Кіріспе
Ұлыбританиядағы әлеуметтік қамсыздандыру жәрдемақысы
Тұрғын үй жәрдемақысы – Ұлыбританиядағы әлеуметтік қамсыздандыру жәрдемақысы, жалға алынған тұрғын үйге байланысты шығындарды өтеуге бағытталған. 2013–14 жылдары оның көлемі 23,8 миллиард фунт стерлингті құрады, бұл Еңбек және зейнетақы департаментінің мемлекеттік зейнетақыдан кейінгі екінші ірі бюджеттік бабы. Тұрғын үй жәрдемақысын реттейтін негізгі заң – 1992 жылғы «Әлеуметтік сақтандыру жарналары және жәрдемақылар туралы» заң. Оның жұмыс істеу тәртібін осы Заңнан туындайтын нормативтік құжаттар анықтайды. Жәрдемақы екі ереже жиығының біріне сәйкес беріледі. Жұмыс істейтін жастағы азаматтар үшін «Тұрғын үй жәрдемақысы туралы 2006 жылғы ережелер» қолданылады, ал зейнетақы кредитіне құқығы бар жасқа жеткендер үшін (кредитке үміткер болған-болмағанына қарамастан) «Тұрғын үй жәрдемақысы (мемлекеттік зейнетақы кредитіне құқығы бар жасқа жеткен адамдар) 2006 жылғы ережелер» қолданылады. Әдетте, оны жалға алынған мүліктің орналасқан жерінің жергілікті билігі басқарады. Бірақ кейбір жағдайларда, әсіресе «аудандық шекарадан тыс мүліктерде» тұратын кеңес жалға алушылары, жәрдемақыны оларды орналастырған қаладан алуы керек болуы мүмкін. Екі және одан көп деңгейлі жергілікті басқару құрылымы бар аймақтарда тұрғын үй жәрдемақысын жергілікті басқарудың аудандық немесе округтік кеңесі береді. Осы кеңес Кеңес салығын жинауға жауапты. Сонымен қатар, Ұлыбританиядағы жергілікті билік органдары (бірақ Солтүстік Ирландияда емес) тұрғын үй жәрдемақысын басқа жергілікті билік органдарына немесе жеке компанияларға беруге құқылы. Еңбек және зейнетақы департаменті жергілікті кеңестерге жаңа өтінімдер саны мен жалпы іс жүктемесіне байланысты әкімшілік грант төлейді, сондай-ақ персонал мен тұрғын үйге байланысты шығыстарды ескеретін әртүрлі түзетулер енгізеді. Әкімшілік гранттың мөлшері жыл сайын Еңбек және зейнетақы департаментімен жарияланады. Субсидияға байланысты кейбір төлемдерге санкциялар салынуы мүмкін, бұл жергілікті билік органдарын осы шығындарды бақылауға итермелейді. Бұл күтім мен қолдау көрсету орталары үшін жоғары жалдау төлемдері мен артық төлемдерді көтеруді қамтиды. Артық төленген жәрдемақылардың толық өтемесі қарастырылмайды, себебі жергілікті билік органдары тиісті жағдайларда қайта өндіріп алу шараларын қабылдауы керек. 2017 жылдың сәуір айынан бастап 18 мен 21 жас аралығындағы адамдар, әдетте, тұрғын үй жәрдемақысына құқығы жоқ. Бұл үйсіздіктің өсуіне әкелуі мүмкін деген қауіп бар.
Тарих
Тұрғын үй жәрдемақысы 1982 жылы Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамсыздандыру министрлігінен жергілікті билік органдарына ауыстырылды. Бұл жеке сектордағы жалға алу нарығының дерегуляциясының күшеюімен бірге жасалды, себебі сол кезде жергілікті билік органдарының жергілікті жалға алу нарығының жағдайларын Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамсыздандыру министрлігінен гөрі жақсырақ түсінетіні ескерілді. Толық ауысу 1989 жылы әлеуметтік қамсыздандыру заңнамасының ірі реформасы аясында жүзеге асырылды, сонымен қатар Табысқа көмек көрсету енгізілді.
