Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1283–1301 жылдар аралығында Ранастамбхапураның патшасы
King of Ranastambhapura from 1283–1301
Хаммирадева (IAST: Hammīra deva; басқару шамамен 1283–1301) – Ранамбхор шаханаларының (Чахаманалардың) соңғы билеушісі. Ол мұсылман жылнамаларында және халық әдебиетінде Хамир Дев Чуахан деп те белгілі. Хаммирадева қазіргі Раджастхандағы Рантамбор аймағында орналасқан мемлекетпен билік жүргізді. 1280 жылдары ол бірнеше көрші мемлекеттерге шабуыл жасады, нәтижесінде одақтастары қалмады. 1290 жылдары ол Дели сұлтандығының Джалалуддин Халджисінен мемлекетін сәтті қорғады. 1299 жылы ол Делиден келген монғол көтерілісшілеріне пана берді, бұл Джалалуддиннің ізбасары Алауддин Халджиді оның мемлекетін басып алуға итермеледі. Хаммираның әскерлері Алауддиннің генералдары Улуғ хан мен Нусрат ханға қарсы бірқатар жемістерге қол жеткізді, бірақ ұзақ қоршаудан кейін 1301 жылы жеңіліп, қаза тапты. Хаммира оның өлімінен кейін жазылған бірнеше шығармаларда, соның ішінде Наячандра Суридің «Хаммира Махакавия», Жодхараджаның «Хаммира Расо» және Чандрашехраның «Хаммира Хата» еңбектерінде батыр ретінде дәріптелген.
Hammiradeva (IAST: Hammīra deva; r. c. 1283–1301) was the last ruler from the Ranthambore branch of the Chauhans (Chahamanas). He is also known as Hamir Dev Chauhan in the Muslim chronicles and the vernacular literature. Hammiradeva ruled a kingdom centred around Ranthambore in present day Rajasthan. In the 1280s, he raided several neighbouring kingdoms, which ultimately left him without allies. In the 1290s, he successfully defended his kingdom against Jalaluddin Khalji of the Delhi Sultanate. In 1299, he gave asylum to some Mongol rebels from Delhi, which prompted Jalaluddin's successor Alauddin Khalji to invade his kingdom. Hammira's forces achieved some successes against Alauddin's generals Ulugh Khan and Nusrat Khan, but he was ultimately defeated and killed in 1301 after a long siege. Hammira is celebrated as a hero in several texts composed after his death including Nayachandra Suri's Hammira Mahakavya, Jodharaja's Hammira Raso, and Chandrashekhara's Hammira Hatha.
Ерте өмір
Хаммирадева – Шахаман патшасы Жайтрасимханың (Жайтра Сингх) және патшайым Хира Девидің ұлы. "Хаммира" есімі – араб тіліндегі Әмір атағының санскриттелген түрі. Хаммирадева туралы Хаммира Махакавиядан басқа көп мәлімет жоқ, ол Хаммирадева қайтыс болғаннан кейін 100 жыл өткен соң бір ақын жазған, бірақ оның сенімділігі күмәнді. Хаммирадеваның Суратрана және Вирама деген екі ағасы болған. Жайтрасимха қарттығына байланысты зейнетке шыққанда, Хаммирадеваны өзінің үлкен ұлы болмаса да, мұрагері етіп тағайындады. Хаммира Махакавия Хаммираның билікке көтерілгенін 1283 жылға (1339 VS) жатқызады. Дегенмен, Прабандха Кошадағы шежіре бойынша Хаммира 1285 жылы таққа отырған. Тарихшы Дашаратха Шарма Жайтрасимха 1285 жылға дейін өмір сүргенін болжайды, бұл осы қарама-қайшылықты түсіндіруге болады.
Hammiradeva was a son of the Chahamana king Jaitrasimha (Jaitra Singh) and queen Hira Devi. The name "Hammira" is a Sanskritized form of the Arabic title Amir. Little is known about him, except the Hammira Mahakavya, written by a poet about 100 years after Hammiradeva's death and whose reliability has been questioned. Hammiradeva had two elder brothers named Suratrana and Virama. When Jaitrasimha retired because of old age, he appointed Hammiradeva as his successor, although Hammira was not his eldest son. The Hammira Mahakavya dates Hammira's ascension to 1283 CE (1339 VS). However, according to a genealogy given in the Prabandha Kosha, Hammira ascended the throne in 1285 CE. Historian Dasharatha Sharma speculates that Jaitrasimha lived until 1285 CE, which may explain this discrepancy.
