Кіріспе
Вирустың түрі, Marvel Comics супергеройы Betaarterivirus suid 1, көбінесе шошқалардың репродуктивті және тыныс алу синдромы вирусы (PRRSV) деп аталады, шошқаларда репродуктивті және тыныс алу синдромын (PRRS) тудыратын вирус, сондай-ақ "көк құлақ" ауруы (қытайша: zhū láněr bìng 豬藍耳病) деп белгілі. Бұл экономикалық тұрғыдан маңызды, бүкіләлемдік қыруарлық ауру көбеюге қабілетті шошқалардың көбею қабілетінің нашарлауына және жас шошқалардың тыныс алу жолдарының ауруларына әкеледі.
the Marvel Comics Superhero
Betaarterivirus suid 1, commonly Porcine reproductive and respiratory syndrome virus (PRRSV), is a virus that causes a disease of pigs, called porcine reproductive and respiratory syndrome (PRRS), also known as blue ear pig disease (in Chinese, zhū láněr bìng 豬藍耳病). This economically important, panzootic disease causes reproductive failure in breeding stock and respiratory tract illness in young pigs.
Тарих
PRRS бұрын "құпия шошқа ауруы" және "көк құлақ ауруы" деп белгілі болған, 1987-1988 жылдары АҚШ және Канадада алғашқы анықталмаған жарылыстарға себеп болды, олар тыныс алу белгілерімен қатар репродуктивтік шығындармен сипатталды. 1990-1991 жылдары осыған ұқсас ауру Германия, Нидерланды, Бельгия, Дания, Франция, Ұлыбритания және Испания сияқты бірнеше еуропалық елдерде тіркелді. PRRS-тің Жапонияда, Тайваньда және Қытайда пайда болуы тиісінше 1987, 1991 және 1996 жылдары хабарланды. WOAH мәліметтері бойынша, қазіргі таңда ауру бүкіл әлемде, әсіресе шошқа өндірісінің ірі елдерінде кездеседі. Австралия, Жаңа Зеландия, Норвегия, Швеция және Швейцария PRRS-тен бос. PRRSV-нің генетикалық әртүрлілігін жақсы түсіну вирустың "алғашқы" жарылыстарға дейін далада болғанын көрсетті. Эпидемияға дейінгі таралу туралы жазба деректердің болмауы PRRS туралы білімнің жетіспеуіне байланысты болды. Дегенмен, PRRSV қалай, қашан және қайда пайда болғаны әлі де белгісіз. PRRSV-нің одан әрі таралуына бірнеше маңызды факторлар мүмкіндік берді. 20-шы ғасырдағы шошқа шаруашылығының әлемдік трансформациясы маңызды рөл атқарады. Жоғары тығыздықпен ұстау тәжірибесінің пайда болуы және жасанды ұрықтандырудың қабылдануы PRRSV-нің кеңінен таралуына және әртараптануына жағдай жасады. Жабайы жануарлар PRRSV-нің табиғи резервуары болып табылуы мүмкін және оларды үй шошқаларындағы вирустық инфекциялардың қосымша көзі ретінде қарастыруға болады. Еуропаның әртүрлі елдерінде – Беларусь, Бельгия, Венгрия, Австрия және басқаларында жоғары патогенді және вирулентті "атипикалық" PRRSV изоляттары үнемі тіркеледі. Әлемдегі шошқа малдарының екі PRRSV генотипінен жасалған әлсіретілген вакциналармен иммундау бағдарламалары 1990 жылдары бастапқыда үміттендіретін нәтижелер берді. Қазіргі уақытта PRRS шошқа шаруашылығын әсер ететін ең маңызды жұқпалы аурулардың бірі болып табылады. Ол сондай-ақ, кездейсоқ түрлер аралық жұқтыру және бүкіл әлемдегі шошқа өндірісіне елеулі экономикалық зиян келтіргендігі үшін "шошқаның СПИД-і" деп аталды.
Жіктеу
PRRSV – Arteriviridae тұқымдасы мен Nidovirales орнына жатады. Arteriviridae тұқымдасының өзге мүшелеріне: жылқы артериті вирусы (EAV), маймыл геморрагиялық қызуы вирусы (SHFV), дікілдеген опоссум ауруы вирусы және лактат дегидрогеназасын арттыратын вирус (LDV) кіреді.
