Хорватия ұлтшылдығы: тарихы, негізгі идеялары (мемлекеттік құқық, оңтүстік славяндармен байланыс), "Иллириялық қозғалысы", саяси партиялар туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Саяси идеология
Political ideology
Хорват ұлтшылдығы – хорваттардың ұлттығын нығайтатын және хорваттардың мәдени біртүтастығын қолдайтын идеология. Қазіргі заманғы хорват ұлтшылдығы 19 ғасырда Будапешт хорваттарды мажарландыруға күш салғаннан кейін пайда болды. Бұл қозғалыс 1848 жылғы сәуір заңдарынан кейін, хорват автономиясын ескермегеннен соң, одан да қарқынды дамыды. Хорват ұлтшылдығы екі негізгі идеяға негізделген: ортағасырлық хорват мемлекетімен үзіліссіз байланысқа негізделген мемлекеттік құқық және басқа славян халықтарымен, әсіресе оңтүстік славянмен байланысты ұлттық сана. Хорват мәдениетін жаңғырту 1835 жылдан бастау алған Иллирия қозғалысымен жүзеге асты, ол 1842 жылы "Матица хрватска" ұйымын құрып, "иллирия" тілін қолдады. Иллириялық идея екі саяси қозғалысқа жол ашты: Анте Старчевич басқарған "Құқықтар партиясы" (1861 жылы құрылған, хорват мемлекеттік құқығы – праваštvo тұжырымымен аталған) және Жосип Юрай Строссмайер (1815-1905) басқарған Югославизм ("Оңтүстік славяндық идея" деген мағынаны білдіреді). Старчевич пен Строссмайердің ықпалы көбінесе хорват зиялыларымен шектелді. Югославизмді қолдау, Австрия-Мажарстанның билігінде Хорватия жерлерін бөліске салуға қарсы тұрып, біріктірудің жолы ретінде Строссмайердің федеративтік Югославия монархиясы шеңберінде іске асырылатынына сенуімен басталды. 1918 жылы Югославия құрылғаннан кейін, сербтердің бірлігін қамтамасыз ету мақсатында, 1921 жылғы Сент-Витус күні Конституциясына сәйкес, жоғары деңгейде орталықтандырылған мемлекет құрылды, бұл хорваттар мен Югославиядағы басқа халықтардың наразылығын тудырды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі Югославияның көрнекті қайраткері, далматин хорваты Анте Трумбич, Югославиядағы хорваттар мен басқа халықтардың мүдделеріне қайшы келетін, сербтердің гегемониясын орнатуға бағытталған Сент-Витус күні Конституциясын сынады. Хорват ұлтшылдары орталықтандырылған мемлекетке қарсы болды, ал орташа ұлтшылдар Югославия құрамында автономиялы Хорватияны талап етті. Стьепан Радичтің Хорват шаруалар партиясы арқылы хорват ұлтшылдығы Югославия Корольдігінде бұқаралық қозғалысқа айналды. Орташа ұлтшыл хорваттардың Югославия құрамындағы автономиялы Хорватия – Хорватия Бановинасы туралы талабы 1939 жылғы тамыздағы Цветкович-Мачек келісімінде Югославия үкіметі тарапынан қабылданды. Бұл келісім серб ұлтшылдарының ашуын тудырды, олар Югославиядағы сербтердің біртүтастығын әлсірететініне қатысты наразылық білдірді және "Күшті сербтер – күшті Югославия" ұранымен Югославия үшін сербтердің біртүтастығының маңыздылығын баса көрсетті. Келісім сол кезде "Югослав мұсылмандары" деп аталған босниялықтарды да ашуға ұшыратты, олардың ішінде Югослав мұсылман ұйымы (JMO) Босния мен Герцеговинаның бөлінуіне байланысты келісімді айыптады. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Анте Павелич басқарған Усташе қозғалысында (1929 жылы құрылған) сектанттық хорват ұлтшылдығы дамыды, ол соғыс кезінде нацистік Германиямен және фашистік Италиямен ынтымақтасып, "Тәуелсіз Хорватия мемлекеті" (1941-1945) үкіметін құрды. Соғыстан кейінгі Югославиядағы коммунистік билік кезінде, хорваттардың басымдығы бар Тито (1944-1980 жылдары билікте болды) тұсында хорват ұлтшылдығы көбінесе тоқырап қалды, тек 1967-1971 жылдардағы Хорват көктемінен басқа, 1991-1992 жылдары Югославияның ыдырауына және 1991-1995 жылдардағы Хорватия Тәуелсіздік соғысына дейін. Хорват ұлтшылдығының ең радикальды түрінде Ұлы Хорватия мемлекетін құруға ұмтылыс, шаруалар мен патриархалдық құндылықтарды қастерлеу және сербтерге қарсы сезімдер басым.
