Кіріспе

1944 жылы жапондықтар бақылауындағы Сабаң аралына одақтастардың шабуылы.

"Кокпит" операциясы – 1944 жылғы 19 сәуірде жапондықтар бақылауындағы Сабаң аралына одақтастар жасаған шабуыл. Ол британдық және американдық авианосецтерден ұшқан ұшақтармен жүзеге асырылды және жапондық кемелердің қатынасын және әуежайларын нысанаға алды. Жапондық кемелер мен ұшақтардың бірнешеуі жойылды, ал бір американдық ұшақ жоғалды. Шабуыл тактикалық тұрғыдан сәтті болғанымен, жапондық күштерді басқа аймақтардан аудармақ болған үміттері ақталу жолына қоймады. Сабаңға жасалған шабуыл 1944 және 1945 жылдары британдықтар жетекшілік еткен Шығыс флотының жүргізген бірнеше авианосец шабуылдарының біріншісі болды. Оның мақсаты – жапондықтардың Жаңа Гвинеяға жоспарланған американдық десантқа қарсы тұру үшін күштерін ауыстыруына жол бермеу болды. Сабаңның қорғаушылары дайындықсыз болды, ал шабуылдаушылар аз ғана қарсылыққа тап болды. Жапондықтар операцияға жауап бермеді, себебі Шығыс флоты олар үшін күдікті тудырмады және аймақтағы олардың күштері Орталық Тынық мұхитындағы күтілетін ірі американдық шабуылға қарсы пайдалану үшін сақталды. Дегенмен, одақтастар шабуылдың нәтижесіне қанағаттанды.

Өмірбаян

1942 жылдың ортасынан 1944 жылдың басына дейін одақтастар Үнді мұхитында ешқандай шабуылдық теңіз операцияларын жүргізбеді. Олардың ондағы негізгі теңіз күштері, британдықтар басқарған Шығыс флоты, адмирал Джеймс Сомервилл басқаруында болды, және әлсіз еді. 1943 жылдың қаңтарынан бастап флотта ешқандай авианосец болған жоқ, ал оның үш ескі соғыс кемесі сол жылдың соңында ауыстырылды. Қалған күш тек одақтас кемелерді қорғауға ғана қабілетті болды. Одақтастардың бақытына орай, жапондықтар Үнді мұхитында кең ауқымды операцияларға тырыспады. Бұл Шығыс флотына неміс және жапондық суасты қайықтарына қарсы күресуге және жапондық кемелерге шабуыл жасау үшін өз суасты қайықтарын пайдалануға мүмкіндік берді. 1943 жылдың қарашасында Каирде өткен конференцияда одақтас көшбасшылары "Жапонияға қарсы негізгі күш-жігер Тынық мұхитында жұмсалуы керек" және Үнді мұхиты қосалқы театр болады деген келісімге келді. Сондай-ақ, театрдың ішіндегі кез келген шабуылдық операциялар, авианосецтердің шабуылдары да оның ішінде, "душманға қысым жасау, оның күштерін таратуға мәжбүрлеу және оның әуе және теңіз күштері мен кемелерін барынша жою" мақсатын көздеуі керек еді. 1944 жылдың қаңтарында Корольдік теңіз күштерін басқаруға жауапты британдық үкімет мекемесі – Әскери-теңіз министрлігі Шығыс флотын күшпен толықтыру туралы шешім қабылдады. Бұл 1943 жылы Италия теңіз күштерінің капитуляциясының нәтижесінде мүмкін болды, бұл Корольдік теңіз күштерінің басты қарсыластарының бірін жойды және одақтастарға Жерорта теңізін бақылауға мүмкіндік берді. Келесі төрт айда келуге жоспарланған күштер 146 әскери кемеден тұрады, олардың ішінде үш линкор, екі авианосец, он төрт крейсер және көптеген эсминецтер мен басқа да эскорт кемелері болды. Бірінші маңызды күштер тобы 27 қаңтарда Цейлон аралындағы Шығыс флотының базасына жетті; олардың құрамында авианосец, линкорлар және шайқас крейсері болды. Эсминецтердің жетіспеушілігі флоттың сәуірге дейін шабуылдық операциялар жүргізуіне кедерілді, өйткені конвойлерді сүйемелдеуге басымдық берілді. 1944 жылдың басында жапондық әскері өзінің негізгі теңіз күштерін, Біріккен флотты, Сингапурға көшірді. Бұл Тынық мұхитының орталық бөлігіндегі флоттың базаларын эвакуациялау үшін жасалды, олар қазір американдық шабуылдарға ұшырап, жақсы теңіз жөндеу мүмкіндіктері мен жанармайға оңай қол жеткізілетін жерге шоғырландыру мақсатында болды. Жапондықтар Үнді мұхитына кең ауқымды шабуылдар жасауды жоспарламады. Одақтастар Біріккен флоттың ниеттеріне алаңдады, ал Сомервилл өзінің күштері Үнді мұхитына кірсе, флотқа қарсы тұра алмайтынына сенді. Осының салдарынан Цейлонды қорғау үшін қосымша одақтас әуе күштері жіберілді. АҚШ Теңіз күштері де Шығыс флотын күшейту үшін Тынық мұхитынан "Саратога" авианосеці мен үш эсминецті уақытша ауыстыруға келісті; бұл британдықтардың Норвегиядағы неміс шайқас кемесі "Тирпицке" жоспарланған "Тунгстен" операциясының рейсін тоқтату арқылы Шығыс флотына күш-жігерді босату қажеттігін болдырмады. Сабаң аралы Суматраның солтүстік жағасында орналасқан. Арал Голланд Шығыс Индиясын жапондықтар басып алған кезде Жапон императорлық теңіз күштерінің (JIN) базасы ретінде пайдаланылды. Малакка бұғазының солтүстік кіреберісіндегі орналасқан жері оны стратегиялық тұрғыдан маңызды етті. JIN-нің 9-шы базалық күштері Сабаңда орналасқан негізгі бөлім болды және 1944 жылдың ақпанынан бастап контр-адмирал Хиросе Суэто басқарды. Британдықтар арал гарнизоны 9 мың адамнан тұрады деп есептеді.

