Кіріспе

География, тазалық және суға қол жеткізу

Қытайдың су ресурстарына су тапшылығы, халықтың қарқынды өсуі, экономикалық дамудың жылдамдығы, сондай-ақ экологиялық бақылаудың жеткіліксіздігі су сұранысын және ластануды үлкен дәрежеде арттырды. Қытай су инфрақұрылымын жедел дамыту, реттеуді күшейту және бірқатар технологиялық шешімдерді зерттеу сияқты шаралармен жауап берді. Үнемі экономикалық өсім мен халық санының артуына байланысты Қытай әлемдегі суды ең көп пайдаланатын елдердің бірі болып табылады. Қытай жыл сайын шамамен 600 миллиард куб метр суды пайдаланады. Бұл көрсеткіш АҚШ-тан 120 миллиард куб метрге жоғары, ал Үндістаннан 160 миллиард куб метрге төмен. Осы себепті Қытайдың ішкі саясаты ұлттық және халықаралық масштабта маңызды болып қала береді. Су сапасы мен көлеміне қатысты мәселелер Қытайдың тұрақты экономикалық және инфрақұрылымдық дамуына кедергі келтіретін басты факторлар болып табылады.

Жеткізу

Қытайдың тұщы су ресурстарына өзендерінен жылына 2500 куб километр су ағып, 828,8 куб километр жер асты суларымен толықтырылады. Суды сорғылау арқылы су жақын маңдағы өзендерден тартылатындықтан, қолда бар жалпы ресурс жер беті және жер асты суларының қосындысынан кем, ол 2821,4 куб километрді құрайды. Бұл ресурстардың 80%-ы Қытайдың оңтүстігінде орналасқан. 2016 жылы Қытайдың жалпы сумен жабдықтаудың 82%-ы жерүсті суларынан, ал тек 18%-ы жер асты суларынан тұрды. Қытайдың солтүстік бөлігі, жауын-шашын аз болғандықтан, оңтүстік бөлігіне қарағанда жер асты суларына көбірек тәуелді. Соңғы үш онжылдықта азаматтарды жақсартылған ауыз сумен қамтамасыз етуде үлкен жетістіктерге қол жеткізілді. БҰҰ мәліметінше, осы бағыттағы әлемдік прогрестің шамамен төрттен бірі Қытайда орын алды, 1990-2010 жылдар аралығында 457 миллион азамат судың қолжетімділігі мен сапасының жақсаруын көрді. БҰҰ бұл жетістікті су құбырлары жүйесінің кеңеюіне және ішкі саясаттың маңыздылығына байланыстырады. Қытай үкіметінің судың тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсатындағы ең белгілі бастамаларының бірі – «Оңтүстіктен Солтүстікке суді бұру» жобасы. Бұл жоба өз түріндегі ең ірі жобалардың бірі болып табылады және Қытайдың оңтүстігіндегі халық азырақ, суға бай аймақтардан суды Қытайдың солтүстігіндегі сумен қамтамасыз ету мәселесі бар халық орталықтарына қайта бағыттауды көздейді. Жоба осы аймақтардағы азаматтардың су тапшылығын азайтуға, сондай-ақ өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы сияқты көп су пайдаланатын секторларда су тұтынуды қамтамасыз етуге көмектесуі тиіс.

