Кіріспе

1018 жылы Батыс Фризияның Киелі Рим империясы үстінен жеңісі
1018 жылғы шайқас

Влаардингеннің (бірінші) шайқасы 29 шілдеде 1018 жылы Киелі Рим империясы мен Батыс Фризия әскерлері арасында өтті (кейіннен Голландия графтығы ретінде танылды). Сауда дауын шешу мақсатымен император Генрих II бүлікші граф Дирк III-ті бағындыру үшін Батыс Фризияға әскер жіберді. Бірақ император әскері шешулі жеңіліске ұшырап, үрейленіп шатысты. Бұл шайқас туралы ақпарат сол кезден кейін жазылған үш жылнамаға негізделген: Мецтік монах Альперттың «De diversitate temporum» еңбегі, Мерзебург епискобы Титмардың жылнамасы және Камбрей епископтарының жылнамасы. Сонымен қатар, жақында жасалған археологиялық жаңалықтар 11 ғасырдағы Влаардинген туралы жарық береді.

Саяси ахуал

Орта ғасырдың басында Влаардинген Киелі Рим империясының құрамына кірді. Сол кездегі император Генрих II болды. Империяның солтүстік-батыс бөлігі – Төменгі Лотарингия Верден герцогы Годфри басқарып тұрды. Герцогтықтың ең шеткі бөлігі – Фризия, Утрехт епискобы Адалбольдтың қарауында болды, сондай-ақ батыстағы жағалау қорғауын Дирк III-ке тапсырған еді. Дирк графының билік орталығы Влаардингенде, Мерведе өзенінің жағасында, оның Мёзамен (Маас) қосылатын жерінде орналасқан.

Себептері

Император Генрих II фриздерге және олардың графына қарсы жорығын екі себеппен ұйымдастырды. Біріншіден, император Тиль порты мен Англия арасындағы сауда жолын ашық етуді қалады: Дирк III Мерведеден өтетін теңізшілерден жоғары салық алып, соның салдарынан саудаға және императордың салық түсімдеріне қауіп келтірді. Екіншіден, қарсылық көрсеткен граф Утрехт епискобының талабындағы жерлерді заңсыз түрде иеленді және тіпті сол жерге қамал салды. Лиеж, Трир және Кельн епископтықтары, сондай-ақ бірнеше монастырлардың да осы аймақта иеліктері болды.

Экспедицияға дайындық

1018 жылы Пасхада император Генрих II Нимвегенде құрылтай шақырды. Ол Тильден келген саудагерлердің және Утрехт епископы Адалбольд II-нің шағымдарын тыңдады. Дирк қатысты, бірақ өз әрекеттерін өзгертуден бас тартты. Генрих Адельбольд пен герцог Годфриге бүлікші граф Диркке қарсы жазалау экспедициясын ұйымдастыруды тапсырды, содан кейін Дирк отырыстан шығып, императорлық жоспарларды құлататынын жариялады. Бірнеше айдың ішінде солтүстік Нидерландтағы ең маңызды порты – Тильде әскер жиналды. Әскер Ваал және Мерведе өзендері бойымен батысқа қарай Дирктің Влаардингендегі бекінісіне жол тартты. Тағы үш епископ әскерге қосылды: Льеж епископы Балдрих II, Камбрей епископы Герхард және Кельн архиепископы Хериберт. Епископ Балдрих Влаардингенге сапарға жеке қатысты. Осыған дейін ол Маастрихттегі Біздің Анамыз базиликасының астында жаңа крипта салдырған еді, ол оның кеткен күні құлап кеткен. Бұл жаман ниеттің белгісі болды, себебі Тильден Влаардингенге императорлық флотпен өзен бойымен келе жатқанда епископ ауырып қалды. Ол Хереваарденде кемесінен түсіп, шайқас күні қаза тапты.