Кіріспе

Наурыздың соңында Шығыс флотының негізгі күштері, оның ішінде Illustrious, Renown, Queen Elizabeth және Valiant, Үнді мұхитына шықты. «Дипломат» операциясының басты мақсаты – сәтсіз шабуылдан кейін жапондық кемелерді іздеу және «Саратогамен» байланысу еді. Операция кемелерді бірлесіп басқаруға және флоттың белсенді операцияларын бастамас бұрын теңізде жанармай құюды жаттығудан өткізуге мүмкіндік берді. Британдық кемелер 21 наурызда Цейлоннан аттанды, 24-26 наурызда танкерлерден жанармай құйып, 27 наурызда «Саратогамен» кездесті. Кері жолда авиациялық топтар бірлесіп жаттығулар жасады, ал флот 2 сәуірде Цейлонға оралды. Сабанға шабуыл жасау туралы шешім АҚШ Әскери-теңіз күштерінің басшысы адмирал Эрнест Кингтің өтініші бойынша қабылданды. Кинг Шығыс флотынан сәуірдің ортасында Оңтүстік Малайядағы жапондық әскери ұшақтардың 22 сәуірде Жаңа Гвинеядағы Голландияға түсетін одақтас әскери-теңіз күштеріне шабуыл жасауына жол бермеу үшін рейд жасауды сұрады. 12 сәуірде өткен кеңесте Шығыс флотының жоғары шенді офицерлері Сабанға авианосецтік шабуыл жасауға келісті. Операция жоспарына Сабанды су бетінен бомбалау да кірген, бірақ флоттың шығуы алдында бұл қадамнан бас тартылды, себебі жағалауға жақын операция жасау тым қауіпті деп есептелді. Бұл шабуыл флоттың процедураларын сынау ретінде қарастырылды, одан кейін ауқымды операциялар жоспарланған. Сәуірдің алғашқы екі аптасында Шығыс флоты шабуыл жоспарын аяқтады және операцияны жаттықтырды. Бұл Шығыс флотының авианосецтерді қолданып жасаған алғашқы шабуылы болды. Одақтастарда Сабандағы жапондық күштер туралы ақпарат аз болды, тек аз ғана әуе барлау суреттері ғана бар еді. Аралдың жақсы қорғалғандығы күдік тудырды, себебі жапондарда радар станциясы мен әуежай болды. Сомервилл арал үстінен қосымша барлау ұшуларын тоқтатуға шешім қабылдады, себебі жапондықтарды ескерту қаупі болды. Неміс және жапондық кодтарды бұзу арқылы алынған ақпарат «Кокпит» операциясын жоспарлауға көмектесті, одақтастарға аймақтағы жау кемелері мен әуе күштерінің орналасқан жерін бақылауға мүмкіндік берді. Алыс Шығыс Біріккен бюросы операция үшін сәтті болған радиолық алдау жоспарын да әзірледі. Одақтастардың ниеттеріне қарамастан, жапондар Шығыс флотымен қақтығысуға қызығушылық танытпады. IJN флотының маңызды қауіп төндіруге тым әлсіз екенін білді және Оңтүстік Малайядағы әуе күштерін қоса алғанда, күштерін сақтап, Тынық мұхитының орталық бөлігінде американдықтардың шабуылына қарсы тұруға дайындалды. Біріккен флот тек Шығыс флотқа қарсы кең ауқымды шабуыл жасалған жағдайда ғана шабуылға шығуға бұйрық алды. Құрлықтағы теңіз бомбалаушылары Үнді мұхитында одақтас теңіз күштеріне қарсы тұру үшін тағайындалды.

