Кіріспе
Науру спортшысы және саясаткер Маркус Аджемада Стивен (1 қазан 1969 жылы туған) – Науру саясаткері және бұрынғы спортшы. Ол бұрын Науру кабинетінің мүшесі болған және 2007 жылдың желтоқсанынан 2011 жылдың қарашасына дейін Науру президенті қызметін атқарған. Науру парламентарийі Лоренс Стивеннің ұлы, Стивен Австралияның Виктория штатындағы Сент-Бедес колледжінде және RMIT университетінде білім алған. Бастапқыда австралиялық футболмен айналысқан ол ауыр атлетика спортын таңдады, және 1990 жылдан 2002 жылға дейін Науру атынан жазғы Олимпиада ойындары мен Достастық ойындарында өнер көрсетіп, жеті Достастық алтын медалін жеңіп алды. Ауыр атлетикадан зейнеткерлікке шыққаннан кейін, Стивен 2003 жылғы сайлауда парламентке сайлануға дейін Науру банкінде жұмыс істеді. Президент Рене Харрис басқаратын Науру үкіметінде түрлі лауазымдарды атқарған Стивен, өзінің алдыңғы президенті Людвиг Скоттиге қарсы сенімсіздік білдіргеннен кейін президент болып ант берді. Оның президенттік мерзімі сыбайлас жемқорлық және төңкеріс әрекеттері туралы айыптаулармен, сондай-ақ 2008 жылы Науру жоғарғы сотының төтенше жағдай жариялауымен және парламенттен шеттетуімен белгіленді. Парламент мүшелеріне пара беру туралы айыптауларға байланысты 2010 жылдың сәуір және маусым айларында екі рет сайлау жарияланды, сайлаулар арасында тағы бір төтенше жағдай жарияланды. Стивен 2011 жылдың қарашасында оппозициялық фракциялардың жемқорлық туралы қосымша айыптауларынан кейін президенттік қызметтен кетті, оның орнын Фредди Питчер басты, бірақ 2012 жылдың маусымында Питчердің орнын бастан кешірген президент Спринт Дабвидо оны қайтадан кабинетке тағайындады. 2019 жылдың 27 тамызында Стивен парламенттің тұңғыш сессиясында жаңа спикер болып сайланды.
Marcus Ajemada Stephen (born 1 October 1969) is a Nauruan politician and former sportsperson who previously was a member of the Cabinet of Nauru, and who served as President of Nauru from December 2007 to November 2011. The son of Nauruan parliamentarian Lawrence Stephen, Stephen was educated at St Bedes College and RMIT University in Victoria, Australia. Initially playing Australian rules football, he opted to pursue the sport of weightlifting, in which he represented Nauru at the Summer Olympics and Commonwealth Games between 1990 and 2002, winning seven Commonwealth gold medals. After his retirement from weightlifting, Stephen worked at the Bank of Nauru before being elected to parliament at the 2003 elections. Having occupied various portfolios in the Nauruan government under President René Harris, Stephen was sworn in as president after moving a no confidence motion against his predecessor, Ludwig Scotty. His term as president was marked by allegations of corruption and accusations of a coup d'état, as well as the declaration of a state of emergency and a suspension from parliament by the Nauruan Supreme Court in 2008. Two separate elections were called in April and June 2010 after accusations of bribery of government members of parliament, with another state of emergency declared in the period between elections. Stephen resigned from the presidency in November 2011 after further allegations of corruption were raised by opposition factions, and was succeeded by Freddie Pitcher, but was re appointed to the Cabinet in June 2012 by Pitcher's successor as president, Sprent Dabwido. On 27 August 2019, Stephen was elected as the new Speaker of Parliament during its inaugural session.
Отбасылық негіздер
Маркус Стивеннің әкесі Лоуренс Стивен 1971 жылдан 1977 жылға дейін және 1980 жылдан 1986 жылға дейін Науру Парламентінің депутаты болды. Ол Наурудың белгілі Кеке әулетімен туыс.
Білім және өмірбаяны
Стивен Австралияда, Мельбурн қаласындағы Сент-Бейд колледжінде орта білімін алған. Ол Мельбурн технология институтынан бизнес-бухгалтерлік есеп бойынша диплом алды. 2001 жылдан 2003 жылға дейін Науру банкінде басқару қызметін атқарды.
