Кіріспе
Ортағасырлық Голландиядағы 140 жылдық азамат соғысы кезеңі. Құлақ және треска соғыстары (Hoekse en Kabeljauwse twisten; кейде жартылай ағылшын тілінде Hoecks және Cabbeljaws соғыстары деп аталады) 1350 және 1490 жылдар аралығында Голландия графтығында болған соғыстар мен шайқастардың сериясын құрайды. Бұл соғыстардың көпшілігі "Голландия графы" лауазымын кімге беру керектігі туралы болған, бірақ кейбіреулер нағыз себеп – қалалардағы буржуазияның үстем дворяндарға қарсы күресі екенін айтады. Треска фракциясы көбінесе Голландияның прогрессивті қалаларынан тұрды. Құлақ фракциясының көп бөлігі консервативті дворяндардан құралды. "Треска" атауының шығу тегі белгісіз, бірақ бұл қайта иелену болуы мүмкін. Бәлкім, ол бавариялық гербтан шыққан, ол балық қабыршақтарына ұқсайды. "Құлақ" – треска балық аулауға қолданылатын ілгекті таяқ. "Треска" сөзінің тағы бір мүмкін түсіндірмесі – треска өскен сайын көбірек жеуге бейім, одан да үлкен болып, одан да көп жейді, осылайша дворяндар сол кездегі кеңейіп жатқан орта тапты қалай қабылдағанын көрсетеді.
The Hook and Cod wars (Hoekse en Kabeljauwse twisten; sometimes semi anglicised as the wars of the Hoecks and the Cabbeljaws) comprise a series of wars and battles in the County of Holland between 1350 and 1490. Most of these wars were ostensibly fought over who should hold the title of "Count of Holland", but some have argued that the underlying reason was a power struggle conducted by the bourgeois in the cities against the ruling nobility. The Cod faction generally consisted of the more progressive cities of Holland. The Hook faction consisted for a large part of the conservative noblemen. The origin of the name "Cod" remains uncertain, but is most likely a case of reappropriation. Perhaps it derives from the Bavarian coat of arms, which resemble the scales of a fish. The Hook refers to the hooked stick that is used to catch cod. Another possible explanation of "Cod" points out that as a cod grows it tends to eat more, growing even bigger and eating even more, thus encapsulating how the noblemen perhaps saw the expanding middle classes of the time.
Голландияның Вильгельм IV билігі және Утрехтке қарсы соғыс
1337 жылы Вильгельм IV әкесінен кейін Голландия, Зеландия және Эно графтығын мұрагерлік етті (Вильгельм II ретінде). Вильгельм көптеген соғыстар жүргізіп, алыс-жақын елдерге саяхаттап, көптеген турнирлерге қатысты. Осының салдарынан Голландияның қаржысы толық дерлік құлдырап кетті. Саяси кеңес алу үшін Вильгельм Виллем ван Дювенвордқа, сондай-ақ Дювенвордтың туыстарына: Вассенаарлар, Поланендер, Бредеродедер, Боехорстендер және т.б. сене берді. Бұл Аркель, Эгмонд, Хемскерк және Ватерлинген сияқты әулеттерге зиян келтірді. 1342 жылы Аркельдің Иоанны Утрехт епископы болды. Ол епископтықтың билігін қайта орнатуға кірісті. Осыған жол бермеу үшін граф Вильгельм және оның көптеген одақтастары Утрехтке шабуыл жасап, 1345 жылдың 8 шілдесінде Утрехт қаласын қоршауға алды. Алты апталық қоршаудан кейін 11 қарашаға дейін уақытша бітімге келісім жасалды, ал Утрехт тұрғындары кешірім сұрап жалбарынды. Содан кейін Вильгельм Фризеландтағы билігін қайта орнатуға тырысты. 1345 жылдың 26 қыркүйегінде ол Зюдерзееді кешіп, Ставорен қаласының жанында әскерін түсірді. Одан кейін болған Уорнс шайқасы апатқа ұшырады: Вильгельм қаза тапты, ал оның әскері онысыз қайтып келді, бірақ оның туысы Джон Бомонт қашып құтылды. Вильгельмнің өлімі Утрехтпен соғысты аяқтаған жоқ. Бітімнен кейін епископ Вильгельмнің Утрехттегі барлық одақтастарын бағындырып, олардан үлкен өтемақы жинады.
