Кіріспе

Чехия Республикасы 2004 жылы Еуропалық Одаққа (ЕО) қосылғаннан бері, ЕО-ға қосылу шарты бойынша еуроның конвергенция критерийлерін орындаған жағдайда, болашақта еуроны қабылдауға және еуроаймаққа қосылуға міндетті. Сондықтан Чехия Республикасы еуроаймақтың кеңеюіне үміткер болып табылады және ол Чехия Ұлттық банкі реттейтін Чехия кронасын валюта ретінде пайдаланады. Чехия Ұлттық банкі Орталық банктердің Еуропалық жүйесінің мүшесі болып табылады, бірақ Еуропалық айырбас бағамы механизмі II (ERM II) қатыспайды. Чехия экономикасы еуроны қабылдауға мүмкіндік беретін жағдайда болғанымен, Еуропалық қарыз дағдарысынан кейін халық арасында еуроны қабылдауға қарсылық күшті болды. Үкімет ERM II-ге қосылу немесе еуроны қабылдау үшін нақты мерзім белгілемеді. 2017 жылғы заңнамалық сайлаудан кейін құрылған үкімет өкілеттік мерзімі ішінде еуроны қабылдауды жоспарламады. Дегенмен, 2024 жылдың басында президент Петр Павел үкіметтен еуроны қабылдау бойынша нақты қадамдар жасауды сұрады.

Еуропалық Одаққа қосылу және 2000-шы жылдар

2003 жылғы Еуропалық Одаққа мүшелік туралы референдумда елдің қосылуы 77,3% дауыспен мақұлданды, ал 2004 жылы Чехия ЕО-ға қосылды. 2004 жылдың мамыр айында ЕО-ға қосылғаннан бері Чехия өзінің макроэкономикалық жағдайларын Еуропалық Одақтың қалған бөлігімен үйлестіруге бағытталған фискалдық және ақша-кредит саясатын қабылдады. Бастапқыда Чехия 2010 жылы еуроны ресми валюта ретінде қабылдауды жоспарлаған, алайда 2006 жылғы бағалаулар бұл мерзімді күмәнді деп тапты және мақсатты мерзім белгісіз уақытқа шегерілді. Нечас еурозонаға кіру шарттары қосылу туралы келісім ратификацияланғаннан кейін айтарлықтай өзгергендіктен, чехтардың жаңа шарттар бойынша еурозонаға кіру мәселесін референдум арқылы шешуі керек деп санайды. 2013 жылдың сәуірінде Чехияның Қаржы министрлігі Еуропалық комиссияға ұсынған Конвергенция бағдарламасында ел әлі күнге дейін еуроны қабылдаудың нақты мерзімін белгілемегенін және 2013 жылы ERM II мүшелігіне үміткерлік етпейтінін мәлімдеді. Олардың мақсаты – Еурозонаға қосылғанға дейін ERM II мүшесі ретінде болу мерзімін мүмкіндігінше қысқа уақытқа дейін шектеу. 2013 жылғы 29 мамырда Чехия Ұлттық Банкінің (Чехия Республикасының орталық банкі) басшысы Мирослав Сингер өзінің кәсіби пікірінше, Чехия 2019 жылға дейін еуроны қабылдамайды деп мәлімдеді. 2013 жылдың желтоқсанында Чехия үкіметі Чехия Ұлттық Банкі мен Қаржы министрлігінің 2014 жылы еуроны қабылдау немесе ERM II-ге қосылу үшін нақты мерзім белгілеуге қарсы ұсынысын мақұлдады. 2013 жылдың басында Чехия Республикасының Президенті болып сайланған Милош Земан Чехияның еуроны қабылдауын қолдайды, бірақ бұл мәселе бойынша референдум өткізуді де жақтады. Премьер-министр Бохуслав Соботка 2013 жылдың 25 сәуірінде, партиясының қазан айындағы сайлаудағы жеңісіне дейін, «келесі жылғы сайлаудан кейін құрылатын үкімет еуроға кіру мерзімін белгілеуі керек» және «2020 жылдың 1 қаңтары қарастырылуы мүмкін» деп мәлімдеді. 2014 жылдың қаңтар айында жаңа кабинетке ант бергеннен кейін Чехияның Сыртқы істер министрі Любомир Заоралек елдің мүмкіндігінше тезірек еуроаймаққа қосылуы керек екенін айтты. Оппозициялық TOP 09 2013 жылғы парламенттік сайлауда Чехияның 2018 және 2020 жылдар аралығында еуроны қабылдауы керек екенін жақтады. Осыған сәйкес, Чехия Ұлттық Банкінің басшысы, үкіметке еуроны қабылдау мерзімі туралы кеңес беру құқығын пайдалана отырып, 2019 жылды еуроны енгізудің ең ерте мерзімі деп сипаттады. 2014 жылдың сәуірінде Чехияның Қаржы министрлігі Еуропалық комиссияға ұсынған Конвергенция бағдарламасында ел әлі күнге дейін еуроны қабылдаудың нақты мерзімін белгілемегенін және 2014 жылы ERM II мүшелігіне үміткерлік етпейтінін түсіндірді. Олардың мақсаты – Еурозонаға қосылғанға дейін ERM II мүшесі ретінде болу мерзімін мүмкіндігінше қысқа уақытқа дейін шектеу. Бұдан басқа, бұрынғы үкімет: «Еуроаймақтың фискалдық проблемалары және валюталық одақтың дамуын болжау қиындығы болашақта еуроны қабылдау үшін қолайлы жағдай туғызбайды» деген пікірде болды. Земан 2014 жылдың маусым айында өзінің елі 2017 жылы еуроны қабылдап алады деп үміттенедінін мәлімдеді, бұл қадам Чехия экономикасы үшін пайдалы болады деп санайды. Оппозициялық ODS партиясы 2014 жылдың қарашасында Чехия Сенатына ұсынылған, бірақ саяси сарапшылардың пікірінше, үкіметтің еуроны қабылдау саясатына орта мерзімде әсер етпейтін антиевро петициясына қол қоюға чехтарды шақырып, науқан жүргізді. 2014 жылдың желтоқсанында Чехия үкіметі Чехия Ұлттық Банкі мен Қаржы министрлігінің 2015 жылдың ішінде еуроны қабылдау немесе ERM II-ге кіру үшін нақты мерзім белгілеуге қарсы бірлескен ұсынысын мақұлдады. 2015 жылдың наурызында биліктегі Чехияның Социал-демократиялық партиясы 2020 жылға дейін еуроны қабылдау үшін саяси қолдау жинауға бағытталған саясатты қабылдады. 2015 жылдың сәуірінде коалициялық үкімет еуроны қабылдау мерзімін белгілемейтінін және 2017 жылға жоспарланған келесі заң шығару сайлауынан кейін ғана ERM 2-ге кірмейтінін мәлімдеді, бұл Чехияның 2020 жылға дейін еуроны қабылдауының ықтималдығын азайтады. Сонымен қатар, коалициялық үкімет қайта сайланса, еуроны қабылдаудың нақты жол картасын келісу үшін 2020 жылға дейін мерзім белгілейтінін келісті. 2015 жылдың маусым айында қаржы министрі Андрей Бабиш еуроны қабылдау туралы міндетті емес қоғамдық референдум өткізуді ұсынды. 2017 жылғы заңнамалық сайлаудан кейін құрылған Андрей Бабиш кабинеті өзінің мерзімі ішінде еуроны қабылдауды жоспарламады.