Саяси мансап
1997 жылдан бері Науру Олимпиада комитетінің қазынашысы. 2003 жылдың 3 мамырында Стивен Науру парламентіне 215 баллдан астам дауыс жинап, Эва және Анетан сайлау округінде бірінші орынды иеленді. Рене Харрис президенттігі кезінде Стивен 2003 жылдың тамызынан 2004 жылдың шілдесіне дейін Наурудың білім беру және қаржы министрі болды, бірақ Людвиг Скотт жаңа президент болғанда бұл лауазымнан бас тартуға мәжбүр болды. 2004 жылдың қазанында ол парламентке қайта сайланды. 2004 жылдың қазан айында Науру Парламентіне қайта сайланғаннан кейін Стивен Науру фосфаттық роялтилер қорының министрі болып тағайындалды. Алғашқы мерзімінде, Науру сияқты кішкентай аралдық дамып келе жатқан мемлекеттің (SIDS) ерекшелігіне және тәуелсіз саясаткерлерге сүйенген саяси жүйесіне байланысты, Стивен бірнеше министрлік лауазымды біріктірді: Экономикалық даму және өнеркәсіп министрі, Жақсы басқаруға жауапты министр, Әділет министрі, Полиция, түрмелер және ішкі істер министрі. 2004 жылдың қарашасынан 2006 жылдың мамырына дейін Стивен Науру балық шаруашылығы және теңіз ресурстары басқармасының төрағасы болды, ал 2007 жылдың 13 қарашасында Науру балық шаруашылығы және теңіз ресурстары министрі болып тағайындалды. Науру 2005 жылдың 15 маусымында Халықаралық кит аулау комиссиясына (IWC) қосылғаннан кейін Стивен Наурудың делегаты болып тағайындалды. Ол 2005 жылдың маусымында Оңтүстік Кореяның Ульсан қаласында өткен IWC конгресінде Науруды өкілдік етті. Стивен 2007 жылдың тамызында өткен парламенттік сайлауда парламентке қайта сайланды. Ол 28 тамызда парламентте өткен дауыс беруде президенттікке үміткер ретінде сәтті болмады, нәтижесінде Скотт қайта сайланды. Алайда, 2007 жылдың 19 желтоқсанында президент Скоттқа қарсы парламентте сенімсіздік білдірілгеннен кейін Маркус Стивен Науру президенті болып ант берді.
2007 жыл
Әкімшілігінің алғашқы кезеңінде Стивен бұрынғы президент Людвиг Скотт бастаған тәжірибені жалғастыруға көшті, ол 2007 жылдың желтоқсанында доктор Кирен Кеке (Стивеннің туысы) сол лауазымға тағайындалған кезде, жеке Сыртқы істер министрін тағайындады. Бұрын Науру президенттері бір мезгілде Сыртқы істер министрінің міндетін де атқарған, бірақ бұл конституциялық талап емес, дәстүрлі қағида еді. Стивен сондай-ақ Фредерик Питчерді Қаржы министрі етіп тағайындады, ал оның әкімшілігі Скотт әкімшілігімен байланысты үнемдеу шараларын мұра етті. Алайда, конституциялық мәселелерге келгенде, жаңа Стивен әкімшілігінің алдындағы басты мәселе бұрынғы президент Людвиг Скотт бастаған конституциялық реформа консультацияларының процесі болды. Бұл консультациялар негізінен Науру президентін Науру Парламенті арқылы емес, тікелей халық сайлауы арқылы сайлау туралы ұсыныстарға бағытталған, бұл Науру саяси өмірінде көп жылдар бойы қалыптасқан үкіметке сенімсіздік дауысының жиі қолданылуын қысқартуға әкелер еді. Маркус Стивен бұрынғы үкіметтің парламенттік көпшілігін осындай жолмен құлату арқылы билікке келгендіктен, Стивен әкімшілігінің осы мәселедегі ресми ұстанымы мен тәжірибесі қалай болатыны әлі белгісіз болды. Жеке деңгейде, Маркус Стивеннің 38 жасында Науру президенті болып тағайындалуы және жас министрлер тобы Науру саясатына соңғы жылдары үстемдік еткен саяси тұлғалардың ұрпақ алмасуын білдірді; мысалы, ол 2003 жылы Науру президенті болған Дерог Гиурадан шамамен 40 жас кіші еді, ал Гиура 1968 жылы Науру Парламентіне Стивен дүниеге келмес бұрын кірген. Дегенмен, Науру Республикасында жас мемлекет басшыларын тағайындау жаңалық емес; Бернард Довийого 1976 жылы бар болғаны 30 жасында Науру президенті лауазымына тағайындалған. Айта кетейік, Стивеннің президенттік мерзімі бірнеше жылға созылатын болғандықтан, оның шын мәніндегі тәжірибесі бұрынғы бірнеше президенттердікінен әлдеқайда артық болатын.