Жеңіс шегі
Көмек шегінің болуына байланысты көптеген үміткерлердің тұрғын үй жәрдемақысы аптасына 50 пенске дейін төмендетілді, себебі олар Лондонда 23 000 фунт стерлинг немесе елдің басқа бөліктерінде 20 000 фунт стерлинг көлемінде басқа жәрдемақылар алып отыр. 2017 жылы осал топтарға арналған тұрғын үйді қамтамасыз етуді көздеген жаңа құрылыстар, болашақ тұрғындар жалға ақысын төлей алатынына қатысты белгісіздік туындағандықтан, қысқартылуы мүмкін. Бұл схемаларға соғыс ардагерлеріне арналған үйлер, оқу мүмкіндігі шектеулі адамдарға тәуелсіз өмір сүруге көмектесетін үйлер кіреді. Жаңа жобалар кейінге шегерілуде немесе тоқтатылуда, ал қолданыстағы жобалар жабылуда. Ұлттық Тұрғын Ұйымдары Федерациясының өкілі Дэвид Орр: «Әлеуметтік қамқорлық жүйесі дағдарысқа ұшыраған кезде, қолдау көрсетілетін тұрғын үйдің Ұлттық денсаулық сақтау жүйесіне (NHS) түсетін қысымды азайтудағы рөлі ерекше маңызға ие. Бұл өзгерістер күшіне енбегенімен, олар осал топтарға арналған 7 000 үйді жобалардан алып тастады. Қаржыландыруға қатысты ұсынылып отырған өзгерістер осы типтегі тұрғын үйді ұсынудің нақты құнымен сәйкес келмейді. Үкіметке мұқтаж жандарға арналған тұрғын үйді қауіпсіз және тұрақты негізде пайдалануға уақыт келді» деді. Ең осал топтар – қарттар, ауыр мүгедектер және психикалық денсаулығымен мәселелері бар адамдарға көп көмек қажет, ал көмек шегі оларға қажетті жағдайды алуға пропорционалды түрде кедергі келтіреді. Тұрғын үй жәрдемақысы шегінен тыс қалған үй шаруашылықтарының 70 пайызын жалғыз ата-аналар құрайды, ал Фискалдық зерттеулер институты 2015 жылдан бері жұмыссыз жалғыз ата-аналардың жылына 3000 фунт стерлингтен астам шығынға ұшырағанын есептеді. Shelter ұйымының өкілі Поли Нит: «Бұл дағдарыстың қаншалықты ауыр болғанын ескерсек, [әлеуметтік тұрғын үйге үкімет бөліп берген] қаражат қажеттінің тек бір бөлігі ғана. Жаңа үйлерді салу да уақытты қажет етеді, ал уақыт тұрғын үй жәрдемақысын тоқтату салдарынан баспанасыз қалу қаупі бар жекеменшік секторда тұратын миллиондаған жалға алушылардың пайдасына емес. Қиын жағдайға тап болған отбасы болсын немесе жалақысы төмен жас адам болсын, тоқтату адамдарға қажетті жалға ақысын төлеуге көмектесетін қаражатты алып тастауда. Біз үкіметтен күзгі бюджетте тұрғын үй жәрдемақысын тоқтатуды тоқтатуға шақырамыз, әйтпесе, одан да көп адамдар баспанасыз қалуы мүмкін».
Жеңіспен қамтуды тоқтату
Джозеф Роунтри Қоры (JRF) 2018 жылы әр алты зейнеткердің біреуі үй иелігінің азаюы, жалға берілетін тұрғын үй бағасының өсуі және әлеуметтік жәрдемақылардың тоқтатылуы салдарынан кедейлікте өмір сүретінін мәлімдеді. Көптеген зейнеткерлер осы қыста жылуға төлеу немесе тамақ сатып алу арасында таңдау жасауға мәжбүр болады деп қорқады, себебі екеуіне де жеткілікті қаражаттары жоқ. Бұл себебі әлеуметтік жәрдемақылар үшінші жыл қатарынан инфляция деңгейінен төмен ұсталып отыр. Зейнеткерлердің кедейлігі 20 жыл ішінде жартысына дейін төмендеді, бірақ 2012–13 жылдары қайта өсе бастады. 