Кіріспе

Stalag IX B (сондай-ақ Bad Orb Wegscheide деп те аталады) – Германияның Гессен жеріндегі Bad Orb қаласының оңтүстік-шығысында, Вейгшейдекуппель төбесінде орналасқан, Екінші дүниежүзілік соғыстағы тұтқын лагері. Лагерь бастапқыда Пруссия армиясы Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін құрған әскери оқу алаңының бір бөлігі болған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде мұнда бір уақытта 25 000-нан астам әскери тұтқын орналастырылған. Олардың қаншасы қаза болғаны белгісіз. Лагерь маңындағы әскери зиратта кем дегенде 1430 совет тұтқынының денесі көмілген, олар басқа ұлттардың әскерлеріне қарағанда нашар күтімге ие болған. Stalag IX B еврей-американдық әскерлерді іріктеу және алып кету орталығы болды, олар анықталғаннан кейін халықаралық құқыққа қайшы келіп, Берга еңбек лагеріне жіберілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін лагерь Польша мен Чехиядан қоныс аударған этникалық немістерге пана берді. Соңында ол 1920 жылдардағыдай, Франкфурттан келген мектеп оқушылары үшін жазғы лагерь ретінде қайта қолданысқа енді. Лагерь көптеген жөндеулер мен қайта құрулардан өткен, қазір де сол мақсатта пайдаланылуда.

Әскери оқу-жаттығу лагері

Лагерь бастапқыда Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін, жақын жердегі әскери оқу алаңын пайдалана отырып, неміс/пруссиялық армия әскерлерін орналастыру үшін құрылған. 1913 жылдың қазанында армия Орб қаласын Вегшейде маңындағы қала орманның үштен бір бөлігін сатуға мәжбүр етті: Хохер Берг, Стиерруэ, Хорст және Биберер Хайве деп аталатын аймақтардағы 1037 гектар. Дегенмен, 1913 жылдың маусым айында XVIII армия корпусының алғашқы әскерлері Truppenübungsplatz Orb алаңын пайдалана бастады. 9000-ға дейін әскери қызметшілерге арналған казармалық лагерь жоспарланды. de және Villbach (екеуі де қазіргі Jossgrund құрамында) 1913 жылы эвакуацияланды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Орб жараланғандарға арналған «лазарет қаласы» болды. 1915 жылдың қаңтарынан бастап орыс тұтқындары Вилльбах және Летгенбрунн лагерьлерінде орналастырылды. Соғыс аяқталғаннан кейін оқу алаңы демобилизациядан бұрын отанға қайтып келген сарбаздарды орналастыру үшін пайдаланылды. 1920 жылы таратылды.

Балалар лагері

1921 жылы бұл аумақ Kindererholungsstätte Wegscheide GmbH компаниясымен жалға алынып, казармалар балаларға арналған жазғы лагерьге айналдырылды. 1926 жылдан бастап лотереядан және Франкфурт қаласындағы бай фон Вайнберг отбасынан қаржылық көмекпен 29 қосымша ғимарат салынды.