Croatian nationalism is nationalism that asserts the nationality of Croats and promotes the cultural unity of Croats. Modern Croatian nationalism first arose in the 19th century after Budapest exerted increasing pressure for Magyarization of Croats; the movement started to grow especially after the April Laws of 1848 which ignored Croatian autonomy within the Hungarian Kingdom. Croatian nationalism was based on two main ideas: a historical right to statehood based on a continuity with the medieval Croatian state and an identity associated with other Slavs especially Southern Slavs. A Croatian revival started with the Illyrian movement (c. 1835 onward), which founded the Matica hrvatska organisation in 1842 and promoted "Illyrian" language. Illyrianism spawned two political movements: the Party of Rights (founded in 1861 and named after the concept of the Croatian state right (pravaštvo); led by Ante Starčević), and Yugoslavism (the term means "South Slav ism") under Josip Juraj Strossmayer (1815 1905). Both Starčević and Strossmayer were largely limited in their influence to the Croatian intelligentsia. Advocacy in favour of Yugoslavism as a means to achieve the unification of Croatian lands in opposition to their division under Austria Hungary began with Strossmayer advocating this as being achievable within a federalized Yugoslav monarchy. After the foundation of Yugoslavia in 1918, a highly centralized state was established under the St. Vitus Day Constitution of 1921 in accordance with Serbian nationalist desires to ensure the unity of the Serbs; this caused resentment amongst Croats and other peoples in Yugoslavia. Dalmatian Croat and the principal World War I era Yugoslavist leader Ante Trumbić denounced the St. Vitus Day Constitution for establishing a Serb hegemony in Yugoslavia contrary to the interests of Croats and other peoples in Yugoslavia. Croatian nationalists opposed the centralized state, with moderate nationalists demanding an autonomous Croatia within Yugoslavia. Croatian nationalism became a mass movement in the Kingdom of Yugoslavia through Stjepan Radić's Croatian Peasant Party. The demand by moderate Croatian nationalists for an autonomous Croatia the Banovina of Croatia within Yugoslavia was accepted by the Yugoslav government in the Cvetković–Maček Agreement of August 1939. This agreement angered Serbian nationalists, who opposed it on the grounds that it weakened the unity of Serbdom in Yugoslavia; they asserted the importance of Serbian unity to Yugoslavia with the slogan "Strong Serbdom, Strong Yugoslavia". The agreement also angered Bosniaks (then known as "Yugoslav Muslims"), including the Yugoslav Muslim Organization (JMO), that denounced the agreement's partition of Bosnia and Herzegovina. A violent sectarian Croatian nationalism also developed prior to World War II within Ante Pavelić's Ustaše movement (founded in 1929), which collaborated with Nazi Germany and Fascist Italy in its government of the "Independent State of Croatia" (1941 1945) during World War II. Under post war communist rule in Yugoslavia, dominated by the part Croat Tito (in power 1944 1980), Croatian nationalism became largely dormant, except for the Croatian Spring of 1967 to 1971, until the breakup of Yugoslavia in 1991 1992 and the Croatian War of Independence of 1991 to 1995. In its more extreme form, Croatian nationalism is marked by the desire for the establishment of a Greater Croatian state, by the idealization of peasant and of patriarchal values, as well as by anti Serb sentiment.