2016–17 жылдары зейнеткерлердің 16%-ы кедейлікте болды, ал әлеуметтік тұрғын үйлерде тұратындар арасында бұл көрсеткіш 31%-ға, жекеменшік жалға берілетін үйлерде тұратындар арасында 36%-ға жетті. Джозеф Роунтри Қорының өкілі Кемпбелл Робб: «Соңғы жылдары күресіп, аз жинағы бар және өз үйі жоқ орта жастағы адамдар үшін зейнеткерлікке шығу перспективасы өте қиын» деді. Зейнеткерлердің шамамен 20%-ы үйді жалға алады және бұл көрсеткіш өсіп келеді. 2016 жылдан бері әлеуметтік жәрдемақыны тоқтату мәселені ушықтырып жіберді. Робб былай деп қосты: «Жалға төлемақысы тұрғын үй жәрдемақысынан жылдам өсіп жатқандықтан, зейнеткерлерде үлкен олқылық пайда болады. Бұл адамдарды кедейлікке итермелейді және оларды тамақ пен жылу арасында таңдау жасауға мәжбүр етеді». JRF үкіметтен әлеуметтік жәрдемақыны тоқтатуды тоқтатып, нағыз қолжетімді тұрғын үйлер салуға шақырды. Робб одан әрі: «Бұл көрсеткіштер барлық жас топтарында кедейліктің жалпы өсуінің бір бөлігі болып табылады. Егер біз осы мәселенің себептерін қазір шешпесек, кедейлік, әсіресе зейнеткерлер арасында, одан да өседі деп қорқамыз» деді. Әлеуметтік жәрдемақыны тоқтату салдарынан тұрғын үйдің жалға төлемақысы толық жабылмайды, соның салдарынан аз қамтылған адамдар кедейлікке және баспанасыздыққа түсу қаупіне тап болады. Crisis ұйымының өкілі Мэтт Дауни: «Бұл (Chartered Institute of Housing) есебі жеке жалға алушыларға берілетін тұрғын үй жәрдемақысының қажетті деңгейден қаншалықты төмен екенін көрсетеді, көптеген баспанасыз адамдарды қиын жағдайға түсіріп, одан да көп адамды баспанасыздыққа ұшырату қаупін тудырады» деді.
Солтүстік Ирландия
Солтүстік Ирландияда пәтер жалға алушылар жекеменшік үй иесінен, Солтүстік Ирландия Тұрғын Ұйымдарынан (NIHE) немесе тұрғын үй кооперативінен жалға алғандарына қарамастан, Солтүстік Ирландия Тұрғын Ұйымдарына (NIHE) өтініш беруі тиіс.
Жалға беру алдындағы анықтамалар
Жергілікті тұрғын үй жәрдемақысы енгізілгенге дейін, мүліктің жәрдемақысы шектелетін-шетелмейтінін білудің жалғыз жолы – алдын ала жалға алу туралы шешім алу еді. Мұндай шешімді жергілікті билік органдары арқылы сұрау керек болды, ал "The Rent Service" қызметінің шешімі жергілікті билік органдары тарапынан "Rent Service" қызметіне жасалған басқа да өтініштермен бірдей қарастырылды. Өтінішті болашақ жалға алушы мен үй иесі бірлесіп беруі тиіс еді. Егер жеке тұлғаның жағдайы алдын ала шешім сұраған болашақ жалға алушының жағдайымен ұқсас болса, онда бұл шешім бір жыл бойы күшінде болады.
"ДСҚ-ның жоқтығына" әкелетін өңдеудегі кешіктірулер
Көптеген ірі кеңестер тұрғын үй жәрдемақысын өңдеуде кешігулерге тап болды. Бір жылға дейін созылған кешігулер тіркелді. Кешігулер мен жалға алу төлемдерінің шектеулері жүйеде осылай кең таралғандықтан, жарнамаларда «DSS жоқ» (бұрынғы Әлеуметтік қамсыздандыру департаменті, қазіргі Жұмыс және зейнетақы департаменті (DWP)) деген жазбаны көру жиі кездесетін жағдайға айналды. Бұл әдетте үй иесінің жалға алушының жәрдемақыға тәуелді болып, жалға ақысын төлейтін болса, оған үй жалдауға келіспеуін білдіретін. Ең нашар жұмыс істейтін кеңестерге миллиондаған фунт стерлинг жұмсалғаннан кейін кеңестердің жұмысы жақсарды. DWP кеңестерден талаптарды қабылдағаннан бастап төлем жасағанға дейін орташа алғанда отыз күн ішінде өңдеуді талап етеді. Өтініш берушінің жағдайындағы өзгерістер туралы шешім он екі күн ішінде қабылдалуы керек. Өнімділік көрсеткіштерін қарап шыққаннан