Вильгельм IV-тің мұрагерлігі
Вильгельм IV/II-нің ұлы болмады. Сондықтан Бавария императоры Людовик оның мұрагерлік мәселесін шешуге мәжбүр болды. Бірнеше үміткер болды: Вильгельм III-нің інісі, Вильгельм IV-тің ағасы Бомонттың Иоанны; Маргарет II, Эно графшасы, Вильгельм IV-тің үлкен әпкесі және императордың әйелі; Оның кіші қарындасы Филиппа Эно, Англияның Эдуард III-ке үйленген; Оның кіші қарындасы Иоанна Эно, Юлих герцогы Вильгельм V-ке үйленген; Оның кіші қарындасы Изабелла Эно (1323–1361), Намур графы Робертке үйленген. 1346 жылдың қаңтарында император үш феодты граф Вильгельм IV-тің «үлкен әпкесі және заңды мұрагері» ретінде әйеліне берді. Джон Бомонт сол кезде Энода билікті өз қолына алып, Маргареттің мұрагерлігін сол жерде оңай жүзеге асырды. 1346 жылдың ақпанында Гертруиденбергте өткен кеңесте Голландия мен Зеландия мұрагерлікке келіскен сияқты. Наурыз айында Маргарет Эноға, ал сәуірде Голландия мен Зеландияға барды. Ол сондай-ақ Утрехтпен жаңа бітім жасады, ол 1346 жылдың 20 шілдесінде күшіне енді. 1346 жылдың қыркүйегінде Маргарет өзінің кіші ұлы Вильгельм I, Бавария герцогы (1330–1389) Голландия, Зеландия және Энода лейтенант етіп тағайындады. Ол сондай-ақ бір күні осы графтықтарды мұра етуге белгіленді, сондықтан ол әрқашан ресми түрде «күтіп» осы билікке ие болуды күтті.
Голландия мен Зеландиядағы қиындықтар
Голландия мен Зеландияда Бавариялық Вильгельмнің лейтенанттығы сәтті болмады. 1347 жылдың қазан айында император Людовик қайтыс болғаннан кейін король Эдуард III және Юлих герцогы Вильгельм IV-тің мүлкіне талаптарын қайтадан білдіріп, жаңа императормен одақтасты. Ішкі аймақтарда ақсүйектер жеке дауларын жаңартқанға мүмкіндік алды, себебі лейтенант пен оның үкіметі кейбір отбасыларды артық баптағанына олардың наразылығы мол болды. Көп ұзамай осы округтерде анархия мен бағынбаушылық орнады. Соның салдарынан қаржы жағдайы одан да нашарлады. Утрехтқа қарсы соғыс та жақсы жүрмеді. 1348 жылдың 20 шілдесінде бітім шарты аяқталды. 28 шілдеде Утрехтпен болған шайқаста Емнес маңында жеңілісқа ұшырады, нәтижесінде ауыл Утрехт құрамына қайтадан қосылды. Бавариялық Вильгельмнің әскері Ютфаас ауылын өртеп жіберді, ал Утрехт әскері Голландияның бірнеше ауылдарын өртеп, тонады. Науқан 11 қарашаға дейін бітімге келісімге қол қойылмай аяқталды.
