Кіріспе

Алан Айкборнның 32-ші пьесасы "Жанның ойы" (December Bee) – ағылшын драматургы Алан Айкборнның 32-ші пьесасы. Ол 1985 жылы Скарборо қаласындағы Стивен Джозеф театрында тұңғыш рет сахнаға қойылды. Көптеген сыншылардың көп емес пікірлеріне қарамастан, көрермендердің ықпалды реакциясы оны Лондонның Вест-Эндінде көрсетуге мүмкіндік берді. 1986 жылы Лондондағы Водевиль театрында пьесаның премьерасы өтті, онда ол негізінен мақтауға лайық пікірлер алды. "Жанның ойы" – Айкборнның бірінші тұлғадан баяндау мен субъективті көзқарас қолданған тұңғыш пьесасы және оның ең әсерлі туындыларының бірі саналады.

Тарих және әсерлері

"Жан ақылда" – Айкборнның Корольдік ұлттық театрда екі жылдық демалысқа шығар алдында жазған соңғы пьесасы. Оның көп бөлігі Айкборн Виргин аралдарында демалып жүрген кезінде жазылған. Пьесаға әсер еткендердің қатарында "Dead on Arrival" фильмі бар, онда баяндаушының кульминацияда қайтыс болғаны анықталады. Оливер Сакстың "Шапқышты әйелімен шатастырған адам" атты еңбегі де пьесаға ықпал еткен деп айтылады. Бұл пьеса Айкборнның 1976 жылғы "Біздің арамызда" пьесасына ұқсас, онда Вера есімді әйел қамқорлықтың жетіспеуінен күйзеліске ұшырайды. Бірақ "Біздің арамызда" пьесасынан айырмашылығы, онда көрермендер Вераның күйзелісін оның айналасындағы адамдардың көзқарасынан көреді, ал бұл пьесада барлық оқиға Сьюзанның көзқарасынан, оның санасы бұзылып бара жатқандықтан көрсетіледі. Тағы бір тақырып – Сьюзанның ұлымен арақатынасы. Ұлы ата-аналармен байланысты тыйым салатын сектаға қосылған, бұл ұйымдасқан дінге жасалған шабуыл деп ойын сыншысы Майкл Биллингтон бағалаған. Оның сөзінше, пьеса "эмоционалды жағынан назарсыз қалған орта жастағы әйелдің ақыл-есінен айырылуы туралы ғана емес, сонымен қатар дәстүрлі христиандық моральдың жеке бақытсыздықпен күресуге бейімсіздігі туралы" әңгімелейді. Басылымға дайындалып жатқанда, бұл жобаның айналасында үлкен құпиялық сақталуда. Кейбіреулердің пікірінше, мұның себебі – осындай ерекше комедиялық материалды плагиаттан қорғау қажеттігі. Ал екіншілері, циниктер, автор әлі жұмысты бастамаған және өзін міндеттемелерге байлағысы келмейтін болса керек дейді. Бастапқыда басты кейіпкерді ер адам етіп жасауды жоспарлаған Айкборн, әйел дауысының пайда болатынын байқады және халық әйелге көбірек симпатия танытарын сезінді, сондықтан кейіпкердің жынысын өзгертті. Дегенмен, Айкборнның өмірбаяуын жазған Пол Аллен "Жан ақылда" – Айкборнның ең жеке туындысы және оған 1950 жылдары анасының күйзелісі үлкен әсер еткен болуы мүмкін деп санайды.