Ертедегі билік
Билікке келгеннен кейін көп ұзамай Хаммирадева 1288 жылға дейін инду әйелдеріне шабуылдар жасады. "Хаммира Махакавия" осы шабуылдарды жүйелі "дигвиджая" ("барлық бағыттағы жаулаулар") науқаны ретінде көрсетеді. Алайда, Хаммирадеваның өзінің жазбаларында ешқандай дигвиджая науқаны туралы еске салынбаған. 1288 жылғы Балван жазуында Хаммирадева Малваның Парамара патшасы Арджуна II-нің піл әскерін тұтқындағаны айтылған. Парамаралардың билігі күрт төмендеді, ал Арджунаның өлімінен кейін олардың мемлекеті ішкі көтеріліске ұшырады. Осы мүмкіндікті пайдаланып, олардың бірнеше жауы Малваны тонады. "Хаммира Махакавияға" сәйкес, Хаммирадева Бхимараса деп аталатын княздықтың билеушісі Арджунаны да бағындырды. Содан кейін ол Мандалакрита бекінісінен (қазіргі Мандалгарх) салық алды. Хаммира кейін Малвадағы Арджуна II-нің мұрагері Бхожа II-ге шабуыл жасады. Ол Парамара әскерін жеңіп, Уджайни (Уджайин) мен Дхараға (Дхар) дейін жетті. Содан кейін Читтор, Абу, Варданапура (Баднор), Чанга, Пушкар, Махараштра (қазіргі Марот ауылы), Хандилла (Хандела), Чампа және Каркарала (Караули) арқылы үйіне қайтты. Каркаралада ол Трибхуванагири (Тимангарх) билеушісінен құрмет алды. Осы шабуылдардың барлығынан Хаммираның өзінің жазбаларында тек Малвадағы жетістіктері ғана еске алынған. Сондықтан тарихшы Дашарата Шарма "Хаммира Махакавияда" сипатталған басқа шабуылдардың тарихилығына күмән келтіреді және оның дигвиджая есебін ойдан шығарылған деп санайды. Балван жазуында Хаммира екі рет Коти яджня деп аталатын құрбандық рәсімін өткізгені айтылған. Бұл құрбандық ежелгі үнді патшалары өздерінің тәуелсіздігін дәлелдеу үшін өткізген Ашвамедха рәсіміне ұқсас болған көрінеді. Коти яджняны патшаның бас жұбаны Вишварупа орындады.
Soon after his ascension, Hammiradeva launched a series of raids against his Hindu neighbours until 1288. The Hammira Mahakavya presents these raids as a systematic digvijaya ("conquests in all directions") campaign. However, Hammiradeva's own inscriptions do not mention any dgivijaya campaign. The Balvan inscription of 1288 CE mentions that Hammiradeva captured the elephant force of Arjuna II, the Paramara king of Malwa. The Paramaras had greatly declined in power, and their kingdom faced an internal rebellion after Arjuna's death. Taking advantage of this, several of their enemies had plundered Malwa. According to the Hammira Mahakavya, Hammiradeva also subjugated Arjuna, the ruler of a principality called Bhimarasa. Next, he extracted tribute from the Manḍalakṛta fort (modern Mandalgarh). Hammira then targeted Bhoja II, the successor of Arjuna II in Malwa. He defeated the Paramara forces, and reached as far as Ujjayini (Ujjain) and Dhara (Dhar). He then returned home via the place called Chittor, Abu, Vardhanapura (Badnor), Changa, Pushkar, Maharashtra (present day Marot village), Khandilla (Khandela), Champa and Karkarala (Karauli). At Karkarala, he received homage from the ruler of Tribhuvanagiri (Timangarh). Out of all these raids, Hammira's own inscriptions mention only his successes in Malwa. Therefore, historian Dasharatha Sharma doubts the historicity of the other raids described in the Hammira Mahakavya, and considers its digivjaya account as fictitious. The Balvan inscription mentions that Hammira performed a ritual sacrifice known as Koti yajna twice. This sacrifice appears to have been similar to the Ashvamedha ceremony, which was proved by ancient Indian kings to prove their sovereignty. The Koti yajna performed by the royal priest Vishvarupa.