Австрия-Мажарстан
ХІХ ғасырда хорваттардың мадьярлануға қарсылығы және Австрия-Мажарстаннан тәуелсіздік алу ниеті хорват ұлтшылдығының күшеюіне себеп болды. Иллирия қозғалысы хорваттардың ұлттық санасын оятуға және түрлі диалектілерде кездесетін аймақтық әдеби дәстүрлерді бірыңғай стандартты тілге келтіруге ұмтылды. 1848 жылғы төңкерістер кезінде иллириялықтар Габсбург монархиясы құрамында Хорватияның саяси автономиясын қамтамасыз етуді көздеді. Анте Старчевич 1861 жылы Хорватияда Құқықтар партиясын құрды, ол заң жүзінде Хорватияның мемлекеттік құқығын Габсбург монархиясы ешқашан жоймағанын, демек Хорватияның тәуелсіз мемлекет болуға құқысы бар екенін айтты. Старчевич Хорватияға қазіргі Хорватия ғана емес, сонымен қатар қазіргі Босния мен Герцеговина, Словения (Каринтия, Карниола, Штирия герцогтықтары) және бүгінгі Сербияның (Нови-Пазар санджағы, Сирмия) аймақтарын да қосты. Бұл Ұлы Хорватияның кез келген халқы – католик, мұсылман немесе православиелік – хорваттар ретінде қарастырылды. ХІХ ғасырдың басынан ХХ ғасырдың ортасына дейін хорват ұлтшылдары панславяндық Иллирия қозғалысы және югославистермен хорваттардың ұлттық идентификациясы үшін күресті. Югославиялықтардың негізін қалаушы, хорват епископы Иосип Юрай Строссмайер, хорват жерлерін басқа югославтармен бірге югослав монархиялық федеративтік мемлекетке біріктіруді жақтады. Дегенмен, Старчевич пен Строссмайердің ұлттық идеяларының өзгешелігіне қарамастан, екеуінің де көзқарастары Хорватия интеллигенциясынан тыс жерде көп әсер етпеді.
In the 19th century, opposition by Croats to Magyarization and desire for independence from Austria Hungary led to the rise of Croatian nationalism. The Illyrian movement sought to awaken Croatian national consciousness and a standardize regional literary traditions which existed in a various dialects on a single standard language. Illyrianists during the Revolutions of 1848 sought to achieve political autonomy of Croatia within a federalized Habsburg monarchy. Ante Starčević founded the Party of Rights in Croatia in 1861 that argued that legally, Croatia's right of statehood had never been abrogated by the Habsburg monarchy and thus Croatia was legally entitled to be an independent state. Starčević regarded Croatia to include not only present day Croatia but also what is now Bosnia and Herzegovina, Slovenia (Duchy of Carinthia, Carniola, Styria) and parts of what is today Serbia (Sanjak of Novi Pazar, Syrmia)—all people in this Greater Croatia whether Catholic, Muslim, or Orthodox were defined as Croats. During the 19th to mid 20th century Croatian nationalists competed with the increasingly Pan Slavic Illyrian movement and Yugoslavists over the identity of Croats. The founder of Yugoslavism, Croatian Bishop Josip Juraj Strossmayer advocated the unification of Croat lands into a Yugoslav monarchical federal state alongside other Yugoslavs. However, in spite of both Starčević's and Strossmayer's competing visions of identity, neither of their views had much influence beyond Croatia's intelligentsia.
Югославия Корольдігі
Хорват ұлтшылдығы 1918 жылдан кейін Югославия құрылғаннан бастап Хорват халықтық шаруалар партиясының басшысы Стьепан Радичтің жетекшілігімен жаппай қозғалысқа айналды. Радич Югославияның бірігуіне қарсы болды, себебі ол сербтердің басымдығы бар, жоғары саяси билікке ие мемлекетте хорваттардың ұлттық құқықтарын жоғалтудан қаушады. 1928 жылы Радичтің қаза болуы орталықтандырылған Югославия мемлекетіне қарсы хорват ұлтшылдарының наразылығын тудырды, ал 1928 жылдан 1939 жылға дейін хорват ұлтшылдығы Белградтан автономияның немесе тәуелсіздіктің әр түрлі жолдарын іздеу ретінде қалыптасты. 1939 жылы Югославия үкіметі мен Владко Мачек басқаратын автономист хорват шаруалар партиясы арасында келісімге келді, нәтижесінде Югославия құрамында Хорватия Бановинасы деп аталатын автономиялық Хорватия құрылды.
