Кіріспе
Сербиядағы білім беру саласының шолуы. Адам құқықтарын өлшеу бастамасы (HRMI) Сербияның елдің табыс деңгейіне қарай білім алу құқығын толыққанды орындау деңгейінің 88,9% құрап отырғанын анықтады. HRMI білім алу құқығын бастауыш және орта білім беруге қатысты құқықтарды қарастыру арқылы жіктейді. Сербияның табыс деңгейін ескере отырып, ел бастауыш білім беру саласында ресурстарына (табысына) сәйкес мүмкін болатын деңгейдің 84,7%-ына, ал орта білім беру саласында 93,0%-ына жеткен. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Нови-Сад университеті (1960), Ниш университеті (1965), Приштина университеті (1969), Черногория университеті (1974) және Крагуевац университеті (1976) сияқты көптеген жаңа университеттер ашылды. 2006 жылы Нови-Пазар мемлекеттік университеті құрылды.
The Human Rights Measurement Initiative (HRMI) finds that Serbia is fulfilling only 88.9% of what it should be fulfilling for the right to education based on the country's level of income. HRMI breaks down the right to education by looking at the rights to both primary education and secondary education. While taking into consideration Serbia's income level, the nation is achieving 84.7% of what should be possible based on its resources (income) for primary education and 93.0% for secondary education. After World War II, more universities were established, including University of Novi Sad (1960), University of Niš (1965), University of Pristina (1969), University of Montenegro (1974) and University of Kragujevac (1976). In 2006, the State University of Novi Pazar was established.
Білім беру жүйесі
2005 жылға дейін (Болон процесінің және білім беруді кең ауқымды реформалаудың іске асырылуына) дейін Сербия Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының білім беру жүйесін қолданды. Мектепке дейінгі білім беру міндетті емес болды, ал бастауыш және орта білім беру деңгейлері бірізді болды. 2005–2006 оқу жылынан бастап бұрынғы «Жоғары білім беру дипломы» (Diploma visokog obrazovanja) магистр дәрежесімен, ал «Магистр» – екі жылдық докторантурамен (докторлық диссертацияға дейін бір жыл) (ұзақтығы бірдей болғандықтан) теңестірілді. Екінші деңгейдегі білім беру жойылды және оның мазмұны үшінші деңгейдегі білім беруге көшірілді.
Кәсіби біліктілік
Тарихи жүйе студенттерді кәсіби біліктілік деңгейі бойынша (stručna sprema) саралады. Тек бастауыш мектепті бітіргендер біліктілігі жоқ жұмысшылар (nekvalifikovani radnik) деп есептелді, ал гимназияны бітіргендер жартылай білікті жұмысшылар (polukvalifikovani radnik) делінді. Кәсіби орта мектепті бітіргендер орта кәсіби біліктілікке (srednja stručna sprema) ие болды, колледж ("жоғары мектеп") бітіргендер жоғары кәсіби біліктілікке (viša stručna sprema) ие болды, ал университетті бітіргендер жоғары кәсіби дәрежеге (visoka stručna sprema) қол жеткізді.
Мектептің ұйымдастыруы
Оқушылар мектепке дейінгі білім беру ұйымдарында кемінде 5, ал бастауыш және орта мектептерде кемінде 15 оқушыдан тұратын сыныптарға (odeljenje) бөлінеді. Бастауыш мектепте әдетте сыныпта 15-30 оқушы болады. Сыныпқа қабылданатын оқушылар 1-сыныпқа бара бастағанға дейін бірнеше апта бұрын кездейсоқ таңдалады. Сынып құрамы келесі сегіз жыл бойы өзгеріссіз сақталады (кейбір ерекшеліктерден басқа). Көптеген бастауыш және жоғары мектептерде студенттік кеңес (đački savet/parlament) және теңдес топтары (vršnjački tim) құрылған. Студенттік кеңестер іс-шаралар мен жақсартулар ұсынады, сондай-ақ мектеп директорларына нақты пәндер бойынша өз пікірлерін білдіреді, ал теңдес топтары студенттердің мәселелерімен айналысады (білімі төмен оқушыларға оқуға көмектесу немесе жаңа оқушының сыныпқа бейімделуіне жағдай жасау) кәсіби психологтың көмегімен. Теңдес тобы жоқ мектептерде осы жұмыс психологтың міндетіне жүктеледі. Әкелер мен шешелер ата-аналар кеңесіне (savet roditelja) бірігеді. Ата-аналар кеңесі саяхаттар ұйымдастырады, оқушылардың қаржысына қатысты іс-шараларды қадағалайды және мектептегі оқиғалар туралы пікір алысады. Студенттік кеңесі жоқ мектептерде барлық аталған функцияларды ата-аналар кеңесі атқарады.