Су балансы

Жер асты суларын шамадан тыс өндіру және су деңгейінің төмендеуі Қытайда, әсіресе солтүстікте үлкен мәселе болып табылады. Құрылыс министрлігінің алдын ала статистикасына сәйкес, бүкіл ел бойынша 160-тан астам ауданда жер асты сулары шамадан тыс пайдаланылып, орташа жылдық жер асты суларының азаюы 10 миллиард текше метрден асып түседі. Осының салдарынан 60 мың шаршы километр жер беті шөгіп, 50-ден астам қала ауыр жер шөгуіне тап болды. Су тасқыны да маңызды проблема болып қалуда. 2002 жылы «Синьхуа» агенттігінде жарияланған мақалада қытайлық сарапшылар болашақтағы немесе қазіргі су тапшылығы туралы ескертті. Су ресурстарын пайдалану 2030 жылы халық санының ең жоғары деңгейіне жетеді деп болжануда. Янгцзы өзенінің солтүстігіндегі аймақтар ерекше зардап шекті, себебі Қытайдың су ресурстарының 80,9%-ы өзеннің оңтүстігінде орналасқан. Солтүстік Қытайда 10 мың жылдық су жинағыштар пайдаланылып, кейбір аймақтарда жердің жарылуына және шөгуіне себеп болды. 2005 жылы «China Daily» газетінде жарияланған мақалада 2000 жылы сарапталған 514 өзеннің 60-ының құрғап қалғаны айтылды. Көлдердегі су көлемі 14%-ға төмендеді, көптеген батпақты жерлердің ауданы азайды. Джаред Даймонд 2005 жылы жарық көрген «Collapse» кітабында соңғы 50 жылда бөгеттер мен басқа да суару инфрақұрылымы Сары өзеннің табиғи ағысын тоқтатқанын, бұл бүкіл өзен алқабының құрғауына қауіп төндіретінін мәлімдеді. Өзен ағысының тоқтауы немесе ағынның азаюы 1980 жылдардан бері су пайдаланудың және қалдықтардың көбеюіне байланысты күрт өсті. 1997 жылы Сары өзеннің төменгі ағысы жылына 230 күн бойы ағыссыз болды, бұл 1988 жылдан бері 2000%-дан астам өсімді құрады. Лосс жазығындағы эрозия мен шөгінділенудің күшеюі өзенді кемемен жүзуге қиынрақ етті. 2008 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына дайындық үшін Қытай суды Кепе және Шаньси провинцияларынан Пекинге аударды, бұл аймақтар бұрыннан-ақ құрғақшылық пен су тапшылығымен күресіп жатқан еді. 2008 жылдың шілдесінде Пекин Су басқармасының басшысы Би Сяоганг Олимпиада су тұтынуды күрт арттырмайды деп мәлімдеді. Алайда, бұрын ол және басқа жергілікті шенеуніктер Пекинге Хэбэйден төрт су қоймасынан суды сорғылау арқылы 400 миллион текше метрге дейін су аударатынын айтқан болатын. Баодин қаласының маңында, көбінесе ауылдық аймақта, 31 000 тұрғын су аудару жобасының салдарынан жерінен және үйінен айырылды, ал Хэбэй провинциясының басқа да аймақтарында көптеген адамдар көшірілді. 2008 жылдың 24 тамызында Ұлыбританияның «The Times» газеті су аудару схемасы үшін арналған инфрақұрылымның көп бөлігі Пекин шенеуніктері су сұранысының күрделі түрде жоғары екенін түсінгеннен кейін жартылай салынған немесе пайдаланылмаған күйде қалғанын хабарлады. Пекин ойындарына келген туристердің саны күтілгеннен аз болды, сонымен қатар қорқыту немесе ресми өтініштердің нәтижесінде көптеген көшіп-қонушы жұмысшылар, этникалық азшылықтар және саяси оппозиция өкілдері қаладан кетіп қалды. Дегенмен, Хэбэй аймағы бірнеше ірі су қоймаларын толтыру үшін құрғатылып, құрғақшылық пен ауыл шаруашылығының шығындарына әкелді.

Су беру

Қытайлық жоспарлаушылар елдің су мәселесін шешу үшін ұзақ жылдардан бері кең көлемді су тасымалдауды жақтап келеді. Оңтүстік-Солтүстік су тасымалдау жобасы негізінен Янцзы өзенінен суды бұру мақсатында жасалды. Солтүстік Қытайдағы су тапшылығын және жаңаруға жарамды электр энергиясын/энергия сақтау қажеттілігін ірі көлемде шешу үшін Янцзы өзенінің теңізге құйылып босқа кететін су тасқыны суын пайдалануға арналған көп мақсатты тұщы су жағалаулық су қоймасын салу мүмкін. Қытайдан бастау алатын Брахмапутра және Меконг сияқты ірі трансшекаралық өзендерді дамыту немесе бұру Қытайдың көршілерімен қарым-қатынасты шиеленістіруге әкелуі мүмкін. Мысалы, екі тоған салғаннан кейін Қытай Меконг өзенінде кем дегенде үш тоған салуда, бұл Вьетнам, Лаос, Камбоджа және Таиландта наразылық тудырды. "Тибет сулары Қытайды құтқарады" атты кітабында Қытайдың бұрынғы шенеуніктері Брахмапутра өзенінің суын солтүстікке бұруды Оңтүстік-Солтүстік су тасымалдау жобасының болашақ кезеңінде Қытай үшін маңызды тірек ретінде жақтады. Егер өзен суын бөлісу туралы алдын ала келісімге қол жеткізілмесе, мұндай бұрылыс Үндістан мен Бангладешпен шиеленіс тудыруы мүмкін. Кішкентай масштабта, Қазақстан, Ресей және Солтүстік Мұзды мұхитқа құйылатын Ертіс өзенінің бір бөлігі Ертіс-Карамай-Үрімші каналы арқылы солтүстік-орталық Шыңжаңның шөлейт аймақтарына бұрылды.