Croatian nationalism became a mass movement under the leadership of Stjepan Radić, leader of the Croatian People's Peasant Party after 1918 upon the creation of Yugoslavia. Radić opposed Yugoslav unification, as he feared the loss of Croats' national rights in a highly centralized stated dominated by the numerically larger Serbs. The assassination of Radić in 1928 provoked and angered Croatian nationalists with the centralized Yugoslav state, and from 1928 to 1939, Croatian nationalism was defined as pursuing either some form of autonomy or independence from Belgrade. In 1939, a compromise between the Yugoslav government and the autonomist Croatian Peasant Party led by Vladko Maček was made with the creation of an autonomous Croatia within Yugoslavia known called the Banovina of Croatia.
Тәуелсіз Хорватия мемлекеті
Хорват ұлтшылдығы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде дамуының шешуші кезеңіне жетті, осы кезде хорваттың экстремистік ұлтшыл және фашистік «Усташе» қозғалысы Югославияға Орталық державалар шабуыл жасағаннан кейін Хорватияның Тәуелсіз мемлекетін (ХТМ) басқаруға кірісті. ХТМ фашистік Италия мен нацистік Германияның ықпалымен құрылған, олардың қолдауындағы клиенттік мемлекет болды. «Усташе» сербтерге, еврейлерге және цығандарға қарсы жаппай геноцид жасады, сондай-ақ олармен күрескен коммунистік югослав партизандары мен четниктер сияқты саяси қарсыластарын қуғындады.
Croatian nationalism reached a critical point in its development during World War II, when the Croatian extreme nationalist and fascist Ustaše movement took to governing the Independent State of Croatia (NDH) after the invasion of Yugoslavia by the Axis Powers and the creation of the NDH at the behest of Fascist Italy and Nazi Germany as an Italo German client state. The Ustaše committed mass genocide against Serbs, Jews and Roma, and persecuted political opponents, including the communist Yugoslav Partisans and Chetniks who fought against them.
Коммунистік Югославия
1945 жылы Осі державаларының жеңілісінен кейін және коммунист Иосип Броз Титоның жаңа коммунистік Югославияның басшысы ретінде билікке келуінен кейін, хорват ұлтшылдығы, сондай-ақ басқа ұлтшылдықтар мемлекеттік билік органдары тарапынан басып құйылды. Коммунистік кезеңде Иван Краячич және Андрия Хебранг сияқты бірқатар хорват коммунистері хорват ұлтшылдары деп танылды. Сербия газеттері Хебрангты Титоның серб мүдделеріне қарсы әрекет етуіне ықпал еткен деп айыптады, бірақ шындығында Тито мен Хебранг саяси қарсыластар болды, себебі Хебранг федералдық деңгейде хорват мүдделерін қорғады және Югославиялық партизан қозғалысының ірі көшбасшыларының бірі болды. Хебранг хорват шекараларын өзгертуді де жақтады, өйткені оның пікірінше, Милован Джилас комиссиясы хорват жерлерін қысқартқан. Сондай-ақ ол 1945 жылдан кейін Хорватияға таңылған тең емес айырбас бағамына қарсы шығып, «ұжымдық қылмыс жасағандар» деп танылған адамдарға қарсы көрсетілген сот процестерін айыптады. Хебранг серб мүдделеріне қауіп төндірмеді, өйткені ол бірнеше рет қызметтен шеттетілді және 1948 жылы үй қамауына алынып, кейіннен қаза болды. Хорват ұлтшылдығы жойылған жоқ, бірақ 1960-шы жылдардың соңы мен 1970-шы жылдардың басына дейін жасырын күйде қалды. Осы кезеңде Югославияны орталықтандыруға қарсы шығып, Хорватия мен басқа республикаларға үлкен автономия беруді талап еткен «Хорват көктемі» қозғалысы пайда болды. Бұл талаптар Тито режимі тарапынан іске асырылды. Хорват коммунистері партиялық, әскери, полиция және құпия полициядағы сербтердің үстемдігіне назар аудара бастады. Алайда, басты мәселе стандартты хорват тілінің сол кезде серб-хорват тілінің батыс диалектісі деп есептелген, төмен мәртебелі екендігі болды. 