Кәсіптік мектептер
Кәсіптік мектептер (stručna škola) студенттерді нақты бір мамандық бойынша дайындап, оларға Бірінші кәсіби дәреже тағайындайды. Оқуды аяқтауға 4 жыл уақыт кетеді. Мұндай мектептердің мысалдары: Экономика мектебі, Медицина мектебі, Химия мектебі, Техникалық мектеп, Графика мектебі сияқты. Кәсіптік мектептерде де курстар болады. Әдетте, олар 10-14 жалпы пәннен (серб тілі, математика, география, биология, тарих, шетел тілі және т.б.) сабақ береді, сондай-ақ әр курсқа сәйкес кәсіби пәндер (мысалы, медицина мектептеріндегі медбике-техник курсында гигиена) және міндетті практикалық сабақтар оқытылады. Кәсіптік мектептерде екі түрлі курс бар: төрт жылдық және үш жылдық. Үш жылдық курстар – қолөнерге бағытталған. Егер қолөнер дипломы бар студент университетте оқуды жалғастырғысы келсе, төрт жылдық курсқа төртінші жылдан қосылуы қажет. Сондай-ақ, кәсіптік мектепті бітіргеннен кейін студенттерге белгілі бір лауазымдар беріледі. Егер олардың курсы "Құқық" болса, онда олардың лауазымы – "Құқық техникасы". Лауазым тек төрт жылдық курсты бітіргендерге ғана беріледі.
Тегін оқулықтар
Әр пәннің (дене шынықтырудан басқа) өзіндік оқулығы бар (оқушылар барлық оқулықтарды алуға міндетті емес). Оқулықтарды әлгі мектептің мұғалімдері таңдайды, оларды жергілікті кітап дүкенінен немесе бұрын оқыған оқушылардан (қолынан екінші рет өткендерден) сатып алады. 2009–2010 оқу жылынан бастап барлық 1-сынып оқушыларына оқулықтар тегін беріледі, бірақ оқу жылының соңында оларды "қолдануға жарамды" күйде қайтару керек. Дегенмен, министр Жарко Обрадович айтқандай, тіпті "жарамсыз" (зақымдалған) кітаптар да қабылданады, ешкімге айып салынбайды. Бұрын жоғары сыныптардағы оқушылардың тек мұқтаж жағдайдағылары ғана тегін оқулық алатын, ал қазір Белградтағы оқушылар оқулықтарын тегін алып, оқу жылының соңында қайтаруға міндетті.
Шетелдіктер мен азаматтығы жоқтар
Шетелдік азаматтар мен азаматтығы жоқ студенттер серб азаматтарымен ұқсас принцип бойынша қабылданады. Бір ғана ерекшелігі – оларға оқуға түсу алдында, егер серб тілін білмесе, серб тілінен тегін сабақтар беріледі, осылайша олар мектептегі лекцияларды түсіне алады. Егер студент еуропалық елден келсе, оған ана тілі мен мәдениеті бойынша лекциялар тегін немесе ақы төленуі мүмкін.
Оқушылардың денсаулығы
Барлық оқушылар тақ нөмірлі сыныпқа өтетін кезде медициналық анықтама ұсынуы керек. Бастауыш мектепке түскен кезде психологтың қорытындысы да қажет. Мектептерде міндетті вакцинация, медициналық тексеру және тіс дәрігерімен қарап тексеру тегін жүргізіледі. Сонымен қатар, мектептегі міндетті жүгіру жарыстары және осы сияқты шаралар кезінде медициналық қызметкерлер әрқашан болады.