1-ші көрініс

Сюзан оянғанда, оған түсініксіз сөздер айтып тұрған адамды көреді, ол шын мәнінде ағылшын тілін дұрыс естімейді (мысалы, "Squeezy cow, squeezy" дегеннің мағынасы "Жайлап, ақырын" дегенді білдіреді). Ол доктор Виндзор (немесе "оқытушы бин сэр") екенін айтады, ал Сюзан өліп, ешкім ағылшын тілінде сөйлемейтін жерге келгенін ойлайды. Билл "Желтоқсан арасы" ("Мені есіңде сақта") дегенде, Сюзан желтоқсанда ара бола алмайтынын жауап береді. Биллтің сөзі түсінікті бола бастағанда, ол Сюзанның бақшадағы шапырғымен өзін жарақаттағанын түсіндіреді. Билл шай ішуге кеткен соң, Сюзанның күйеуі (Энди), қызы Люси және ағасы Тони, теннис кортынан келген бойда оған көмектеседі. Барлығы оның денсаулығына алаңдап, шапырғы туралы оны әжуалайды. Люси мен Тони мұз әкеледі, ал Энди Билл шақыртқан жедел жәрдемді тоқтатуға барады. Бірақ Билл келгенде, бірдеңе дұрыс емес екені байқалады. Билл кішкентай бақ көрсе, Сюзан оның бақшасының үлкен екенін, гүлзарлары, бассейні, теннис корты және көлі бар екенін айтады. Сюзан қарындасы немесе ұлы бар екенін жоққа шығарады, ал Билл күйеуінің әлі үйге келмегенін айтқанда одан да қатты шатасады. Оның нағыз күйеуі (Джеральд) мен қарындасы (Мюриел) кіргенде, Сюзан есінен танып құлайды.

2-ші көрініс

Келесі күні Сюзан бақшада ұйықтап жатыр, оны Джеральд оятып алады. Енді ол шын өмірге оралды, ол олардың некелерінің өлі екендігін ашық талқылайды, бұл Джеральдты сезімсіз қылып жасырады. Мюриэл "кофе" ұсынады: ерітілген кофе, оны бірден пісіру сияқты дайындалады. Мюриел ашуланып, ол өзінің марқұм анасына, содан кейін марқұм күйеуіне (немесе Сюзанның көзқарасы бойынша) оның марқұм күйеуінің арбағы хабармен қайтып келеді деген алдамшы сенімге кірер алдында қамқорлық жасағанын айтады. Джеральд Сьюзанға олардың ұлы Рик түскі асқа келе жатқанын еске салғанда, ол екі жыл бұрын мүшелеріне ата-аналарымен сөйлесуге тыйым салатын сектаға қосылғаны белгілі болады. Ол тек Джеральдқа ғана хат жазады. Сюзан бұған ренжіді, бұл үшін (және Риктің әйелдерден қорқынышы) Джеральд оны қорқытып алған мемлекеттік мектептің стипендиясына кінәлайды. Сюзанды Тони мен Люсидің көздері алаңдатып, Билл Сюзанды тексеруге оралғанға дейін, тек Джеральдтың еншілес қауымның тарихы туралы жазып жатқан кітабы туралы баяндауына тартылады. Сондықтан Сюзан Лусимен сөйлесуге мүмкіндік алады, ол оны тарихи романдар жазушы ретінде мақтап, содан кейін оған (табиғи Сюзан бірінші болып біледі) үйленетінін хабарлайды. Нақты әлемде Билл түскі асқа қалуға келіседі ("Мюриелдің омлет таңғалдыруы", ол шай құтысын шөптер деп қате қабылдайды). Джеральд сектаны ақтап, Рик өзінің бөлмесіндегі заттарды сатуға келетінін мойындағанша, Сьюзанды қорқытады, өйткені бұл оның барлық қалғандары. Билл Джеральд пен Сюзан ұлдарымен сөйлесу үшін аралас болуды ұсынады. Рик келгенде, тіпті Джеральдтың да үйге кіруіне қиындық туып жатады. Бірақ Сюзан кірмей тұрып, оның ойдағы отбасы оған сырттағы сәнді қонақасы алып келіп, оны өздерімен бірге тамақтануға көндіреді. Рик бақшаға келіп, Сюзанды кіруге шақырады. Ол ұлына қарай жүгіріп бара жатқанда, қайтадан құлап түседі.