кейін, DWP осы мақсаттарды бір көрсеткішке біріктірді – дұрыс мерзім көрсеткіші. Қазіргі уақытта артта қалған істер туралы хабарлайтын кеңестердің саны өте аз, бірақ экономикалық дағдарыс іс жүгінің артуына әкеп соқты, нәтижесінде Үкімет 2009/10 жылдары жергілікті билік органдарына қосымша 45 миллион фунт стерлинг бөлді, осылайша жақсы көрсеткіштерді сақтап қалуға мүмкіндік берді. Іс жүзінде, жалға беру агенттіктері болашақ жалға алушылар туралы несиелік анықтамалар алады және жалға алушылар көшіп келгеннен кейін, олар тұрғын үй жәрдемақысын талап ете ме, жоқ па дегенге бей-жай қарайды, егер жалға ақысы уақтылы төленсе. Жергілікті тұрғын үй жәрдемақысы үй иелерінің тұрғын үй жәрдемақысын алатын жалға алушыларды кемсітуіне себеп болмауы үшін жасалған, өйткені көп жағдайда үй иесінің жалға алушы тұрғын үй жәрдемақысын алатынын білуінің қажеті жоқ, ал жалға алушы жалға ақысы толығымен төленеді ме, жоқ па, алдын ала біле алады. Кейбір үй иелерінің ұйымдары жергілікті тұрғын үй жәрдемақысына қатысты алаңдаушылық білдірді, өйткені олар бұл шара тұрғын үй жәрдемақысын алушылардан жалға алуды қиындатты деп санайды.
Апелляциялық шағымдар
2001 жылғы Тұрғын үй жәрдемақысы (Шешімдер және шағымдар) ережелерінде тиісті шешімге қатысы бар кез келген адам кеңеске өз шешімін қайта қарауды сұрай алады (шешімді қайта қарау). Сондай-ақ, қатысы бар адам жергілікті билік органының шешіміне қарсы тәуелсіз апелляциялық трибуналға (Бірінші деңгейдегі трибунал) күнтізбелік бір ай ішінде шағымдануға құқылы. Бұл, Тұрғын үй жәрдемақысы туралы әр шешім қабылданғанда, шешім хаты жіберілуі керек екенін білдіреді, онда қатысы бар адамға берілген Тұрғын үй және Кеңес салық жәрдемақысының сомасы, артық/кем төлемдер және тоқтату туралы хабарлама берілуі тиіс.
Тұрғын үйге арналған ерікті төлемдер
Тұрғын үй төлемдеріне қосымша көмек, баспана төлемдерін толық төлеуге қажеттілігі бар азаматтарға беріледі. DHP алу үшін, өтініш беруші тұрғын үй жәрдемақысына немесе жер салығы жәрдемақысына (кез келген мөлшерде) құқылы болуы керек. DHP қаражаты шектеулі. DWP жыл сайын жергілікті билік органдарына DHP қаржыландыруға қанша қаражат бар екенін жариялайды.
2011 жылы тұрғын үй жәрдемақысының өзгеруі
2010 жылдың 20 қазанында Джордж Осборн тұрғын үй жәрдемақысына бірқатар өзгерістер енгізу туралы хабарлады. 2011 жылдың сәуірінен бастап алушылар өздерінің аймағындағы жалға алу ақысының 30-шы перцентиліне (бұрынғы 50-ші перцентиль) сәйкес рента төлемін ғана ала алады. Жеке тұратын адамдардың өздеріне жеке бөлмелі пәтер алуға болатын жас шегі (ортақ бөлме бағасы емес) 35 жасқа дейін көтерілді. Бірақ, 22 жасқа дейінгі тәрбиесінен айырылғандар, мүгедектігі бар адамдар және кем дегенде үш ай жатақханада тұрған 25 жастан асқандар сияқты кейбір топтарға ерекшеліктер жасалады, бұл ретте қосымша талаптар орындалуы тиіс. LHA арқылы төленетін ең жоғары сома аптасына 400 фунт стерлинг немесе жылына 20 800 фунт стерлинг деп белгіленді. Бұл өзгерістер, әсіресе Орталық Лондонда, жәрдемақының айтарлықтай төмендеуіне әкеледі. Қазіргі уақыттағы алушыларға көшу кезеңінде қорғау шаралары қолданылады, олардың жарамды жалға алу ақысы олар алғаш рет жәрдемақыға өтініш берген күннің жылдығына