Вильгельмнің Голландия графы болуына алғашқы әрекеті
1349 жылы Маргарет Вильгельм Бавариялықтың Голландия және Зеландия графы болғаны жақсы болар деген шешімге келді, ал ол Хено графы болып қала береді, Вильгельм оның лейтенанты ретінде. Ол алдымен 15 000 алтын гульден, сондай-ақ жыл сайын 6 000 гульден талап етті. Бомонт та, Голландия қалалары да осы шарттарға келісуге дайын болмады, бірақ Вильгельм өзін Голландия мен Зеландия графы деп жариялауға кірісті. Эгмонд, Хеемскерк және Ватерлингендер, кейін Кодтар деп белгілі болғандар, енді графтықтың жарғыларында көріне бастады. Темірде, епископ 1349 жылдың 25 наурызынан кейін Голландияға шабуыл жасады. Ол Голландияның шағын қаласы Оудеватерді қоршап алып, өртеп жіберді. Голландия армиясы содан кейін Схонховенге жорық жасады, бірақ онда жеңіліске ұшырады. 24 тамызда 1350 жылдың 11 қарашасына дейін уақытша бітімге келісім жасалды. Маргарет осы уақыт аралығында Бавариядан Хеноға сапар шекті. Ол тәртіпсіз ұлын Ле-Кесноға шақырды. Онда Вильгельм 1350 жылдың сәуір айында кешірім сұрады. Вильгельм Голландиядан кеткеннен кейін Маргарет билікке ие болғандай көрінеді, бірақ даудың ешбір себебі шешілмеді. Ашық жағдайға әкелген оқиға – Код ақсүйекі Клас Дирксзон ван Звитен ван Дракенбургтың өлтірілуі болды. Бұл 1350 жылдың 23 тамызында болды. Делфт қаласы мен оның одақтастары жауларына шабуыл жасап, тонап, қарақшылық жасап, тұтқынға алды. Содан кейін бірнеше тұтқынның басы кесіліп, дөңгелекке отырғызылды. Сот процестері мен жазалау Голландия графының жоғары сот өкіметіне тікелей нұқсан келтірді. Сонымен қатар, ақсүйектердің бір бөлігі мен Утрехт епископы арасында құпия келісім болды. 1350 жылдың қыркүйегінде Маргарет пен Вильгельм екеуі де Гертруденбергте болды, онда Вильгельм 1350 жылдың 27 қыркүйегінде өзінің талаптарынан бас тартты. Джон Поланен, Дирк ван Бредероде және олардың жақтастары Маргаретке көмектесуді ұсынды. 1350 жылдың қыркүйегінде олар «Құқық Альянсы» шартына қол қойды. Осы уақыт аралығында наразы ақсүйектер мен қалалар «Код Лигасын» құрды. Код Альянсының ең ерте дәлелі 1350 жылдың қарашасына жатады. Маргарет пен Құқық ақсүйектері Геертруденбергтен тәртіпті қалпына келтіруге тырысты. Олар барлық күдіктілерді кепілге алуға және олардың үкімін күтуге шақырды. Алайда, Делфт пен олардың одақтастары келмеді, және бәрі де олардың нағыз мырзасы граф Вильгельмнің бұйрығымен жасалғанын мәлімдеді. Маргарет өткізген ақсүйектер мен қалалар кеңесінде Вильгельм мұны жоққа шығарды. Содан кейін ол Делфт пен басқа қалаларға ашық хаттар жіберіп, Маргаретқа бағынуға бұйырды. Делфт пен оның одақтастары хаттарды сақтап алып, Гаагадағы Бинненхофты өртеп жіберген Утрехт епископымен бірікті. Маргарет 1350 жылдың 23 қазанына дейін Гертруденбергте қалды. Делфт пен Голландский Айссельдің солтүстігіндегі көптеген қалалар ашық бүлік көтерген кезде, Маргарет Голландский Айссельдің оңтүстігіндегі ауданның кеңесі мен қарапайым халқын Дордрехтке шақырды. Мұнда Вильгельмнің орнынан бас тарту рәсімі қайталанды. Маргарет Вильгельмді Хенауға жіберді. Маргарет содан кейін Зеландияға барып, ондағы тәртіпті қалпына келтірді. Ол Зиерикзиге танылу үшін және бірнеше сот істерін қарау үшін барды. Ол Вильгельм мен Джон Бомонтты шақырды. Ол Бомонтты Голландия, Зеландия және Фризеландта өзінің лейтенанты етіп тағайындағысы келді. Оның жалғыз шарты – жоғары сот өкіметін сақтау болды. Бұл ұсыныс Бомонтқа ұнамады, сондықтан екеуі де Хенауға оралды. 1350 жылдың қазан айында Маргарет Англияның Эдуард III-імен келіссөздер бастады. Оның жоспары Голландия, Зеландия және Фризеландияны күшпен басып алу және осы аймақтың уақытша басқару құқығын алған үшін өтемақы алу болды.