Мекемелер
Бастауыш мектептерде студенттерге ең төмен бағамен тамақ ұсынатын асханалар болуы мүмкін. Олар көбінесе ішіндегі заттары бар круассандарды ұсынады, бірақ кейбіреулерінде гамбургерлер, картоп фри және тағы басқалары бар. Кейбір мектептер пісірілген тамақ ұсынады, бірақ олардың бағасы әлдеқайда жоғары. Экскурсиялар (ekskurzija) – Сербия мен Еуропаның айналасындағы жерлерге бір немесе екі күндік саяхаттар болып табылады және олар мектептер тарапынан ұйымдастырылады, сондай-ақ бастауыш және жоғары сыныптарда ғана өткізіледі. Қосымша білім беру – бұл студенттердің белгілі бір пән туралы көбірек білуге, сайыстарға қатысуға, стипендия алуға және оқуын жалғастыруға дайындалуына бағытталған.
Төртінші білім беру
Жоғары оқу орнынан кейінгі білім (post diplomske studije) Социалистік Югославия кезінде мамандануды және доктанттураны қамтыды. Бірақ, Болонья процесі (Сербия 2003 жылы қол қойған) төртінші деңгейлі білім беруді жойып, оны жоғары білім беру жүйесіне біріктірді. Бүгінгі таңда мамандану академиялық емес, ол мамандықтың түрлі салаларындағы біліктілікті арттыру болып саналады (семинарлар, зерттеулер, т.б.). Ал доктанттура жоғары білім беру жүйесіндегі бакалавр-магистр-доктор сатысының үшінші кезеңі ретінде қарастырылады.
Арнайы білім беру
Арнайы білім беру: мүгедектерді оқыту, екі тілді білім беру, толық күндізгі сабақтар және ересектерді оқыту. Ол тек бастауыш және орта білім беруде іске асырылады. Мүгедектерді оқыту әдеттегі мектептерде де, арнайы мектептерде де жүзеге асырылады. 2009–2010 оқу жылынан бастап жоғары сынып оқушылары мен орта мектеп оқушыларын екі тілді білім беруге негізделген арнайы сыныптарға бөлуге болады (dvojezička/bilingvalna nastava). Балалар серб тілінде және ағылшын, француз немесе итальян тілдерінде оқытылады. 2009–2010 оқу жылынан бастап күндізгі сабақтар (celodnevna nastava) ұйымдастырылады. Олар жұмысы көп балалары бар ата-аналарға арналған. Олар тек бастауыш мектептің төменгі сыныптары үшін ұйымдастырылады. Балалар таңертеңгі және кешкі сабақтарға қатысады, ойын-сауыққа, үй тапсырмасын орындауға, түскі асқа және т.б. үзіліс алады. Әр сабаққа жеке мұғалім тағайындалады. Бұл оқушыларға күннің көп бөлігін сыныптастарымен бірге мектепте өткізуге және барлық үй тапсырмаларын және мектептік міндеттерін мектепте орындауға мүмкіндік береді. Толық күндізгі сабақтар – бұл қазіргі кезде бар "күндізгі уақытты ұзарту" (produženi boravak) жүйесінің жалғасы, ол оқушыларға таңғы сабақтан кейін (әдетте сағат 12:00-де аяқталады) ата-аналары жұмыстан келгенше (әдетте сағат 15:00-ге дейін) мектепте қалуға мүмкіндік береді. Күндізгі сабақ ұйымдастырылған мектептерде "күндізгі уақытты ұзарту" қызметі де ұсынылады. 2011–2012 оқу жылынан бастап ересектер білімі "Екінші мүмкіндік" (Druga šansa) деген атпен іске қосылды. Оның мақсаты бастауыш немесе орта мектепті бітірмеген немесе екеуін де бітірмеген адамдарды оқыту, осылайша олардың жұмысқа орналасу мүмкіндіктерін арттыру. Ересектер білімін алушылардың көпшілігі бастауыш мектепке түсу мүмкіндігінен айырылған жасөсперімдер (олардың көпшілігі рома халқынан шыққан).
Колледждер
Қолданбалы ғылымдар бакалавры; колледж немесе жоғары оқу орнының 3 жылдық білімінен кейін. Диплом алу үшін 180 ECTS қажет.