Саяси ахуал
2008 жылдың наурыз айында Науру Парламентінде Маркус Стивеннің үкіметін сенімсіздік дауысы арқылы құлатуға жасалған әрекеттер, спикер Ридделл Акуаның отставкасымен тоқтатылды. Аралдағы тәртіпсіздік, экспорттық саудаға жасалған қауіп-қорқыныштар мен полиция бөлімшесін өртеу сияқты оқиғалар, Парламент Президент Стивенді және оның үкіметін қызметтен алуға тырысқан әрекеттерге дейін болды. Стивеннің президенттік өкілеттігінің алғашқы үш айының соңында елде кең ауқымды аласапырандық жағдай орын алды.
Стивен мен Парламент Төрағасының айыптаулары
22 наурызда Науру парламентінің спикері Дэвид Адеанг үкіметтік министрлерді хабардар етпестен парламенттік сессия шақырды, нәтижесінде олар қатыспады. Оппозициялық депутаттар, Адеангтың өзі де бар, қатысқан заң шығарушылардың көпшілігін құрады және Парламент мүшелері үшін қос азаматтықты тыйым салатын қаулы қабылдады. Егер бұл шешім қолданылса, ол Кабинет мүшелерінің ағалары доктор Кирен Кеке мен Фредерик Питчерге әсер етер еді. Егер олар парламенттан кетуге мәжбүр болғанда, оппозиция парламенттегі орындардың көпшілігін бақылаған болар еді. Үкімет бұл шешімнің заңдылығын жоққа шығарып, парламенттік кворумның болмауына байланысты конституцияға қайшы екенін мәлімдеді. Президент Маркус Стивен Адеанг пен оппозицияны "Көктемнің сенбі күні қараңғыда", "шам жарығында" шешім қабылдады деп айыптады. 31 наурызда Адеанг Стивен әкімшілігінің төңкеріс жасағанын мәлімдеді, себебі полиция Кеке мен Питчерді Парламент палатасынан шығарудан бас тартып, Парламент заңдарының үстемдігіне адалдығын жоғалтты.
Төңкеріс туралы айыптар
Стивенс әкімшілігі жауап ретінде төңкеріс болды деген мәлімдемені жоққа шығарды және бұл мәселе бойынша Жоғарғы Соттың шешімін күтіп отырғанын хабарлады. 2008 жылдың сәуір айының басына дейін дағдарыс жалғасты, Адеанг Жоғарғы Соттың шешімін "жалғыз ғана пікір" ретінде қарастыратынын мәлімдеді, ал Кеке Парламент мүшесінің құқықтылығын анықтау құзыреті Спикерге емес, Жоғарғы Сотқа тиесілі екенін айтты.
Жоғарғы соттың шешімі
2008 жылдың сәуірінде Жоғарғы соттың шешімі Науру парламентінің спикерінің екі маңызды министрді парламенттен шығаруға тырысқанында қателік жасағанын көрсетті. Бұл министрлер сонымен қатар үкіметтің көпшілігін құрады. Бұл шешім Стивен үкіметінің конституциялық негізін нығайтқан болып саналды. Дегенмен, Стивен үкіметі мен Адеанг арасындағы қарым-қатынас өте шиеленісіп қалды және үкімет министрлері парламенттік абсолютті көпшіліктің қолдауысыз атқару билігін жүзеге асыруды жалғастырды.