Әскерлердің саны

Камбрей жылнамасында Влаарденде "мың адам тіпті екі есе он мыңды қуып шығарды" делінген, бұл 1000 Батыс фриздерінің 20 000 Император әскеріне қарсы болғанын көрсетеді. Алайда, бұл Киелі кітаптағы Екінші заң кітабының (32:30) әдеби тіркесі болуы мүмкін: "Бір адам мыңды қуып, екі адам он мыңды қорқытып шашырату қалай мүмкін?". Сондықтан, бұл шайқастағы әскер санының шынайы көрсеткіші ретінде қабылдауға болмайды. Тиетмардың мәліметінше, императордың үш легионынан астамы қаза тапқан. Бұл император әскерінің құрамында, легион анықтамасына байланысты, кем дегенде 3000-ден 20000-ға дейін жауынгер болғанын білдіреді. Ван Бентум осыдан Тиетмар легионды шамамен 1000 адамнан тұратын бөлім деп түсіндірді, яғни жалпы 3000 императорлық қаза болған. Қалай болғанда да, Камбрей жылнамасы мен Альпертс екеуі де Император әскерінің әлдеқайда үлкен болуын және арасындағы айқын айырмашылықты атап көрсетеді. 2018 жылы Kees Nieuwenhuijsen әлдеқайда төмен сандарды ұсынды. Ол 11 ғасырда осындай жергілікті әскери қақтығыстарда әдетте бірнеше жүз ғана жауынгер қатысқанын көрсетті. Дирк әскері, көбінесе, қарулы адамдардан тұрған, бірақ олардың саны өте шешімді болды, сондай-ақ нашар қаруланған шаруалардың бірнеше жүзімен күшейтілген. Осы кезеңде Влаарден елді мекені тек он жеті ағаш үйден тұрды, бұл ең көп дегенде елу адамнан тұратын жасақты ұстауға мүмкіндік берді. Сондықтан үш мыңдық әскерді жіберу, қатысқан төрт епископтықтың барлық күштерімен тең болар еді. Ол император әскерінің саны ең көп дегенде мыңдай жаяу әскерден тұрғанын және олардың шамамен жиырма бес кемемен тасымалданғанын айтты.

Ұрыстың барысы

Император әскерімен бірге флот өзен бойымен төмен қарай илемелеп, Влаардинге жетіп тоқтады. Жағаға түскеннен кейін әскер граф Дирк қамалына бет түзеді. Флотты жақындап келе жатқанын көрген жергілікті тұрғындар қамалдың ішіне және "биік жерлерге" шегінді. Бастапқыда Годфри әскерін қамал төңірегіне орналастырды, бірақ сосын оларға жазық далаға қарай жүруді бұйырды, себебі барлық жерде қазылған орларды кесіп өту қиын болар еді. Осы маневр кезінде фриздер күтпеген жерден шабуылдап шықты. Біреу герцог өлтірілді деп айқайлады, соның салдарынан үрей тарады. Императорлық жауынгерлер кемелеріне асықты, олар бұл кезде су тасқыны төмендегендіктен өзен ортасына жылжытылған еді. Олар лайлы жағаға батып кетті немесе суға ұшып, мерт болды. Темдеуде, қамалдағы фриздер биік жердегі отандастарына тірі қалғандарға артынан шабуылдауға ишара жасап, дауыс көтерді. Қашып бара жатқан сарбаздарды сүмбілермен құлатты. Тек соңында ғана Дирк III пайда болды: ол бірнеше жарандарымен бірге қамалдан шықты. Олар герцог Годфриге асықты, ол әлі тірі және күресіп жатқан еді, бірақ фриздермен қоршалып қалған. Дирк араласуының арқасында герцог өлтірілмеді. Дирк Годфриді тұтқынға алып, өз қамалына жеткізді. Осылайша шайқас аяқталды. Император әскерінің қаза тапқандары көп болды, ал Дирк жағындағы шығын аз болды.

Соңы

Соғыстан кейін қарсыластар қайтадан татуласуға асықты. Герцог Годфри дереу босатылды және ол епископ Адельбольд пен граф Дирк III арасында келісімге келуді ұйымдастырды. Екі тарап та, бәлкім, викингтердің шабуылдарына қарсы Фризия жағалауын қорғау өзара даулардан гөрі маңыздырақ екенін түсінген. Қарсыластар қандай шарттарға келгені белгісіз. Дирк III татуласу үшін кейбір ұступтар жасауға мәжбүр болған болуы мүмкін, бірақ епископ пен император да өз тарапынан ұступтар жасады. Олардың бірі, мүмкін, графқа тиіспеуге уәде беру болды. Дегенмен, Влаардинген шайқасынан кейін үш он жыл бойы Мерведе өзенінің жағалауында ешқандай қарулы қақтығыс тіркелмеді.

