Кіріспе
Селективті мектеп – белгілі бір іріктеу критерийлерінің негізінде оқушыларды қабылдайтын мектеп. Бұл термин әртүрлі білім беру жүйелерінде әртүрлі мағыналарға ие болуы мүмкін және қабілетіне қарамастан барлық оқушыларды қабылдайтын жалпы білім беретін мектепке қарама-қарсы болып табылады. Селективті және жалпы білім беру арасындағы айырмашылық көбінесе орта білім беру деңгейінде кездеседі; бастауыш білім беруде іріктеу сирек болады. Университет деңгейінде іріктеу шарттары көбінесе бар, бірақ кейбір оқу орындары ашық қабылдау немесе «ашық есік» қағидасын қолданып, студенттерге бұрынғы біліміне қарамастан оқуға мүмкіндік береді.
A selective school is a school that admits students on the basis of some sort of selection criteria, usually academic. The term may have different connotations in different systems and is the opposite of a comprehensive school, which accepts all students, regardless of aptitude. The split between selective and comprehensive education is usually at secondary level; primary education is rarely selective. At the university level, selection is almost universal, but a few institutions practice open admissions or open door enrollment, allowing students to attend regardless of prior qualification.
Жаңа Оңтүстік Уэльс
Жаңа Оңтүстік Уэльстегі таңдаулы орта мектептер – оқушыларды академиялық қабілеттеріне сәйкес іріктейтін мемлекеттік мектептер. Көптеген оқушылар бағалау сынағын алдыңғы жылы тапсырғаннан кейін 7-сыныпта таңдаулы орта мектепке түседі. Таңдаулы мектептерге түсу процесі университеттерге түсуге ұқсас: оқушылар өздерінің басымдықтарын көрсетеді және бағалау сынағының нәтижелеріне сәйкес мектептерге іріктеледі. Басқа штаттармен салыстырғанда, Жаңа Оңтүстік Уэльсте таңдаулы және жартылай таңдаулы мектептер көп (Жаңа Оңтүстік Уэльстегі таңдаулы орта мектептер тізілімін қараңыз).
Виктория
Викторияда (Австралия) төрт жалпы таңдаулы мектеп бар: Мельбурн орта мектебі, Мак. Робертсон қыздар орта мектебі, Носсал орта мектебі және Сюзан Кори орта мектебі. Сонымен қатар, белгілі бір салаларға маманданған бірқатар таңдаулы мектептер бар, мысалы, Виктория өнер колледжінің орта мектебі (көркем өнер саласында маманданған), Джон Монаш ғылым мектебі (ғылым саласында маманданған) және Марибернгон колледжі (спорт саласында маманданған). Университет орта мектебінде де Елизавета Блэкберн ғылымдары деп аталатын таңдаулы ғылымға бағытталған бөлімше жұмыс істейді. Бұған қоса, Викторияда 40-тан астам мектеп Селективті кіруді жеделдетілген оқыту (SEAL) бағдарламаларын ұсынады, онда академиялық қабілеті жоғары студенттер орта білімін бес жылда (алты жылдың орнына) немесе Виктория білім беру куәлігін үш жылда (екі жылдың орнына) аяқтау мүмкіндігіне ие. Толық таңдаулы мектептерге немесе ішінара таңдаулы SEAL мектептеріне түсуге ниеттенген барлық студенттер қабылдау емтихандарын тапсыруы керек, бірнеше мамандандырылған мектептерден басқа.