2020 жылдар

2021 жылғы заңнамалық сайлаудан кейін құрылған Петр Фиала кабинеті, алдыңғы үкіметтердің ниетін сақтап, өзінің мерзімі ішінде евроны қабылдамауды жалғастырды, бұл қадамды Чехия үшін "жеткіліксіз" деп бағалады. Чехия президенті Петр Павел 2024 жылғы жаңа жылдық құттықтауында Чехияның евроны қабылдауға қатысты нақты қадамдар жасауын қолдайтынын мәлімдеді. 2024 жылдың ақпан айында Чехия үкіметі экономист Петр Захрадникті евроны қабылдау комиссары етіп тағайындады, ол евроны қабылдау жұмыстарын үйлестіріп, Чехия халқына оның артықшылықтарын жеткізуге тиіс болды. Алайда, премьер-министр Петр Фиала (ОДС) бұған жауап ретінде бірден бес партиядан тұратын коалициялық саммит шақырып, оның партиясы әлі де ERM II мүшелігіне дайындық жұмыстарын қазір бастау идеясына келіспейтінін, үкімет осы мәселе бойынша келіссөздер жүргізіп, ОДС-тің көзқарасына сәйкес келетін жаңа бірлескен ұстанымға келуіне үміттенедінін мәлімдеді. Чехияның Еуропалық істер жөніндегі министрі Мартин Дворжак 2025 жылдың соңында өтетін жалпы сайлаулардан бұрын ERM II-ге қосылып, 2030 жылдың 1 қаңтарында евроны қабылдауды ұсынды. Коалициялық саммит нәтижесінде жаңа ортақ үкіметтік саясат қабылданып, ең алдымен жақында тағайындалған евроны қабылдау комиссарының лауазымы жойылды, содан кейін 2024 жылдың қазанына дейін ERM II-ге кірудің пайдалылығы жөнінде сарапшылар тобынан кеңес алуға тапсырма берілді. Үкімет енді ERM II мүшелігі немесе евроны қабылдау туралы шешімдерді қабылдамас бұрын сарапшылар тобының баяндамасын күтеді.

Евроны қолдану

Чехиядағы таңдалған дүкендер еуро төлемдерін қабылдайды және ақшаны чех кронасымен қайтарады.

Бала асырап алу мәртебесі

1992 жылғы Маастрихт шарты бастапқыда Еуропалық Одақтың барлық мүшелері белгілі бір экономикалық критерийлер орындалғаннан кейін евро аймағына қосылуы тиіс деп көздеген. 2022 жылғы мәлімет бойынша, Чехия еуроға қосылу үшін қажетті бес шарттың екеуін қанағаттандырады; инфляция деңгейі, Еуропалық валюта бағамын реттеу механизміне қатыспауы және отандық заңнамасының сәйкес келмеуі – орындалмаған шарттардың қатарында.