2-ші акті

Сюзан оянып, Риктің әлі де өзімен сөйлесіп жатқанын, ол сектадан кетіп, қазір қызға қосылғанын түсіндіреді. Алайда, оның қуанышы ұзаққа созылмайды, өйткені олар үйленгенін және Таиландқа көшіп бара жатқанын біледі. Ол тіпті Сьюзанның онымен кездесуіне рұқсат бермейді, өйткені Рик оның бұрынғы қыздармен қалай әрекет еткенінен ұялады. Рик Джерральдқа түсіндіру үшін Сьюзанды қалдырады, ол "барлығын сіздің есігіңізге тастау әділ емес" дейді. Олар қатты дау-дамайға түседі, Сюзанды Тони мен Люси (қазір Сюзанның көпшілігімен сөйлесіп отырады) қозғайды. Люси Сьюзанды оның керемет жүрек хирургы екендігіне мақтанып жұбатуға тырысады. Бұл жолы Сюзан Лусиге үндемей тұрып, үндемеуін айтады. Люси жылап қашады, ал Сюзан Джеральдтің қабылдауы үшін ғана кешірім сұрауға тырысады. Түсініктеме әлемінің күн батуында Энди Сьюзанды қолға-қол ұстап, Люсиге ашуланғаны үшін кешіреді. Енді Люси, Тони және Эндидің оның шынайы өміріне әсері арта түсетініне алаңдайтын Сьюзан, Эндиден оны жалғыз қалдыруын сұрауға тырысады. Энди оның сұрауы бойынша баратынын айтады, бірақ Сьюзан оны сұрағанда қалады, бұл оның шын мәнінде олай етпегенін білдіреді. Сцена шындыққа сай емес, Энди Сьюзанның айтқандарының бәрін күтеді, содан кейін Сьюзанның дауыстары және оның қиялданған отбасы екеуінің аузынан шығады. Шындыққа оралғанда Сюзан өзінің жанында Биллді табады (ол десерт туралы сөз болған кезде қашып кетті, бірақ қазір қайтып келді). Сюзан Биллге өзінің галлюцинациялары туралы айтып береді, ал Рик туралы сұрағанда, ол оған жартылай қиял айтып береді, онда ол үйленіп жатыр, ал ол өзінің болашақ енесіне кездесті. Бұрын өзінің отбасылық өмірі туралы айтып өткеннен кейін - екі қызы дөңгелек саудагерлерімен үйленген және әйелі басқа дәрігермен алдайтын шығар - Билл оған деген сезімдерін ашады және Сюзан Люсиді көрсеткенде оны сүймекші болды. Билл Сьюзанның айтқанын айтып, Сьюзанды қуантуға тырысады, бірақ Люси қазірдің өзінде көшіп кетті. Тони мен Энди келіп, Билл оның қиялының бір бөлігіне айналады. Енді ол дөңгелекті дилер, қор брокері, қоян аулаушы болып табылады. Оның суға лақтырылған, Энди мен Сьюзан өздерінің үйлену күндерін еске алады. Ол қызды сүйген кезде Сюзан әлсіз наразылық білдіреді: "О, Құдай! Мен шайтанмен махаббатқа түсемін! Түнде белгісіз уақытта Джеральд пен Рик дауыл кезінде Сьюзанды алаңда жатқан күйі табады. Джеральд Сьюзанды үйге кіргізуге тырысады, бірақ ол оны тыныш ажырасу ұсынысымен мазақтайды. Сюзан Джеральдтың "Паршия" кітабын өртеп жіберген сияқты, Сюзанның есінде жоқ. Содан кейін Мюриел "Мюриелден тыныш" деген хабарламаны оқып, айқайлап шығады. Ол барлық өтініштерді қабылдамайды, Джеральдты тар ойлы, қарапайым деп айыптайды, Рикті - әуесқой бала, ал Мюриелге - армандық жүктілік. Тони пайда болады және қосқышты ашады және дауыл Люсидің үйлену тойына уақытында аяқталады, бірақ Тони мен Энди жарыстың стюардестары болып көрінеді, ал Люси, келіншек киім кигенімен, "келіншектер жарысына" қатысып жатқан сияқты. Осы арада Билл клиптік букмекерге айналады, Мюриел ауыр жүкті француз қызметші қыз, Джеральд - архиепископ және Сьюзеннің шынайы ұлы Рик (қазіргі кездейсоқ жұмысшы), оның қорқынышына орай, оның қиялданған қызы Люсидің күйеуі болып көрінеді. Оның шынайы өміріндегі барлық үзінділер сюрреалистік қасіретке айналады. Сюзанның наразылығын елемей, бәрі оған тост айтып, Сюзанды бәріне де қымбат деп атап, сөз сөйлеуді талап етеді. Мюриелдің "Жедел жәрдем келе жатыр" деп айтқанынан кейін көк жарық пайда болады. Сюзанның сөзі сол әуеннің басында Биллдің қолданған айқай-шуына түседі, және "Желтоқсандағы араға" деген үмітсіз өтінішпен ол соңғы рет құлады.