1967 жылы Хорватия жазушылар одағы хорват тілін білім беру және баспа саласында жеке тіл ретінде мойындауды талап етті. Осы талаптарға жауап ретінде Тито 1971 және 1972 жылдары реформаторларды тазалауға бұйрық берді. 1600-ге жуық хорват коммунистері Коммунистік партиядан қуылды немесе тұтқындалды. Бұл шаралар Югославиядағы ұлтшылдықтың өсуін тоқтатты, бірақ хорват ұлтшылдығы Оңтүстік Америка, Австралия, Солтүстік Америка және Еуропадағы хорват диаспорасы арасында дами берді. Хорватиялық саяси эмиграция жақсы қаржыландырылды және тығыз үйлестірілді. Бұл топтар антикоммунистік болды, себебі олардың көпшілігі 1945 жылы Югославиядан кеткен саяси эмигранттардың ұрпақтары еді. 1980-шы жылдардың соңында Слободан Милошевичтің серб ұлтшылдығының күшті орталықтандырылған Югославия құруға бағытталған қауіпті күшін сезіне отырып, хорват ұлтшылдығы қайта жанданды. 1991 жылы Хорватия Югославиядан тәуелсіздігін жариялады, бұл 1991 жылдан 1995 жылға дейін созылған Хорватия соғысына әкеп соқты. Хорватияның үстем элитасы Босниялық ХДЗ-ның билікке келуіне көмектесті. Босниялық ХДЗ-ның алғашқы басшылары Туджманның Босния мен Герцеговинаны Хорватия мен Сербия арасында бөлу идеясына қарсы болды, жауап ретінде Мате Бобан ХДЗ-ның басшысы болып тағайындалды. Ол соғыстың соңында Хорватиямен біріктіру мақсатымен Хорватиялық Герцег-Босна Республикасын құрды. Бобанның жобасы 1994 жылы Босния мен Герцеговина Федерациясы құрылған кезде сәтсіз аяқталды.
After the defeat of the Axis Powers in 1945 and the rise of communist Josip Broz Tito as leader of a new communist led Yugoslavia, Croatian nationalism along with other nationalisms were suppressed by state authorities. During the communist era, some Croatian communists were labeled as Croatian nationalists, respectively Ivan Krajačić and Andrija Hebrang. Hebrang was accused by Serbian newspapers that he had influenced Tito to act against Serbian interests, in reality Tito and Hebrang were political rivals, since Hebrang advocated Croatian interests at the federal level and was one of the major Yugoslav Partisan leaders. Hebrang also advocated change of Croatian borders, since, according to him, Croatian boundaries were clipped by Milovan Đilas' commission. He also argued against unfair exchange rates imposed on Croatia after 1945 and condemning show trials against people labeled as collaborationists. Hebrang wasn't a serious threat to Serbian interests, since he was demoted several times and in 1948 he was put under house arrest, and later killed. Croatian nationalism did not disappear but remained dormant until the late 1960s to early 1970s with the outbreak of the Croatian Spring movement calling for a decentralized Yugoslavia and greater autonomy for Croatia and the other republics from federal government control. These demands were effectively implemented by Tito's regime. Croatian communists started to indicate on Serbian dominance in commanding party posts, posts in the army, police and secret police. However, main subject was the perceived subordinate status of standard Croatian, at that time regarded as a Western variety of Serbo Croatian. In 1967 Croatian Writers' Association called for designation of Croatian as a distinct language both for educational and publishing purposes. Because of such demands Tito gave an order to purge reformers in 1971 and 1972. Some 1,600 Croatian