Квинсленд штаты
Квинсленд штатында төрт іріктеу арқылы қабылдау жүзеге асырылатын орта мектеп бар: 1921 жылы құрылған, ішінара іріктеу жүргізілетін Брисбен мемлекеттік орта мектебі және 2007/8 жылдары құрылған үш Квинсленд академиясы – толық іріктеу жүргізілетін мектептер. Оқуға түсу үшін академиялық емтихан, Naplan нәтижелері, бастауыш сыныптардағы бағалары, әңгімелесулер және басқа да факторлар қажет. 2005 жылы Квинсленд премьер-министрі Питер Бити «Ақылды мемлекет стратегиясы» аясында «Квинсленд академияларын» қабілетті жоғары сынып оқушылары үшін инновациялық білім беру бағдарламасы ретінде құруды жариялады. Квинсленд академиялары 10-12 сынып оқушыларына арналған, барлығы 2019 жылы жылдық төлемақысы 2291,45 долларды құрайтын Халықаралық бакалавриат дипломын оқиды. 2019 жылы QASMT 7-сынып оқушыларын қабылдауды қосымша ашты. Брисбен мемлекеттік орта мектебі 7-12 сыныптарға арналған және Халықаралық бакалавриат дипломы бағдарламасы үшін төлем алынбайды, бірақ төлем қажет (2019 жылы 260 доллардан кем), себебі ол Квинслендтің Ұлы мемлекеттік мектептері қауымдастығының және Квинсленд қыздар орта мектептері спорт қауымдастығының мүшесі. Квинсленд ғылым, математика және технология академиясы (QASMT) 2007 жылы Тоувоң қаласында ашылды. Ол Сент-Люсиядағы Квинсленд университетімен серіктестік байланыста. Квинсленд шығармашылық индустриялар академиясы (QACI) 2007 жылы Келвин Гроувта ашылды. Ол Квинсленд технология университетінің Келвин Гроувтағы шығармашылық индустриялар орталығымен серіктестік байланыста. Квинсленд денсаулық сақтау ғылымдары академиясы 2008 жылы Алтын жағалауда (QAHS) ашылды. Ол Голд-Костадағы Гриффит университетімен серіктестік байланыста. 2018 жылғы NSW ICAS байқауында университет медальдары (штаттағы ең жоғары нәтиже) мыналарға берілді: Брисбен мемлекеттік орта мектебі – 13 медаль, QASMT – 1 медаль, QACI – 0 медаль және QAHS – 1 медаль. 2017 жылғы сол байқауда университет медальдары табысталды: Брисбен мемлекеттік орта мектебі – 12 медаль, QASMT – 1 медаль, QACI – 0 медаль және QAHS – 0 медаль. 2018 жылы Квинслендте 733 OP 1 (жалпы позиция) тіркелді (Квинслендтегі жоғары мектеп бітірушілерінің ең жоғары нәтижесі, 99+ ATAR көрсеткіші). Оның ішінде 67-сі (Квинсленд штатының жалпы санының 9,14%) Брисбен мемлекеттік орта мектебінде орындалды. Барлық үміткерлер Академиялық іріктеулік қабылдау сынағына қатысуға және бағдарламаға байланысты әңгімелесулерге, кастингтерге және/немесе семинарларға қатысуы керек. Бағдарламалар үш бағытқа бөлінеді: академиялық, тілдік және өнер. Дарынды және талантты балалар бағдарламасына 18 мемлекеттік мектеп қатысады, олардың әрқайсысы бір бағытқа маманданған. Барлық қатысушы мектептер ішінара іріктеу және ішінара жергілікті қабылдау жүргізеді, Перт заманауи мектебінен басқа, ол толық іріктеу жүргізеді.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-тағы таңдаулы мектептер көбінесе жоғары сыныптарға арналған және жиі мамандандырылған болады. Нью-Йорк қаласында оқушылар мамандандырылған жоғары мектептерге түсуге үміттене алмас бұрын бәсекелестікке толы арнайы емтихан тапсыруы керек. Көптеген таңдаулы мектептер жоғары сынып деңгейінде болғанымен, кіші жастағы оқушыларға арналған таңдаулы мектептер де бар.
Германия
Неміс мемлекеттік мектеп жүйесі төрт жылдық бастауыш мектептен кейін негізінен іріктеу жүргізеді. Іріктелген гимназия (5-сыныптан 12-ге немесе 13-ке дейін, штатқа байланысты) оқушыларды университеттерге дайындауға бағытталған. Неміс реалдық мектебі де іріктелген мектеп, бірақ талаптары төмен, 10-сыныпта аяқталады. Германия мектептері туралы пікірсайыстарда іріктеу жүргізетін мектеп жүйесінің артықшылықтары мен кемшіліктері үнемі талқыланады, ал көптеген ата-аналар балаларын гимназияға қабылдау үшін күш жұмсайды. 20-ғасырдың екінші жартысында гимназияға қатысушылардың саны көптеген аймақтарда оқушылардың басым бөлігіне дейін күрт өсті. Соның салдарынан, негізінен, төмен қабілеттері бар оқушылар дәстүрлі түрде неміс мектеп жүйесінің үшінші негізгі деңгейі (және бастапқыдағы негізгі деңгей) саналатын іріктелмеген хауптшюледе қалды. Кейбір Германияның федералды штаттары 1997 жылдан бастап реалдық мектеп пен хауптшюленің біріктірілген түрін құру үшін үш деңгейлі жүйені жойды.
Иран
Ұлттық ерекше таланттарды дамыту ұйымы (қысқартылған түрі: NODET немесе SAMPAD) Ирандағы ерекше дарынды студенттерді дамыту мақсатында құрылған ұлттық іріктеу мектептерін (орта және жоғары сыныптар) басқарады. Ұйым алғаш рет 1976 жылы «Иранның дарынды және талантты балаларды оқыту ұлттық ұйымы» (НИОГАТЕ) ретінде құрылды, ал кейіннен 1987 жылы NODET ретінде қайта құрылды.