Стивен парламенттен шеттетілді
10 сәуірге дейін Стивен әкімшілігі мен Науру Парламенті арасындағы нәзік байланыс одан әрі нашарлады. Президент Стивен және оның әкімшілігін қолдаған 18 мүшелі Парламенттің тағы сегіз депутаты, спикер Дэвид Адеангтың қатыстылығымен, шулы оқиғалардың арасында Парламент отырысынан шеттетілді. Ол депутаттардың екі азаматтығына қатысты Жоғарғы соттың жақындағы шешімі туралы пікір білдіргенде, дауыс-шудың кесірінен өзін естіртуге қиындық тапты.
Төтенше жағдай және 2-ші әкімшілік
2008 жылдың 18 сәуірінде Стивен төтенше жағдай жариялады және бірнеше айлық саяси дағдарысты аяқтау үшін мерзімінен бұрын сайлау шақырды. 2008 жылдың 26 сәуірінде өткен сайлауда Маркус Стивеннің қолдаушылары оның үкіметіне Науру Парламентінде көпшілік орын берді. 2008 жылғы 24 сәуірдегі жалпы сайлауға дейін Науру Парламентінің 18 депутаты 9:9 есебімен, Президент Стивеннің қолдаушылары мен Сыртқы істер министрі Дэвид Адеанг басқаратын топ арасында бөлініп қалды. Сегіз сайлау округіндегі 5017 сайлаушының қатысуымен өткен мерзімінен бұрынғы парламенттік сайлауда үкіметті қолдайтын 9 депутат өз орындарын сақтап қалды, ал Стивенге қарсы депутаттардың саны 6-ға дейін азайды, олардың орнын президент Стивеннің жағына шыққан үш жаңадан сайланған депутат басты. Осының нәтижесінде Стивен Анетан сайлау округінен депутат ретінде қайта сайланғаннан кейін Науру президенті болып қайта сайланды.
Жеке банктерде қызмет көрсетуді кеңейту шаралары
Стивенс әкімшілігі 2008 жылдың қараша айында Наурудағы жеке банктік мүмкіндіктерді кеңейту қадамдарын жариялады. Бұл қадамдар коммерциялық тоқыраумен күресу мақсатында жасалған деп хабарланды.
2009 жыл
2009 жыл Стивен әкімшілігі өмірге келген алғашқы айларына қарағанда бекемделген жағдайда басталды. (Жоғарыда: Маркус Стивен#Саяси дағдарыс.)
2010 жыл: Саяси ахуал мен төтенше жағдай
2009 жылдың соңында немесе 2010 жылдың басында Стивен кабинеті Науру фосфатын сатып алатын австралиялық Getax компаниясынан ұсынылған қарызды қабылдамады. Getax Науруға 25 миллион австралиялық доллар көлемінде несие ұсынды, ал оның сыйақысы 15% болды. Кейіннен «The Australian» газеті жүргізген тергеуге сәйкес, «елдің қарызды төлей алмауы мүмкін еді, бұл келісімшарттағы ережелерді күшке енгізіп, Getax компаниясына Науруға тиесілі фосфат өнеркәсібін иеленуге мүмкіндік берер еді». Стивен кейінірек былай түсіндірді: «Бұл Науру үшін апатты болар еді. Біз бір төлемді төлей алмасақ, фосфат өнеркәсібінен айырылар едік. Кабинет бірауыздан қабылдамады». Одан кейін Getax алты оппозициялық депутат пен үш үкіметтік емес депутаттың Сингапурге сапарын ұйымдастырып, қаржылады. Сапардан кейін соңғы үшеуі оппозицияға өтті, ал Стивен үкіметінің парламенттік көпшілігі он екіден алтыға, содан кейін тоғызға дейін азайды, бұл парламенттің жұмысын тоқтатты. Нәтижесінде барлық депутаттар қайта сайланды, маусым айында тағы да нәтижесіз сайлаулар өтті. Оппозицияның президенттік сайлауды өткізбеу әрекетінен кейін Стивен төтенше жағдай жариялады. Үкімет ресми түрде Конституцияның 16 және 20-баптарына сәйкес, Парламент көпшілік дауыспен президент сайлағанға дейін өз функцияларын уақытша атқаратынын мәлімдеді. 