Жалалуддин Халджи
1290 жылы Дели сұлтандығының билеушісі Джалалуддин Халджи Хаммираның аумағына шапқындады. Ол Гурдан Саини бастаған Хаммираның әскерін жеңіске ұшыратты, ол шайқаста қаза болды. Дели әскері Жайн қаласын басып алды, содан кейін Рантамборға бет бұрды. Олар Рантамбор бекінісін маджанниктермен (қоршау машиналарын) қоршады, бірақ бекінісқа қол жеткізе алмады. Джалалуддин ақыры бас тартып, Делиге қайтып келді. Джалалуддиннің шегінуінен кейін Хаммира Жайнды қайта басып алды. 1292 жылы Джалалуддин тағы да Жайнға шабуыл жасады, бірақ бұл жолы сәттілікке жете алмады.
In 1290, Jalaluddin Khalji, the ruler of the Delhi Sultanate, invaded Hammira's territory. He defeated Hammira's forces led by Gurdan Saini, who was killed in the battle. The Delhi army captured Jhain, and then marched towards Ranthambore. They besieged the Ranthambore fort with manjaniqs (siege engines), but were unable to capture the fort. Jalaluddin ultimately gave up, and returned to Delhi. After Jalaluddin's retreat, Hammira recaptured Jhain. In 1292, Jalaluddin once again invaded Jhain, this time unsuccessfully.
Мәдениет қызметі
Джайнизм ғалымы Наячандраның айтуынша, Хаммира брахмандарға жомарт болған және үнді діндерінің барлығына, оның ішінде джайнизмге де құрмет көрсеткен. Шарнгадхара Паддхатиде айтылғандай, Хаммира атақты антолог Шарнгадхараның әкесі, ғалым-ақын Рагхавадеваның шәкірті болған. Хаммира сонымен қатар ақын Биджадитияны қолдаған.
According to the Jain scholar Nayachandra, Hammira was generous towards Brahmins, and respected all Indian faiths, including Jainism. According to Sharngadhara Paddhati, Hammira was a pupil of the scholar poet Raghavadeva, who was a grandfather of the famous anthologist Sharngadhara. Hammira also patronised the poet Bijaditya.
Танымал мәдениетте
Хаммираның өлімінен кейін жазылған санскрит, пракрит, хинди және раджастхани тілдеріндегі бірнеше шығармада батыр ретінде дәріптелген. Хамира Махакавия, джайнизм ғалымы Наячандра Сури жазған оның өмірбаяны, оның туралы маңызды мәліметтердің негізгі көзі болып табылады. Суржана Чарита да оны сипаттайды, бірақ тарихи тұрғыдан толыққанды сенімді емес. Ол сондай-ақ Пракрата Пингала (немесе Пракрата Пайнгалам, 14 ғасыр) және Шарнгадхара Паддхатидің бірнеше шумақтарында еске алынады. 1964 жылы түсірілген "Хамир хат" атты хинди фильмі оның өміріне негізделген. Оның өміріне арналған кейінгі екі хинди еңбегі – Жодхаражаның "Хаммира Расо" және Чандрашехараның "Хаммира Хатасы". Дегенмен, олардың тарихи құндылығы шамалы.
Hammira has been hailed as a hero in several works written after his death, including those written in Sanskrit, Prakrit, Hindi and Rajasthani languages. The Hammira Mahakavya, his biography by the Jain scholar Nayachandra Suri, is a major source of information about him. Surjana Charita also describes him, although it is not entirely reliable from a historical point of view. He is also mentioned in a few verses of Prakrta Pingala (or Prakrta Paingalam, 14th century) and Sharngadhara Paddhati. A Hindi film Hameer Hath (1964) is based on his life. Two later Hindi works on his life include Hammira Raso by Jodharaja and Hammira Hatha by Chandrashekhara. However, these are of little historical value.