Екінші дүниежүзілік соғыстағы POW лагері

1939 жылдың тамызында жазғы лагерь жабылып, Вермахт аумақты басып алды. 1939 жылдың қарашасында ол "Stalag IX B" әскери тұтқын лагеріне айналды, онда кем дегенде сегіз елдің тұтқындары болды: Франция, Кеңес Одағы, Италия, Ұлыбритания, Бельгия, Сербия, Словакия және АҚШ. Тұтқындар ауыл шаруашылығында, орман шаруашылығында және Гелнхаузен, Вахтерсбах, Ханау, Оффенбах және Франкфурт қалаларындағы өнеркәсіпте мәжбүрлі еңбекке тартылды. Қайтыс болғандардың саны туралы мәліметтер жоқ. Тұтқындардың саны туралы алғашқы мәліметтер 1941 жылдың қыркүйегіне қатысты, сол кезде Вермахт IRC-ге 18 483 жауынгер тұтқынды хабарлады. 1941 жылдың желтоқсанынан бастап кеңес тұтқындары туралы алғаш рет айтылды. Тұтқындардың саны 1944 жылдың қыркүйегінде 25 640-қа жетті (12 537 француз, 11 британдық, 704 серб және словак, 8 448 совет және 3 941 италиялық). Осы кезде лагерь тым толы болды. Кейіннен тұтқындар 1941 жылдың Рождествосы шамасында күн сайын 20-ға жуық совет азаматы аштықтан және дені сау болмауынан қайтыс болғанын айтты. 1941 жылдың 5 желтоқсанынан 1942 жылдың 22 қаңтарына дейін 356 совет тұтқыны қайтыс болды, содан кейін билік өлім туралы куәліктер беруді тоқтатты. Кеңес тұтқындарына жатақ берілмеді, басқа тұтқындарға қарағанда азық-түлік аз және нашар болды, сондай-ақ тас карьерінде жұмыс істеу сияқты ауыр еңбекке мәжбүр болды. 1945 жылдың басында, Арденн шайқасынан кейін, Stalag IX B-де шамамен 4 700 американдық жаяу әскері ұсталды. 1945 жылдың қаңтарында лагерь командирі барлық еврей тұтқындарын күнделікті тізімнен шығып, алға шығуға бұйрық берді. Лагерьдегі аға сержант Родди Эдмондс өзінің әскеріне бұйрыққа бағынбауды бұйырды және немістерге: "Біздің бәріміз еврейміз" деді. Осы әрекеті үшін Эдмондс Ұлттар арасындағы Адал кісі деп танылды, бұл құрметті алғашқы американдық әскерге берілді. Бірнеше сағат бойы тұрғаннан кейін 130 адам алға шықты. Алайда, командирге көлікке 350 адам қажет екені хабарланды. Сондықтан, тұтқындар арасындағы "мәселе тудырушылар", соның ішінде лагерь басшысы сайланған ПФК Дж. С. Ф. "Ханс" Кастен және "еврей сияқты көрінетін" адамдар таңдалды. 8 ақпанда топ пойызбен Берга концлагеріне жіберілді. 1942 жылдың көктеміне дейін шамамен 1 430 совет тұтқыны мұнда қайтыс болды. Қайтыс болғандар көпшілік қабірге жерленді, кейіннен лагерьден шамамен бір километр қашықтықтағы қазіргі зиратқа көшірілді. Бүгінде бұл орын кеңес қайтыс болғандарына арналған ескерткіш. Бір тақтада 356 адамның аты-жөні жазылған, олардың кім екені белгілі. Соғыстан кейін кейбір қайтыс болғандар, әсіресе Батыс Одақтастарының қарулы күштерінің мүшелері, үйлеріне қайтарылды немесе басқа ескерткіштерге көшірілді. 1941 жылдың наурызынан 1945 жылдың ақпанына дейін Батыс Одақтастарының әскерлері арасында тек он өлім тіркелді: 6 американдық, 3 француз және бір итальяндық. 1945 жылдың 2 сәуірінде американдық топ неміс шебін бұзып, жау бақылауындағы аумақ арқылы солтүстікке қарай Бад-Орбқа жетіп, Stalag IX B-ді азат етті. Лагерьді 2-ші батальоннан тұратын топ азат етті, 114-ші полк, АҚШ-тың 44-ші жаяу әскер дивизиясы, 106-шы атқыштар тобының Стюарт танктері мен бронемашиналарымен және 776-шы танкке қарсы батальонның М 10 танкке қарсы машиналарын күшейтілді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қолданылуы

1945 жылы неміс тұтқындары мен нацистер деп күдіктелгендер лагерьдің ірі ғимараттарында ұсталды. 1945/46 жылдардың қысынан бастап 1955 жылға дейін лагерь қазіргі Польша мен Чехиядан келген босқындар мен күштеп қоныс аударған немістерді орналастыру үшін пайдаланылды. Кейде олардың саны 2800-3000-ға жететін. Көбісі жақын жердегі Heimatvertriebenenfriedhof бейістігіне жерленген. 1940 жылы Франкфурт қаласы Вегешейдедегі лагерьдің орнына Бад-Орб аңғарында жер сатып алды. 1949 жылдың жазында алғашқы балалар бұрынғы төбедегі лагерьге жазғы демалысқа келді. 1952 жылы аумақ Бад-Орб қаласына қайтарылды, ал 1955 жылы соңғы босқындар кетіп қалды. 1969 жылы лагерь соғысқа дейінгідей мектеп оқушыларына арналған демалыс лагері ретінде толыққанды қызметін қайта бастады (көбінесе Франкфурттан). Қазір ол Schullandheim Wegscheide деген атпен жұмыс істейді. Лагерь жалпы жұртқа ашық емес. Тұтқындар бастапқыда қарапайым ағаш кресттерді орнатқан. 1955 жылы, зират жаңадан жобаланғанда, жергілікті тұрғындардың наразылығынан кейін «Hier ruhen 1430 sowjetische Soldaten, die von den Faschisten ermordet wurden» («Мұнда фашистер өлтірген 1430 совет әскері жатыр») деген алғашқы тақтайша алынып тасталды. Оның орнына бүгінге дейін сақталған «Hier ruhen 1430 sowjetische Soldaten, die in schwerer Zeit fern der Heimat starben» («Мұнда ауыр уақытта, туған жерден алыс қайтыс болған 1430 совет әскері жатыр») деген жазуы бар тақтайша орнатылды.