Шабуыл

Шабуыл күштері 16 сәуірде Шығыс флоттың Тринкомалидегі негізгі базасынан жөнелді және оны Король Елизаветадан Сомервилл жеке басқарды. Ол алты әскери-теңіз флотының 27 әскери кемесін қамтыды; тарихшы Х. П. Уиллмот Операция Кокпит "бәлкім, соғыстың ең космополиттік әскери-теңіз операциясы" болды деп атап өтті. Корольдік флот Illustrious-қа екі линкор, бір линкорлық крейсер, төрт крейсер және жеті эсминец берді. Америка контингенті "Саратога" және үш эсминецтен тұрады. Күштің басқа элементтері арасында жақында келген француздық "Ришелье" линкоры, голландтық крейсер және голландтық эсминец, Жаңа Зеландияның HMNZS Gambia крейсері және төрт австралиялық эсминец болды. Достас кемелер екі топқа бөлінді: 69-шы топ үш линкор, екі крейсер және тоғыз эсминецтен тұратын линкорлардың қорғау тобы болды. 70-ші топта "Renown" авианосектері, екі крейсер және алты эсминец болды. Су асты кемесі шабуыл кезінде жерге түсуге мәжбүр болған кез келген ұшқыштарды құтқару үшін Сабанға жақын орналасқан. Бұл Шығыс флотының соғыстың сол кезеңінде соғысқа жіберген ең үлкен күші болды. Әр авианосекте өздерінің әскери-теңіз флотының құрамында әуе тобы болды. Illustrious екі эскадрильяны 14 Vought F4U Corsair истребителімен және жалпы саны 21 Fairey Barracuda торпедалық және нысанаға түсетін бомбалаушы ұшақтарымен жабдықтады. "Саратога" әуе тобы 26 Grumman F6F Hellcat истребителінен тұратын эскадрильяны, 24 Douglas SBD Dauntless нысанаға түсетін бомбалаушы ұшақтарынан тұратын эскадрильяны және 18 Grumman TBF Avenger торпедалық бомбалаушы ұшақтарын пайдаланатын эскадрильяны, сондай-ақ Әуе тобының басшысына бөлінген бір Hellcat ұшағын қамтиды. "Саратога" әуе тобының командирі Джозеф К. Клифтон Операция Кокпит кезінде екі авианосектің әуе қанатын басқарды. Жапондықтар байқамай, оқиғасыз сапардан кейін одақтас күштері 19 сәуірдің таңертеңгісін Сабандан оңтүстік-батысқа қарай 100 миль (161 км) қашықтықтағы авианосектерінің ұшып кету нүктесіне жетті. Шабуыл күштері таңғы сағат 5:30-да басталды; Illustrious 17 Barracuda мен 13 Corsair ұшақтарын, ал "Саратога" 24 Hellcat, 18 Dauntless және 11 Avenger ұшақтарын жіберді. Hellcat ұшақтарының 16-сы шабуыл жасағын сүйемелдеуге, ал 8-і солтүстік Суматрадағы Лхо Нга әуежайына шабуыл жасауға тиіс болды. Клифтон әуеде болған кезде шабуыл жасағын басқарды. Әуеде төрт Corsair және сегіз Hellcat ұшақтарынан тұратын ұрыс патрулі сақталды. Сабанға шабуыл таңғы сағат 7-де басталды. Сол уақытта арал үстінен "Саратога" ұшақтары келді, ал "Illustrious" бір минуттан кейін басқа бағыттан шабуыл жасады. Достас бомбалаушылар негізінен мұнай қоймаларына, кеме қатынасына және порттық құрылыстарға шабуыл жасады. Ұшқыштар Сабан және Лхо Нга әуежайларын соққыға ұшырады. Сабанның төрт мұнай резервуарының үшеуі өртеніп, порттың құрылыстары қатты зақымдалды. Бұл жерде кемелердің саны аз болды, бірақ бір сауда кемесі батып, екіншісі жағаға тірелді. Ұшқыштар 21 жапон ұшағын Сабан әуежайында және тағы үш ұшақты Лхо Нга әуежайында жойғанын мәлімдеді. Британдық ұшқыштар бірнеше мақсатты нысанаға тиісе алмады. Жапондықтар шабуылды күтпеген жерден қарсы алды. Ұшаққа қарсы батареялар соғыс басталғаннан кейін одақтастардың ұшақтарына оқ атуды бастады, ал әуеде жапон ұшақтары кездеспеді. Hellcat атып түсірілді, оның ұшқышын жағалаудағы артиллерия атысы кезінде Тактик құтқарып алды. Клифтон жауынгерлік ұшақтардың тобын бастап, құтқару кезінде су асты қайығын қауіпке тіккен жапон торпедалық қайығын жойды. Американың тағы 11 ұшағы зақымдалды. Одақтас флоты кері шегінгенде, оған үш жапондық Mitsubishi G4M торпедалық бомбалаушы ұшақтары жақындады. Барлығы кемелердің солтүстік-шығысына қарай 80 шақырым жерде Hellcat ұшақтарының атқылауымен атып түсірілді. 19-20 сәуір түнінде одақтас әскери кемелері жапон ұшақтарына екі рет оқ атқан. Кейбір эсминецтер Достық немесе жауды анықтау жүйесі сөндірілген Кокос аралдарынан ұшып келе жатқан Достық Дуглас DC 3 көлік ұшағына да оқ атқан. 20 сәуірде жаңбырлы дауыл кезінде "Renown" австралиялық эсминецті жапон кемесі деп қате қабылдады және оны қосалқы қаруландырумен қысқа уақытқа шабуылдады. Шабуыл күштері 21 сәуірде Цейлонға оралды.