Уильямның көтерілісі
Бомонтты лейтенант етіп тағайындау Уильям үшін өз талаптарынан толық айырылып қалуына себеп болуы мүмкін. Герард ван Херлер оған "Код" тобымен қайта байланысуға кеңес берді. 12 ақпанның 1351 жылы Герард ван Герлаар мен Герард ван Мерксем Бавариялық Вильгельмді Аттағы Бурбант қамалынан босатуға қол жеткізді. Содан кейін Вильям ресми түрде "Код" партиясымен одақтасты, және олар оны граф ретінде мойындады. Ол сондай-ақ Утрехт епископымен де одақтасты. Маргарет өзінің ұлы Людовикті ресми мұрагері етіп жариялады және Англиядан көмек сұрады. 1351 жылдың басында Маргарет, оның ұлы герцог Людовик және Борселен ақсүйектері Вильгельмді қайтадан бағындыруға тырысу үшін Дордрехтке сапарлады. Дордрехт, Миддельбург және Зиерикзее Маргаретпен одақтасқанмен, Вильгельм Кеннемерланд және Батыс Фризияда мойындалды. Бомонт пен Англия патшайымының дипломатиялық әрекеттері сәтсіз аяқталды. 1351 жылдың сәуірінде Маргарет ағылшындармен келіссөздер жүргізу үшін Кале қаласына көшті. Ал Вильям Дордрехтті басып алды. Вольферт III ван Борселен Вильгельмнің жағына қосылды, осының нәтижесінде Миддельбург Вильгельмге адалдығын білдірді.
Қысқа соғыс
Азамат соғысы енді толыққанды басталды. Бавариялық Вильгельмнің алғашқы әрекеттері Голландиядағы «Құсқырлар» партиясы бақылаған көптеген қамалдарға қарсы бағытталды. Олардың көпшілігі жылдам бағындырылды, ал кейбіреулері күшті қарсылық көрсетті. 1351 жылдың 21 мамырында Розенбург қамалы қатаң қоршаудан кейін тапсырылды. Содан кейін граф 1351 жылдың маусым айында Поланен қамалын алды. Сол науқанда Бинкхорст қамалы да елеулі қарсылық көрсеткеннен кейін бағындырылды. Солтүстікте Медемблик қамалы күшті қарсылық көрсетті және 1351 жылдың наурыз-сәуір айларында қоршауға алынды. 1351 жылдың 15 мамырында Вильгельм 1345 жылы басталған Утрехтпен соғысты аяқтаған бейбіт келісімге қол қойды. Бұл да маңызды болды, себебі тараптар бір-бірінің жауларын өз аумақтарынан қууға келісті. Алайда, кейбір мықты «Құсқырлар» қамалдары осылай тез бағындырыла алмады. Бредроуд қамалы 1351 жылдың 23 қазанында ғана тапсырылды. Иоанн II Поланенге тиесілі Оуд-Херлем қамалы 1352 жылға дейін тұрды. Бұл Гертруиденберг қамалына да қатысты. Оның блокадасы мен қоршауы 1351 жылдың желтоқсанынан 1352 жылдың шілдесіне дейін созылды. Ал Англияның Эдуард III, Маргареттің әпкесі Филиппаның күйеуі, Маргаретке көмек үшін флот жіберді. Бұл бастапқыда сәтті болды. 1351 жылдың мамыр айында Маргареттің біріккен әскерлері Вир шайқасында жеңіске жетті. Вольферт III ван Борселен одан кейін көп ұзамай қайтыс болды, бірақ Маргарет жеңісінен тиянақты пайда бола алмады. Яғни, Миддельбург Вильгельмнің жағында қала берді. Шамамен алты аптадан кейін жеңіске жеткен «Құсқырлар» және олардың ағылшын одақтастары Мёз өзенімен жоғары қарай беттеді. 1351 жылдың 4 шілдесінде олар Ескі Мёздегі Звартеваал шайқасында шайқасты. Бұл Вильгельм мен «Кодтардың» айқын жеңісі болды. Ағылшын адмиралы және көптеген «Құсқырлар» қаза тапты. Бұл нәтиже Маргареттің ісін құлатты. Вильгельм тез арада оңтүстікке жылжып, Зиерикзее қамалын басталды (1351), ол қазан айында тапсырылды. 1351 жылдың желтоқсанында Маргарет Голландиядағы соңғы бекіністерін – Гертруиденберг қамалы, Вехт өзеніндегі Вриланд қамалы және Хеемскерк маңындағы Оуд-Херлем қамалын король Эдуардтың сеніміне тапсыруға дайын болды. Король Эдуард көп ұзамай жақын тұрды. 1352 жылдың ақпанында Вильгельм корольдың туысқан қызы Мод Ланкастерге үйленді. Маргарет Генуяға оралды және соғысты қайтадан жандандыруға қол жеткізе алмады.