16.4-бапта жаңа президент сайланғанға дейін Президент өкілеттіктерін сақтайтыны, ал 20-бапта Министрлер кабинетінің өкілеттіктері жаңа президент сайланғанда тоқтатылатыны айтылған. Оппозиция төтенше жағдайға наразылық білдірді, бұл наразылық қазан айында Жоғарғы сотта қабылданбады, себебі төтенше жағдайдың болуын анықтау Президенттің конституциялық құқығы екендігі айтылды. Бірнеше күннен кейін «Австралиялық шенеуніктер Науру үкіметіне елдегі тұрақсыздыққа Getax-тің қатысы туралы алаңдаушылықтарын жеткізгеннен кейін» Стивен үкіметі Австралиядан «Getax-тің қызметін және Наурудағы саясаткерлермен, әсіресе оппозиция мүшелерімен қаржылық байланыстарын» тергеуді сұрады. Стивен мен Әділет министрі Мэтью Батсуа Getax-тің оппозиция мүшелеріне төлеген ақшасын тергеуді сұрады, бұл парақорлық болуы мүмкін екенін айтты. Наурудың Бас прокуроры «парламент мүшелеріне пара беру арқылы үкіметті ауыстыруға тырысылғандығын» мәлімдеді, ал Стивен «оппозиция мүшелерінің аптасына 150 доллардан кем жалақы алып, қайықтарға, көліктерге, сайлаушыларға және сапарларға үлкен сомада ақша жұмсағанын көрсететін» құжаттарды жариялады. Айдар бойынша Getax оппозиция мүшелеріне жеке сыйлықтар беру арқылы да, сайлау науқанын қаржыландыру арқылы да пара берді, оппозиция билікке келіп, Стивен әкімшілігі қабылдамаған қарызға қол қояды деп үміттенеді. Сондай-ақ, Getax Стивеннің парламенттік көпшілігін әлсірету және оның үкіметін құлату үшін үкіметтік емес депутаттарға пара берді, және бұл әрекеттер 2010 жылдың басындағы парламенттік тұрақсыздыққа, 2010 жылғы сайлауға және онымен байланысты саяси дағдарысқа әкелді. Науру полиция комиссары «Сингапур, Австралия және Науруда тергеу жүргізуге жеткілікті ресурсы болмады»; сондықтан Науру Австралиядан көмек сұрады. Өтінішке жауап ретінде Австралия Федералды полициясы Getax-тің Науру оппозициясының депутаттарына пара бергендігі туралы айыптауды тергеуді бастады. Бірнеше күннен кейін Людвиг Скотти Парламент спикері лауазымын қабылдады, бұл президенттік сайлау өткізуге мүмкіндік берді. Маркус Стивен 11 дауысқа 6 қарсы дауыспен Милтон Дюбені жеңіп, парламентте жұмыс істейтін көпшілікке ие болып қайта сайланды. Салдарынан төтенше жағдай алынып тасталды. Скотти оппозиция мүшесі болып қалатынын, бірақ Парламент жұмыс істеуі үшін (оппозицияға үкіметте сөз беруге мүмкіндік беру) және бюджетті қабылдау үшін спикер лауазымын қабылдағанын түсіндірді. Ол өзінің шешімін оппозиция мүшелерінің Getax-тен қаржылық қолдау алғаны туралы айыптаулармен байланыстырды.
Төрайымнан кейінгі кезең
2011 жылдың 10 қарашасында президент Маркус Стивен Науру оппозициясы тарапынан жасалған сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптаулар нәтижесінде президенттік лауазымынан кетті. Оппозициялық депутаттар Стивенді фосфат келісімінен заңсыз пайда табуға тырысқан деп айыптады. Стивен 2016 жылғы Науру парламенттік сайлауында Анетан сайлау округі үшін күресіп, парламенттегі мандатын жоғалтты. 2019 жылғы Науру парламенттік сайлауында ол сәтті сайланды және Анетан сайлау округінен сайланған екі депутаттың бірі ретінде парламентке қайта оралды. 2019 жылдың 27 тамызында Стивен 12 дауысқа 7 дауыспен қарсыласы Шадлог Берниккені жеңіп, жаңа Парламент спикері болып сайланды. 2022 жылғы Науру парламенттік сайлауынан кейін Стивен қарсылығызсыз спикер болып қайта сайланды.