communists were ejected from the Communist Party or arrested. Such measures stopped the rise of nationalism in Yugoslavia, but Croatian nationalism continued to grow among Croat diaspora in South America, Australia, North America and Europe. Croatian political emigration was well financed and often closely co ordinated. Those groups were anti communist since they originate from political emigrants who left Yugoslavia back in 1945. Croatian nationalism revived in both radical, independentist, and extremist forms in the late 1980s in response to the perceived threat of the Serbian nationalist agenda of Slobodan Milošević who sought a strongly centralized Yugoslavia. Croatia declared independence from Yugoslavia in 1991 leading to the Croatian War from 1991 to 1995. The Croatian ruling elite helped the Bosnian HDZ to rise to power. The first leaders of the Bosnian HDZ opposed Tuđman's idea of division of Bosnia and Herzegovina between Croatia and Serbia; in response, Mate Boban was installed as leader of the HDZ. He founded the Croatian Republic of Herzeg Bosnia with the goal to merge it with Croatia at the end of the war. Boban's project crashed in 1994 with the creation of the Federation of Bosnia and Herzegovina.
Қазіргі Хорватия мен Босния мен Герцеговина
1980-жылдардан бастап хорват ұлтшыл қозғалысын бұрынғы коммунистік генерал және тарихшы Франьо Туджман басқарды. Туджман бастапқыда көрнекті коммунист болған, бірақ 1960 жылдары ол ұлтшылдыққа бейімделе бастады. Ұзақ уақыт өтпей, ол хорват диаспорасының қолдауын алды, олар тәуелсіз Хорватия құру мақсатымен миллиондаған доллар жинауға көмектесті. Туджман диаспорадағы хорваттар арасындағы МАСПОК зиялыларын және жақтастарын біріктіріп, 1989 жылы Хорват Демократиялық Одағын (HDZ) құрды. 1990 жылы Туджманның HDZ Хорватия Социалистік Республикасындағы алғашқы демократиялық сайлауда жеңіске жетті. 1991 жылы Хорватияда соғыс басталды, ал келесі жылы Босния соғысы өртеніп жағды. Хорват үстем элитасы босниялық HDZ-ға билікке жол ашуға көмектесті. Босния HDZ-ның алғашқы басшылары Туджманның Босния мен Герцеговинаны Хорватия мен Сербия арасында бөлу идеясына қарсы шықты; жауап ретінде Мате Бобан HDZ төрағасы болып тағайындалды. Ол соғыс аяқталғанда Хорватиямен біріктіру мақсатымен Хорватия Герцег-Босния Республикасын құрды. Бобанның жобасы 1994 жылы Босния мен Герцеговина Федерациясы құрылғанда сәтсіз аяқталды.
Beginning in the 1980s, the Croatian nationalist movement was led by former communist general and historian Franjo Tuđman. Tuđman was, at first, a prominent communist, but in the 1960s he began to embrace nationalism. He soon earned the favour of the Croat diaspora, helping him to raise millions of dollars toward the goal of establishing an independent Croatia. Tuđman gathered MASPOK intellectuals and sympathisers from among diaspora Croats and founded the Croatian Democratic Union (HDZ) in 1989. In 1990, Tuđman's HDZ won the first democratic elections in the Socialist Republic of Croatia. In 1991, war erupted in Croatia and the following year, the Bosnian War broke out. The Croatian ruling elite helped the Bosnian HDZ to rise to power. The first leaders of the Bosnian HDZ opposed Tuđman's idea of division of Bosnia and Herzegovina between Croatia and Serbia; in response, Mate Boban was installed as leader of the HDZ. He founded the Croatian Republic of Herzeg Bosnia with the goal to merge it with Croatia at the end of the war. Boban's project crashed in 1994 with the creation of the Federation of Bosnia and Herzegovina.