Маргарет пен оның ұлы арасындағы татулық
1354 жылдың желтоқсан айында Маргарет ұлымен түсіністікке келді. Вильгельм Голландия және Зеландия графы ретінде, ал ол – Эно графтығының иесі ретінде мойындалды. Вильгельм анасына көп сомада ақша және жалақы төлеуге міндеттенді. Тұтқындар босатылып, жалпы кешірім жарияланды. 1356 жылдың шілдесінде Маргарет қайтыс болды, ол Вильгельмге Голландия мен Эноның барлық мүлігін қалдырды. Вильгельм жеңісін ұзақ көре алмады. 1357 жылдың соңында Англияға сапар шекті. Отанына оралғаннан кейін көп ұзамай, ол ақыл-есінен жаңыла бастады. Жағдай осыншалықты нашарлағандықтан, әйелі мен кеңесі кіші інісі Альбертті шақыруға шешім қабылдады. Граф алдымен Гаагада, содан кейін Ле-Кеснойда қамауға алынды, онда ол өмірінің соңына дейін 31 жыл түрмеде өтті.
Баварияның Альберт регенті
1358 жылдың ақпан айында Бавария герцогы Альберт I Голландияға келді. 23 ақпан күні 1358 жылы ол Голландияның регенті болып тағайындалды. Ұзақ өтпей Зеландияда да мойындау болды. Альберт өзінің регенттігін Ян ван Блумштейнді Кенмерлендтің бейілі (bailiff) лауазымынан Дирк ван Бредеродтың үлкен ұлы Рейнвуд I ван Бредеродпен алмастыру арқылы бастады. Ол сондай-ақ Делфттегі Код үкіметін өзгертуге тырысты. Кенмерлендке жасаған алғашқы сапарында жаңа бейіл Рейнуд Кастрикум маңында шабуылға ұшырады. Рейнуд қашып кетті, бірақ бұл оқиға 1358 жылдың 4 желтоқсанынан 1359 жылдың 24 наурызына дейін жалғасқан Хеемскерк қамалының қоршауына әкелді. Хеемскерк қамалы кезінде Делфт қаласы көтеріліс жасады. Оның қарулы жасақтары Поланен және Бинкхорст қамалдарына шабуылдап, оларды қиратты. Олар Гаагаға да шабуыл жасап, түрмедегі тұтқындарды босатты. 1 сәуірде 1359 жылы Альберт Делфт қамалын бастады. Код бекінісінің қоршауы 10 аптадан астам уақытқа созылды. Қала шарттар бойынша капитуляциялады. Оның кеңесі кешірім сұрап, 40 000 ескі қалқан төлеуге және қала қабырғаларын бұзуға міндеттелді. Делфтті қолдаған ақсүйектер – Хендрик ван дер Вёрд, Гийсбрехт ван Нийенроде, Ян ван Кервена және Жерард Виссе келісімге енбеді. Ван дер Вёрд қашуға тырысты, бірақ ұсталып, басы кесілді. Нийенроде, Кервена және басқалары Хейсден қамалына қашып кетті. Бұл бір жылдан астам уақытқа созылған Хейсден қамалының қоршауына әкелді. Қамал келісім бойынша берілді. Қоршаудағылар Альбертпен бітіспекші болып, екі жыл ішінде Иерусалимге қажылыққа баруға уәде берді. Голландиядағы ішкі дау-дамай одан кейін біраз уақытқа тоқтады. 1362 жылы Гелдерге қарсы қысқа соғыс болды. 