Орналасу орны

Ерте ортағасырлық жылнамаларда оқиғалардың Влаарденгенде қай жерде болғаны және әскерлердің қандай маневрлер жасағаны нақты көрсетілмейді. Осы орынға қатысты бірнеше теория бар. Соңғы пікірлерге сәйкес, әскерлердің қозғалысы, шайқас және қашудың бәрі қазіргі Веттенноордс полдерінде болған: қазіргі Влаарденгеннің батысы мен оңтүстігінде орналасқан, шамамен 500 x 500 метрлік шектеулі аумақ. Влаарденген қаласының археологы Тим де Риддер Дирк III-нің сарайының ең ықтимал орны – Влаарденгеннің ортасындағы шіркеу төбесі деп санайды. Бұл жерден Мерведе, порт, графтың шаруашылығы және айналасы көрінеді, бұл оны стратегиялық тұрғыдан маңызды етеді. 2007 жылы шіркеу төбесінде жүргізілген жер радары және іздеу жұмыстары шіркеу еденінен бірнеше метр төменде, диаметрі 27 метр болатын дөңгелек пішінге тапқан. Сақина қандай материалдан жасалғаны әлі белгісіз. Орын-жайының қиындығына байланысты одан әрі зерттеулер жүргізу қиын: 12 ғасырда шіркеу осы жердің үстіне салынған. Сақинаның нақты жасы белгісіз, бірақ ол 12 ғасырдан бұрынғы болуы керек. Бұл жаңалықты 1000 жыл шамасында граф Дирк III салған мотта және бейли типіндегі сақиналы қамалдың қалдықтары деп қарастыруға болады. Алдыңғы зерттеулер шайқастың қазіргі қала орталығынан бірнеше шақырым қашықтықта болғанын көрсеткен. Роттердам қаласының археологы Хоек шайқасты батысқа қарай үш шақырымдай, қазіргі Маасслюиспен шекаралас аймақта деп санаған, ал Де Граф оны шығысқа қарай екі шақырымдай, Бабберспольдерде деп көрсеткен. Екі пікір де сенімді емес. 18-19 ғасырларда тарихшылар Дордрехт, емес Влаарденген шайқастың орыны болды деп таласқан. Дордрехт та Мерведе өзенінің бойында, ағысқа қарсы 25 шақырым қашықтықта орналасқан. Сол дәуірдегі бірнеше тарихшылардың еңбектерінде «Дордрехт шайқасы» туралы айтылады және кейбір заманауи тарихшылар да осы пікірді қолдайды. Бұл болжам негізсіз, себебі 1018 жылғы шайқас туралы мәліметтерде Дордрехт есімдігі емес, Влаарденген есімдігі ғана кездеседі, сондай-ақ 11 ғасырдың басында Дордрехт – тек кішкентай өзеннің атауы болған. Бұл орынның атауы 11 ғасырдың ортасында ғана пайда болды және ешқандай әскери бекініс туралы мәлімет жоқ. 11 ғасырлық қоныстың археологиялық дәлелі де табылмаған. Тек 12 ғасырдың ортасындағы су тасқынынан кейін ғана қала маңызға ие болды. 1150 жылдан кейін граф Флорис III Дордрехтте баж салығын орнатты және ол Голландияның ірі қаласына айналды. Бірақ бұл 1018 жылдан кейін болған оқиға. Қазіргі тарихшылар Дордрехт туралы әңгімелерді қияли дүниеге жатқызады. Дордрехт Влаарденген шайқасының орны ретінде ұзақ уақыт бойы қалай қарастырылды? Бұл қате пікірдің бастауы «Римхроник» кітабында жатыр: 12 ғасырда Голландия тарихын өлеңмен жазған деп есептелетін Эгмонд аббаттығының монахы Кляас Колинге жатқызылған атақты жалған. Шындығында, Кляас Колин мүлде болған емес және жырлық хроника 1700 жыл шамасында жазылған. Онда Дирк III Мерведе өзенінің бойында бекініс және ауыл салғаны, елді мекенге «Дордрехт» деп ат қойғаны және 1018 жылы сол жерде әйгілі шайқас болғаны айтылған. Әйгілі тарихшы Ян Вагнеар осы әңгімеге сене келіп, Дордрехт қаласының 1015 жылы құрылғанын ойлап тапқан. Вагнеардың ізінен көптеген әріптестері ерген. Кейін ол өзін алдағандарын мойындады және одан кейін ешкім Кляас Колиннің шынайылығына сенген жоқ. Дегенмен, Дордрехт 1015 жылы құрылған және 1018 жылғы шайқастың орыны болған деген ой әлі де сақталып келеді.

Влаарденген шайқасының маңызы

Влаардинген шайқасын кейінгі Голландия графтығының іс жүзіндегі үлкен автономиясының бастауы ретінде қарастыруға болады. 1018 жылы Влаардингенде Дирк III ешқандай жоғары тұрған биліктің өзіне не істеу керектігін диктаттап беруіне жол бермейтінін көрсетті. 11 ғасырдың соңында неміс патшалары мен императорлары, сондай-ақ Утрехт епископтары Батыс Фризия графтарын бағындыруға әрі қарай тырысты. Олар герцог Годфри "Қысық" және епископ Вильгельм жас граф Дирк V-ті Фризиядан қуғанда, оған жақын келді. Алайда Дирк фламанд графы Роберттің көмегімен графтығын қайтарып алды. 1076 жылдың ақпанында олар герцогты өлтірді, ал 1076 жылдың маусымында олар епископты Иссельмонде шайқасында жеңіске жеткізді.

Еске алу

2018 жылдың жазында Влаардингеннің бірінші шайқасы қаланың солтүстік-батыс жағындағы Брокполдер саябағында тарихи қойылым арқылы еске алынды.