Теңіз суын тұщыландыру

Су мәселелеріне және болашақ экспортқа байланысты, Қытай тұзсыздандыру технологияларын дамытып, өз ішкі өнеркәсібін құруды жоспарлап отыр. Кейбір қалалар суды үнемдеу және қайта пайдалану бойынша кең ауқымды бағдарламалар мен технологияларды енгізді.

Су сапасы

Қытайда жер асты және жер үсті суларының сапасы маңызды мәселе, ол адамның қызметінен туған судың ластануынан немесе табиғи себептерден болуы мүмкін. Қытайдың тез экономикалық өсуі, өнеркәсіптік дамуы және қалалануы, сонымен қатар негізгі сумен жабдықтау және тазарту инфрақұрылымына жеткіліксіз инвестициялар судың кең ауқымды ластануына алып келді.

Табиғи ластану

Қытайдың су асты қорларының үлкен бөлігі жер асты суларының арсенмен ластануынан зардап шегеді. Арсендік улану, ластанған жер асты суын ішу арқылы ұзақ мерзімді әсерге түсу нәтижесінде пайда болады. Бұл құбылыс алғаш рет Қытайда 1950 жылдары анықталды. Суға деген қажеттілік артып келе жатқандықтан, құдықтар тереңдетілуде және қазір көбінесе арсенге толы су асты қорларын пайдаланады. Осының салдарынан арсендік уланудың көрсеткіштері өсуде. Бүгінгі күнге дейін 30 000-нан астам жағдай тіркелді, ал 25 миллионға жуық адам ауыз суындағы қауіпті деңгейдегі арсенге ұшырады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) мәліметінше, Қытайда 26 миллионнан астам адам ауыз суындағы фтордың жоғары деңгейіне байланысты тіс флюорозынан (тістердің әлсіреуінен) зардап шегеді. Сонымен қатар, 1 миллионнан астам жағдайдың себебі ауыз суындағы фторға байланысты сүйек флюорозы (сүйектердің әлсіреуі) деп саналады. Жер асты суларында фтордың жоғары деңгейі кездеседі және көп жағдайда фторды жою мүмкін емес.

Ластану оқиғалары

Хубэй Шуанхуан ғылым және технология акциялық компаниясы 2013 жылдың қыркүйегінде Хубэй провинциясының орталық бөлігінде кем дегенде 100 тонна (220 000 фунт) балықты улады, Фухэ өзеніне аммиак құйылған кезде.

Қорғау және санитарлық тазалық

Қытай Халық Республикасында сумен жабдықтау және санитария саласындағы жағдай үлкен өзгерістерге ұшырап жатыр, бірақ осы ретте тез урбанизация және қала мен ауыл арасындағы экономикалық айырмашылықтың артуы сияқты көптеген қиындықтармен де күресуде. Дүниежүзілік банк 2007 жылғы есебінде 1990 мен 2005 жылдар аралығында су инфрақұрылымына маңызды қаржылық инвестициялар жасалғанын мәлімдеді. Қалалық сумен қамтамасыз ету көрсеткіші 50%-дан 90%-ға дейін өскенімен, көптеген қалаларда маусымдық су тапшылығы әлі де байқалуда. Халық санының өсуіне байланысты су қолдану көлемі артты, бірақ өнеркәсіпте су қолдану деңгейі төмендегеніне байланысты жалпы су қолдану деңгейі тұрақталды. Қалалық сарқынды суларды тазалау көлемі 15%-дан 52%-ға дейін үш еседен астам өсті. Қалдық суларды тазартатын қуаттардың орнатылған көлемі, қалдық судың абсолютті мөлшерінің артуымен байланысты, одан да жылдам өсті. 2000 жылдан бері муниципалитеттерден шығарылатын ластаушы заттардың абсолютті көлемі аздап төмендеді. 2007 жылғы мақалада SEPA ірі қалалардағы негізгі ауыз су көздеріндегі су сапасының "көбінесе жақсы" екенін мәлімдеді. 2007 жылы Қытай Әлеуметтік Ғылымдар Академиясының Заң институтының зерттеушісі Ма Сяньконг үкіметтің әрекетсіздік танытқан, немесе келісім берген, мақұлдаған немесе тікелей қатысқан, соның салдарынан жағдайдың нашарлауына себеп болған салаларды анықтады: жерді иемдену, ластану, тым көп кен өндіру және экологиялық салдарын бағалауды жүзеге асырмау. 2006 жылы Мемлекеттік қоршаған ортаны қорғау басқармасы қоршаған ортаға әсерін бағалау заңын бұзған оннан астам гидроэлектрлік жобаны анықтады, бұл осыған мысал. 2005 жылы сарапшылар Қытайдың тұрақты дамуға қол жеткізуі үшін Кеңейтілген Су Ресурстарын Басқару жүйесін қолдануы керектігін ескертті. 2006 жылы қабылданған Он бірінші бесжылдық жоспарында өнеркәсіп бірлігіне шаққандағы су тұтынуды 30%-ға төмендету, су қолдануды шектеу және экономикалық және өнеркәсіптік өсуді қамтамасыз ету көзделген. 2016 жылы Он үшінші бесжылдық жоспар енгізілді, оның мақсаты жылдық су тұтынуды 670 миллиард текше метрге дейін шектеу еді. Бұл ережелер Қытайдың 2014 жылы он жылдан астам уақыттан бері су тұтынуды төмендетуіне ықпал етті.