Салдары

Одақтастар "Кокпит" операциясының нәтижелеріне қанағаттанды. Жапондықтарға ауыр шығын келтірмесе де, Корольдік теңіз күштері пайдалы сабақтар алды. Атап айтқанда, британдықтар "Саратога" экипажының ұшу операцияларын тиімдірек жүргізу тәсіліне әсерленді. Клифтон операциядағы рөлі үшін Еңбек орденінің құрметті серігі атанды. Бұл шабуыл Жапонияның әскери стратегиясына немесе күштерінің орналасуына ешқандай әсер етпеді. Оңтүстік Малайзиядағы ұшақтар өз орнында қалды, ал Голландияға Одақтастардың десантынан қорғану жоспарларына ешқандай өзгеріс енгізілген жоқ. Шабуыл тобы Цейлонға жеткеннен кейін көп ұзамай "Саратога" кемесіне АҚШ-қа қайта жөндеуге бару бұйрығы берілді. Адмирал Кингтің ұсынысымен, ол және "Кокпит" операциясына қатысқан көптеген кемелер қайтар жолда Сурабаяға шабуыл жасады. Бұл рейд, "Трансом" операциясы, 17 мамырда жүзеге асырылды. 1944 жылы Шығыс флоты бірнеше әуе кемесі шабуылдарын жасады, соның ішінде 25 шілдеде Сабаңға жасалған екінші шабуыл, ол "Кримсон" операциясы деп аталды. Бұл операцияға екі британдық әуе кемесі қатысты және аралды артиллериялық кемемен бомбалауды қамтыды.