Құрылымы мен геномы
PRRSV – бұл кішкентай, бір жіпті, оң сезімді, қаптамалы РНК вирусы. 15 кб геном бір сызықтық, бір саптық РНК молекуласынан тұрады, ол 5′ аударылмаған аймақтан (UTR), он ашық оқу фреймдерінен (ORFs 1a 1b 2a 2b 3 4 5 5a 6 7) және 3′ UTR-ден кейін полиаденилирлеу құйрығынан тұрады. Екі үлкен ORF (1a және 1b) вирустың геномының 75% құрайды. Олар аударылып, төрт протеаза мен РНК-тәуелді РНК полимеразаны қоса алғанда, 14 құрылымдық емес белокқа өңделеді. PRRSV бөлшегі сегіз вирустық құрылымдық ақуыздан тұрады, олар ORFs 2 және 7 арқылы кодталады. Олар қаптама ақуыздарынан (GP2a, E, GP3, GP4, GP5, ORF5a және M) және нуклеокапсид (N) ақуызынан тұрады. 1- және 2-типті PRRSV вирустарының айқын айырмашылығын ескеріп, оларды екі бөлек вирусқа бөлді. Әртүрлі жерлерден оқшауланған вирустардың генетикалық әртүрлілігі оған қарсы вакцина жасаудың қиындығын арттырады. Сол сияқты, диагностикалық ПТР-талдау әдістерін қолдану осы вирустың жоғары мутациялық деңгейіне байланысты қиын. Еуропада PRRSV1 әртүрлілігі төмен (Батыс және Орталық Еуропа) және жоғары (Шығыс Еуропа) аймақтар арасында географиялық шекара бар. Белгілі субтиптерден басқа, соңғы зерттеуде PRRSV1 субтипіне жатпайтын оқшауландырылған түрлері анықталды. Шошқалар PRRS вирусына бірнеше жолмен жұғатыны анықталды: мұрын, бұлшықет, ауыз, жатыр, аналық жолмен және нәжіс арқылы. Шошқалар интрамускулярлық инъекция арқылы (102.2 тіндік өсіру инфекциялық дозасы 50% - ға дейін (TCID50)), содан кейін интраназальдық (104.0 TCID50) және пероральдық (105.3 TCID50) жолмен жұғады. 1-типті PRRSV үшін негізгі көбею саны (R0) бұрын егілмеген шошқаларда шамамен 2-ден 5-ке дейін болуы мүмкін. 1-типті PRRSV изоляттарымен салыстырғанда 2-типті PRRSV штаммдары жоғары вирулентті болып саналады. Репликация циклы PRRSV-нің GP5-M кешені мен жасушалық рецепторлары гепаран сульфаты және CD169 (сиалоадезин) арасындағы өзара әрекеттесуден басталады. Байланыс пен интернализация кезінде GP2, GP3, GP4 CD163-мен өзара әрекеттеседі, яғни нуклеокапсидтің бөлшектенуі мен босатылуына ықпал етеді. Ауқымды вирумиядан кейін вирус әртүрлі ішкі органдардағы макрофагтарға (мысалы, лимфоидты тіндер мен аналық эндометрийге) жетеді, нәтижесінде аналық малдың репродуктивтік қабілеті бұзылады. Жүктіліктің соңғы кезеңінде PRRSV плаценталық кедергіден өтіп, ұрықтарды жұқтыра алады. Осы проблемалардың салдарынан PRRS бүкіл әлем бойынша шошқа шаруашылығы үшін үлкен қауіп ретінде қарастырылады. "Жоғары патогенділік" термині салыстырмалы болып келеді. Жалпы алғанда, жоғары патогенді PRRS жүкті аналық шошқаларда жоғары репродуктивтік сәтсіздікке, барлық жастағы шошқаларда жоғары аурушаңдық пен өлім-жітімге әкеледі. Жұқтырылған шошқаларда түрлі тыныс алу (диспания, тынығу, жөтел) және жүйелі клиникалық белгілер (+41 °C жоғары ұзаққа созылған жоғары температура, депрессия, анорексия, тері мен құлақтың түсі өзгеруі), конъюнктивит байқалады. Кейбір жағдайларда неврологиялық белгілер байқалады. Некропсия кезінде жиі кездесетін зақымдануларға өкпелер мен лимфа түйіндерінің қабынуы, фибриноздық плевропневмония және перикардит, перитонит жатады. Қазір сандық ПТР-тестілер ұялы ПТР-ге қарағанда жақсы немесе жақсы сезімталдықты, зертханада жылдам айналу уақытын және жабық түтікше арқылы кірпікпен ластанудың төмен деңгейін ұсынады.
Жануарларды иммундау
Қазіргі уақытта белсенді иммундау – әлемдегі шошқа шаруашылықтарында PRRS-ті бақылаудың жалғыз кеңінен қолданылатын жолы. Жануарларды PRRS-ке қарсы ерекше иммундау үшін бірнеше вакцина түрлері және тірі вирус егу қолданылады. PRRSV2 тірі вакцинасының алғашқысы – Ingelvac PRRS MLV (Boehringer Ingelheim Vetmedica, Inc.) 1994 жылдан бері PRRS-тің алдын алу және бақылау үшін қолданылуда. Ол MARC 145 жасушаларында үздіксіз өту арқылы алынған. Бүгінгі күнгі таңда әлемдік нарықта PRRS вакциналарының бірнеше коммерциялық түрлері сәтті қолданылуда. PRRSV-ның жоғары генетикалық әртүрлілігі және қорғаныспен байланысты нақты иммунологиялық көрсеткіштердің болмауы жаңа PRRS вакцинасын жасауға елеулі кедергі келтіреді.