1372 жылы Хейсден маңында зорлық-зомбылық орын алды. 1357 жылы Хейсден Герлигенттігі Голландияға өткен. Алайда, Герлигенттің шекарасы толық анықталмаған еді. Брабант Влимен мен Энгеленге талап қойды. Ян ван дер Вен содан кейін Хейсденнің оңтүстік-шығысында орналасқан Онсеноорт қамалын шабуылдап, өртеп жіберді. Өз кезегінде, Зеландия ақсүйектері өз провинцияларындағы Брабант саудагерлеріне шабуыл жасады, ал Геннептің иесі Рейнвуд ван Бредерод Кампинаға шабуыл жасап, Синт-Оденроде маңында тонады. Брабант әскері содан кейін Эноға шабуыл жасады. 1374 жылы бұл қақтығыс ешқандай нәтижесіз аяқталды. Сондай-ақ 1374 жылы Утрехтке қарсы соғыс басталды. Ол 1375 жылы аяқталды. 1389 жылы 1357 жылдан бері түрмеде отырған ақылсыз Вильгельм V қайтыс болды.
Баварияның Жаклин мен Бургундияның Филипп (14171432)
Негізгі шайқас 1417 жылы Альберт I-нің ұлы және мұрагері, Голландия және Эно графы Вильгельм VI қайтыс болғаннан кейін қайта жанданды. Вильгельмнің кіші ағасы, Лиеж епископы Иоанн Бавариялық-Штраубинг және оның жалғыз қызы Жаклин графтыққа талапкер болды. Кодтар Иоаннның жағын алды, ал ол 1425 жылы қайтыс болғаннан кейін Бургундия герцогы Филипп Жақсының жағын таңдады, ал Куктар Жаклинды қолдады. Осы шайқастардың, әсіресе 1426 жылғы Бруверсхавен шайқасындағы және 1428 жылғы Гуда қамалындағы жеңілістерінің нәтижесінде Жаклинге Эно, Голландия және Зеландия графтығының атақтарын сақтап қалуға рұқсат берілді, бірақ Филипп Жақсы графтықтарды билейтін болды. Филипп графтықтардың мұрагері аталды, ал баласы жоқ Жаклинге Филипптің келісімінсіз қайта үйленуге рұқсат етілмеді. Жаклин 1432 жылы Франк ван Борсельге қайта үйленгенде келісім күшін жойды және ол өзінің жерлерін Бургундияға беруге мәжбүр болды.
Утрехт епископтығы Бургундияға қарсы
1430 және 1450 жылдар аралығындағы кезең салыстырмалы түрде тыныш болды, бірақ Филипп Ізгі Утрехт епископтығына ықпалын кеңейтуге тырысып, өзінің заңды емес ұлы Давид Бургундияны епископ қызметіне тағайындағанда, Утрехтағы Гүктердің қарсылығы қайта жанданды. Бұл Девентер қамалына (1456) және екі азаматтық соғысқа (1470–1474) және (1481–1483) әкеп соқты, олар Вестбрук шайқасы мен Утрехт қамалынан (1483) кейін Кодтар мен Бургундияның пайдасына аяқталды.
Франс ван Бредерод Австрияның Максимилианына қарсы
Бургундия әулеті 1482 жылы Бургундиялық Марияның қайтысымен тоқтатылғанда, Құқықтар оның күйеуі және мұрагері, Киелі Рим императоры Максимилиан I-ге қарсы соңғы рет көтеріліс жасады. Көтеріліске Франс ван Бредерод жетекшілік еткенімен, 1490 жылы олар жеңіліске ұшырады.