Премьера

Woman in Mind әлемдік премьерасын 1985 жылғы 30 мамырда Скарборо қаласындағы Стивен Джозеф театрында өткізді. Хелен Миррен 1992 жылы Лос-Анджелестегі Тиффани театрында Сюзан рөлінде ойнады.

2008-2009 жылдардағы қайта өрлеу

2008 жылы пьеса Стивен Джозеф театрында қайта қойылды, режиссерлігін қайтадан Алан Айкборн жасады. Бірнеше жыл бойы осы пьесаны Джени Дидің басты рөлде ойнауымен қайта жаңғырту жоспарланған еді, Алан Айкборн осы актрисамен 1992 жылдан бері түрлі жобалар бойынша жұмыс істеген. Ақырында, пьеса 2008 жылдың күзінде Айкборнның көркемдік директор ретіндегі соңғы маусымының бір бөлігі ретінде қайта жоспарланды. Бір ай бойы сәтті қойылғаннан кейін, бұл Алан Айкборнның «Жұртқа қайғылы қыздар» пьесасынан (Вест-Эндтің осы пьесаға қатысты тәртібі Алан Айкборнның «бойкот» туралы мәлімдеме жасауына әкелді) кейін Вест-Эндте режиссерлік еткен алғашқы пьесасы болды. Джени Ди өзінің рөлін қайта ойнады, Скарбороу труппасының көп бөлігі де қатысты, ал пьесаны 2007 жылы «Абсурдты тұлға» пьесасын қайта қойған Билл Кенрайт өндірді. Премьерасы 2009 жылдың 6 ақпанында өтті, толық көрсетілімдері 29 қаңтардан 2 мамырға дейін жалғасты. Financial Times газеті үшін жазған Мартин Хойл, Айкборнның жаңа, қараңғы бағытқа бет бұрғанын мақтады (Волтер Миттінің құпия өмірі, Блайт Спирит және Экзорцист сияқты пьесалардың ықпалын атап өткен), сонымен бірге бұл пьесаның Айкборнның ерекше туындысы екенін айтты. The Guardian газетінің Робин Торнбері, Айкборнның кейіпкердің арман әлемі мен оның шын өмірінің арасындағы қарама-қайшылықты шебер көрсеткенін атап өтті. Алайда, The Times газетінде жарияланған мақаласында Мартин Кроппер барлық кейіпкерлердің, нақты немесе ойдан туған, Айкборнның стандартты кейіпкерлері екенін сынады. Дегенмен, Вест-Эндтегі қойылым жақсы қабылдады, сыншылар пьесаның жетілгенін және Айкборнның пікіріне қарамастан, Просцениум сахнасында Раунд сахнасынан жақсы жұмыс істейтініне келісті. Джулия Маккензиге көрермендердің пьесаға қаншалықты әсерленгені туралы көптеген әңгімелер жетті, соның ішінде ұлы «Ана, ана» деп айтқанда шығуға бармаған әйел, жылдар бойы үндемеген нәрселер туралы әңгімелескен әке мен қыз, сондай-ақ киім бөлмесіне келіп жылаған актер. Алан Айкборнның жеке әңгімесінде екі әйел пьесаның өмірлерін қалай бейнелейтіні туралы бәсекелесіп мақтанған. Осыған қарамастан, пьеса жоспарланғаннан бір ай бұрын жабылды және оның орнына Том Кемпинскидің «Дуэт для одного» пьесасы қойылды.