Ішкі ережелер мен саясат

Соңғы екі онжылдықта суды пайдалануды, ысырапты және ластануды азайтуға, сондай-ақ төтенше жағдайларға дайындықты арттыруға бағытталған бірқатар заңдар қабылданды. Судың ластануын алдын алу және бақылау туралы заң (2017 жылғы өзгертулер): 1984 жылы қабылданған бұл түзету су қауіпсіздігінің барлық аспектілерін едәуір өзгертуге бағытталған. Заң, заң бұзушылық құрайтын әрекеттерге қатысты нақты ережелерді, оларды орындауға міндетті тараптарды, сондай-ақ қылмыскерлерге немесе заңға сәйкес әрекет етпеген қадағалаушы мекемеге қатысты заңдық жауапкершілікті (айыппұл мөлшерінің айтарлықтай ұлғаюын қоса алғанда) толық қамтиды. Ресурс салығы туралы заң (2020 ж.): Бұл заң жергілікті билікке табиғи ресурстарды пайдалану бойынша жергілікті салық ставкалары белгілеу құқығын береді, осы арқылы оларға белгілі бір ресурстарды тиімдірек қорғауға мүмкіндік туады. Заң сонымен қатар суды алғаш рет табиғи ресурс ретінде тізімдейді, бұл жергілікті билік органдарына суды сақтауды ынталандыруға және ысырапты шектеуге мүмкіндік береді. Су туралы заң (2002 жылы өзгертілді): 1988 жылы қабылданған бұл түзету суды бөлу құқығы, суды пайдалану құқығы, пайдалану және сақтау параметрлері, ластануды алдын алу және бассейнді басқару мәселелерін қарастырады. Бұл заң 2000-шы жылдардың басында су қауіпсіздігін мойындау тұрғысынан маңызды кезең деп есептелуі мүмкін. 2011 жылы Мемлекеттік кеңес «Су тұтынуды реттеуді жеделдету туралы» қаулы шығарды. Құжаттың кіріспесінде климаттың өзгеруінің күшейе бергеніне байланысты суды басқарудың маңыздылығына ерекше назар аударылады, сондай-ақ су құбыры инфрақұрылымын жақсарту қажеттігі де айтылады. Дегенмен, көптеген адамдар Қытайдың су дағдарысын шешу тәсілдеріне қатысты алаңдаушылық білдіріп, сын айтады. Суды сақтау жобаларына айтарлықтай инвестиция жасалғанымен және мәселе 2000-шы жылдардың басындағы заңнамада мойындалғанымен, көптеген адамдар Қытайды 2010 жылдардың ортасынан бұрын тиімді су ресурстарын басқару тәжірибесін енгізбегені үшін сынайды. Су заңдарында белгіленген ережелерге жуық он жыл бойы тиімді орындалмады, сондықтан тиімді шаралар әзірленгеніне қарамастан, мәселелер ушыға берді. Дегенмен, осы сынды суды басқа жерге ауыстырудың пайдасымен салыстырғанда, жобаның құрылысы жалғасуда.