сәйкес төмендетіледі. Үкімет бұл азайтулардың мақсаты бюджет тапшылығын азайту және адамдардың жұмыс істеуге ынтасын арттыру екенін мәлімдеді. Жәрдемақының азаюы кейбір отбасылардың қазіргі тұрғын үйлерін тастап, арзанырақ баспана табуына себеп болады. Жұмыс істейтін отбасылар жалға алу ақысын төлей алмай, баспанасыз қалды, себебі тұрғын үй жәрдемақысы тоқтатылды. Мұндай отбасыларды жатақханаларда ұстаудың құны, оларға жоғары мөлшерде жәрдемақы төлеуден әлдеқайда қымбат. Shelter ұйымының өкілі Роджер Хардинг: «Біз қазіргі тұрғын үй жәрдемақысын тоқтатудың жүздеген мың жеке жалға алушыларды үйсіздік қаупіне тікелей жеткізіп отырғанына қатты алаңдаймыз, әсіресе үйсіздердің саны артып келе жатқан кезде. Тоқтатудан зардап шеккендер үшін тұрғын үй жәрдемақысы жеке сектордағы жалға алу ақысының өсуі мен табыстың оған ілеспеуі арасындағы үлкен алшақтықты толтыра алмайды. Біз үкіметтен қысқа мерзімде тоқтатуды тоқтатуды сұраймыз, әйтпесе, одан да көп адамды баспанасыз қалдыру қаупі бар. Егер үкімет әлеуметтік жәрдемақыны ұзақ мерзімде қысқартуды көздесе, онда олар аз табыс табатындардың қолжетімді бағадағы үйлер салуға күш салулары керек». Тұрғын үй жәрдемақысы 2018 жылға дейін төрт жыл бойы тоқтатылды, ал жеке сектордағы жалға алу ақысы өсті. Chartered Institute of Housing мәліметінше, бұл жағдай үйлерін жылытуға, азық-түлік сатып алуға және жалға алу ақысын төлеуге жеткілікті қаражаты жоқ кедей жалға алушылардың қиын жағдайда қалуына әкеп соқты. CIH өкілі Терри Алафат: «Біздің зерттеуіміз жеке жалға алушыларға берілетін тұрғын үй жәрдемақысы тіпті ең арзан жеке сектордағы жалға алу ақысын да толықтыра алмайтындығын анық көрсетіп тұр. Біз бұл саясаттың аз табыс табатын мыңдаған жеке жалға алушыларды кедейшілік пен баспанасыздық қатеріне ұшыратуынан қорқамыз». Chartered Institute of Housing зерттеулері көрсеткендей, Ұлыбританияның барлық аймақтарындағы жергілікті тұрғын үй жәрдемақысының 90%-дан астамы бастапқыда көздегендей, ең арзан 30% үйді қамтымайды. 2017 жылдың қараша айында 30-дан астам үйсіздерге көмектесетін қайырымдылық ұйымдары, дін өкілдері және депутаттар Канцлер Филип Хаммондқа хат жолдап, оны тұрғын үй жәрдемақысының шегін көтеруге шақырды, әйтпесе алдағы екі жылда миллион отбасы баспанасыз қалуы мүмкін. 25 жасқа дейінгі жеке адамдар ерекше осал, себебі олар тек ортақ тұрғын үйдегі бөлмеге ғана тұрғын үй жәрдемақысын алуға құқылы, ал олар ала алатын басқа да жәрдемақылардың көлемі төмен. Crisis тұрғын үй қайырымдылық ұйымының өкілі Мэтт Дауни: «Бұл есеп жеке сектордағы жалға алушылар үшін тұрғын үй жәрдемақысының қажетті деңгейден қаншалықты төмен екенін көрсетеді, бұл көптеген баспанасыз адамдарды үмітсіз жағдайға қалдырып, тағы да көп адамды баспанасыздыққа ұшырату қаупін тудырады».
Коммерциялық пайдалану
2022 жылдың қазан айында Home REIT тұрғын үй жәрдемақысын алуға құқығы бар жалға алушыларға берілген мүліктерге инвестиция жасау мақсатымен құрылды. 2022 жылдың 7 желтоқсанында акционерлер тобы компанияның, әсіресе осал емес және тұрғын үй жәрдемақысын алуға құқығы жоқ жалға алушыларға берілген мүліктерге инвестиция салғандығы үшін нарықты адастырғанын мәлімдеді. Компания бұл айыптауларды жоққа шығарды.