Кіріспе

Тұқымдық дауыс – әріптің құрамында жатқан дауысты. Тұқымдық дауыс – абугида (немесе әріп-буын жазу) жүйесінің бөлігі. Бұл әріптердің белгіленбеген немесе негізгі түрімен қолданылатын дауысты дыбыс. Мысалы, егер латын әліпбиінде 'i' тұқымдық дауыс ретінде қолданылса, "Википедия" сөзі "Wkpeda" [w(I)+k(I)+p+e+d(I)+a] деп жазылуы мүмкін. Белгілі абугида жазуларының көптеген түрлері бар, оның ішінде брахми жазулары, Харошти, Нубияда (қазіргі Оңтүстік Египет және Солтүстік Судан) дамыған курсивті мероиттік жазу және Ге’ез жазуы бар. Олардың көптеген түрлері бүгінге дейін қолданылуда. Ежелгі парсы клинописі де тұқымдық дауысқа ұқсас құрылғыны қолданады, бірақ тек оның әріптерінің бір бөлігінде ғана, сондықтан кейбір авторлар оны нағыз абугида деп санамайды. Бұл тұқымдық дауыстың принципін қолданған ең ерте жазу (б.з.д. 6 ғасырдан бастап), бірақ осы төрт жазу дәстүрінің арасында тікелей байланыс әлі дәлелденбеген. Көптеген брахми және Ге’ез жазулары әріптерді негізгі графема ретінде қолданады, олардан буындар құралады. Негізгі графемадағы тұқымдық дауысты әдетте, әріпке тон белгісін немесе тәуелді дауысты қосу арқылы басқа графемаға өзгертіледі. Мероит және Ежелгі парсы клинописі керісінше, буындарды тұқымдық емес дауыстылармен белгілейді, олар үшін негізгі әріптен кейін тұқымдық емес дауыстының бірін білдіретін әріп қосылады. Тұқымдық дауыстылары бар жазу жүйелері көбінесе оны жою үшін арнайы белгіні (диакритикалық белгіні) қолданады, осылайша тек әріп жазылады, мысалы, Оңтүстік Азия жазуларында кездесетін вирама. Басқа жүйелер оқырманның тіл біліміне сүйеніп, тұқымдық дауысты бар әріпті таза әріптен (хинди, Ежелгі парсы клинописі) немесе белгілі бір дауысты белгісі бар түрін таза әріптен (Ге’ез және оған ұқсас жазулар) ажыратады. Мысалы, хиндидегі "कष" сөзі "kaṣa" деп айтылады, ал "क्‌ष" – "kṣa", себебі вирама символы ् "क ka" әріпіндегі тұқымдық дауысты жояды.

Тай тілі

Абугидадан алынған нақты мысал ретінде, брахма жазуына жататын тай жазуында туа біткен дауыстылардың мысалын келтіруге болады. Тай тілінде "құмырсқа" сөзі тікелей рим транскрипциясы бойынша md деп жазылса, оны mót деп айту керек, мұндағы ó – сөздің жазылмаған, туа біткен дауыстысы. Тай тілінде көп буынды сөздерде туа біткен дауыстының мысалы – สวัสดี, ол бос орындарсыз swàtdee, ал бос орындармен ส วัส ดี s wàt dee деп жазылады, бірақ оны sà wàt dee деп айту керек, себебі бірінші буын тек s әрпімен жазылса да, оны sà деп айту қажет, өйткені тай тілінде әріптер кейін дауыссыздан кейін айтылмауы мүмкін. Тай әріптерінің атаулары туа біткен дауыстылардың қалай қолданылатынын нақты көрсетеді. Мысалы, ก әрпі Г әрпі деп аталады. Әр әріптің аты кемінде екі буыннан тұрады, бірінші буыны – дауыстысы бар әріп, ал екінші буыны – әріп қолданылатын сөз. К әрпінің аты ก ไก่, яғни g(aw) gài. Өзінің бірінші буыны әрқашан әріптен кейін аумен айтылады. Ағылшын және француз тілдеріндегідей, тай тілінде де көптеген сөздерде үнсіз әріптер кездеседі. Мұндай сөздердің көпшілігі пали, санскрит және ағылшын тілдерінен алынған. Тай тілінде ◌์ таңбасы, thanthakhat немесе karan деп аталатын, төмен жазылған әріптің үнсіз екенін көрсетеді. Мысалы, тай тіліндегі sǐngha สิงห์ сөзінің іс жүзінде sǐng деп айтылуының себебі – әріп ห үнсіз, себебі ◌์ таңбасы әріп ห-ты үнсіздендіреді.

Кхмер жазуы

Кхмер жазуы – буынға негізделген жазу жүйесі, сонымен қатар әріптік буын жазу элементтерін де қамтиды. Тай жазуынан айырмашылығы, дауыссыз әріптер тік бағанға орналаса алады, көптеген дауыссыз әріптер стандартты және кіші әріп түріне ие. Мысалы, кхмер тіліндегі «фном» ភ្នំ сөзі, Пномпеньдегідей, үш дауыссыз әріппен бір дауыссыз әріп орнында жазылады, мұнда ភ – «ph» дыбысын, ្ន – ន әрпінің кіші түрін, ал ំ – дауыстыдан кейін айтылатын соңғы «m» дыбысын білдіреді. Сөз «phnm» деп жазылғанмен, ішкі дауысты «о» болып табылады, сондықтан оны «фном» деп дұрыс айту керек. Дауыссыз әріптері тік бағанға орналасқан және дауыстысы бар сөздің мысалы – «сри» ស្រី, онда ស – «s» дыбысын, ្រ – រ әрпінің кіші түрін, ал ី – «i» дауыстысын білдіреді.