона Лиза теориясымен байланысы

Леонардо да Винчидің қазіргі каталогында (2019) Лиза дель Джокондоның портреті саналатын Леонардоның «Мона Лиза» картинасының авторы ретінде Изабелла д’Эсте ғана нақты мүмкіндік ретінде тіркелген. Лиза Флоренциядағы саудагердің әйелі болған, ал Джорджио Вазари оның Леонардо салған портреті туралы жазған – қазіргі «Мона Лиза» осы портрет пе деген пікірталас әлі де жалғасуда. Изабелланың осы танымал туындының авторы екенін көрсететін дәлелдер ретінде Леонардоның 1499 жылғы «Изабелла д’Эсте» суреті және оның 1501–1506 жылдар аралығында уәделенген суретті сұраған хаттары бар. Тағы бір аргументтер картинадағы таулар суреттегі адамның туған жерін көрсететініне, ал картинадағы қол тіреуі Ренессанс дәуірінде ханшайымның портретін анықтау үшін қолданылған символ екеніне негізделген. Лувр мұражайының күдігі – Изабелла «сары шашты» болған, бірақ бұл ерекшелік тек кеңінен таралған, бірақ нақтылығы дәлелденбеген «Қара киімдегі Изабелла» бейнесінде ғана кездеседі.

Үй құлдары

Изабелланың хат алмасуындағы деректер, Ренессанс Еуропасындағы қара африкалық құлдарды ерекше деп қарау бейімі көрінеді. Изабелланың қара балаға қызметші ретінде ие болуға тырысуы кеңінен құжаттастырылған. 1491 жылдың 1 мамырында Изабелла Венециядағы өкілі Джорджо Броньолодан бір жарымнан төрт жасқа дейінгі қара қызды ("una moreta") табуды сұрады және маусымның басында екі рет осы сұранысын еске салды, қыздың "қаншалықты қара болуы керек" екенін баса айтты. Изабелланың үй шаруашылығы және қаржылық жазбалары, ол кішкентай қара бала іздеген кезде, оның қызметінде бұрыннан әлдеқайда үлкен қара қыз болғанын көрсетеді. Сондай-ақ, ол Венеция жетімханасынан қарашаңғы қызды алғанын көрсетеді. Ол қара нәсілді кішкентай ұлды сату үшін Венециялық ақсүйек үйімен келіссөздер жүргізді және әпкесінен құл ретінде қара нәсілді қызды сатып алды.

Қазіргі заманғы БАҚ-тағы бейнелеу

Джуди Чикагоның "The Dinner Party" атты туындысында Изабелла д’Эстеге арналған үстел жинағы бар. Изабелла д’Эсте "Боргия" (2011–2014) телесериалында бельгиялық актриса Александра Оппо бейнелеген.