Ричард Мариус: Американдық ғалым және жазушының өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Американдық ғалым және жазушы (1933–1999)

Ричард Кэрри Мариус (29 шілде 1933 – 5 қараша 1999) – американдық ғалым және жазушы. Ол Реформацияны зерттеуші, американдық Оңтүстік туралы романдар авторы, сөз жазу шебері, сондай-ақ Гарвард университетінде жазу және ағылшын әдебиетінен сабақ берген оқытушы болды. Ол Томас Мор мен Мартин Лютердің маңызды өмірбаяндарын, туған жері Теннессидегі төрт романын, жазу өнері туралы бірнеше кітабын және көптеген ғылыми мақалаларын академиялық журналдарда және кітап туралы рецензияларда жариялап, үлкен із қалдырды.

Өмір

Мариус өмірін Шығыс Теннессидегі фермада бастады, 1960-шы жылдардағы кампустағы саяси белсенділіктің белгілі бір тұлғасына айналды және Гарвард университетінің профессоры болып, Реформация тарихын зерттеумен аты шықты. Соның бәріне қарамастан, ол христиандық дінмен өмір бойы күрделі қарым-қатынаста болды, иман мәселесімен – және оны жоғалтумен – ғылыми еңбектерінде де, романдарының ішінде де күресті.

Балалық шақ

Мариус 1933 жылғы 29 шілдеде Теннесси штатының Дикси Ли Джункшн қаласында дүниеге келді және Теннесси штатының Луддон округіндегі фермада әпкесі мен екі бауырымен бірге өсті. Оның әкесі Грекиядан көшіп келген, Бельгияда химиялық инженерия мамандығын алғаннан кейін АҚШ-қа қоныс аударды, онда Оңтүстік теміржолының Леноир вагондар зауытындағы құю цехын басқарды. Оның анасы 1920-1930 жылдары «The Knoxville News Sentinel» газетінде тілші болған.

Дін

Мариустың анасы Юнис, оңтүстік баптист және фундаменталист христиан еді. Оның діни сенімі оған ерекше күшті әсер етті. Оның әдебиетке және поэтикалық бейнелерге деген құштарлығы, оның балаларына күнделікті түрде Киелі кітаптың Король Джеймс нұсқасынан оқып беру әдетінен туындаған болуы мүмкін. Мариустың үлкен ағасы Даун синдромымен дүниеге келгеннен кейін, анасы келесі ұлының дені сау тууы үшін, оны Исаға адайтынын дұға еткенін айтты. Ричард Мариус дені сау дүниеге келді. Жастық шағында Мариус анасының фундаментализмін бөлісіп, күнделікті христиан қызметтеріне қатысып, колледж кезінде өзімен бірге Киелі кітап алып жүрді. Ол тіпті дін қызметкері болуға шақырылғандай сезімге толып, діни білім алды. Бірақ ол дінге деген күмәнін күшейтіп, жиырма жасында сенімін жоғалтты, тіпті өмірінің қалған бөлігінің көп бөлігін Реформация дәуіріндегі христиандықты зерттеуге арнады. Кейін Мариус өзінің сенімін жоғалтуының бір себебін ағылшын философы В.Т. Стейспен танысуымен байланыстырды. Оған әсіресе Стейстің «Адам қараңғылыққа қарсы» атты мақаласы әсер етті, онда былай делінген:

Зұлымдық мәселесі әлемдік мақсаттың бар екенін көрінеді. Біз шын мәнінде азаптың мақсаты қандай деп сұраймыз? Ол мақсатсыз сияқты көрінеді. Зұлымдықтың себебін сұрауымыз әлемнің мақсаты бар деген тұжырымға негізделген, ал біз қайғы-қасіреттің осы мақсатқа қалай сәйкес келетінін және оны қалай ілгерілететінін білгіміз келеді. Қазіргі заманғы көзқарас бойынша, азаптың еш мақсаты жоқ, себебі ешбір оқиғаның да мақсаты жоқ: әлемді мақсаттар емес, себептер басқарады. Оның «Ар-намыс ісі» (2001) романындағы басты кейіпкер Чарльз Александр, Мариус сияқты, Теннесси университетінде және В.Т. Стейспен кездесуі нәтижесінде өсіп келе жатқан дәстүрлі мораль мен еркін ойлаудың арасында қалды. Мариус атеизмге қарай қадам басқан сайын, діни оңшылдарға деген өмір бойына сақталатын жек көру сезімін дамытты. Бірақ өмірінің соңына таман ол қайтадан ғибадатханаға қатыса бастады, алдымен Гарвард ауласындағы Естелік шіркеуде, содан кейін унитарий шіркеуінде.

Білім

Мариус 1954 жылы Теннесси университетінде журналистика мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды, және осы университетте жазу өнерімен аты шықты. Ол таңертең колледж сабақтарына қатысып, түстен кейін "Леноир Сити Ньюс" газетінде репортер болып жұмыс істеді, "Ричардпен сырласу" деген бағанды жазды. 1955 жылы Гейл Смиткке үйленді. Олардың Ричард және Фред есімді екі баласы болды, бірақ кейін ажырасып кетті. Содан кейін Мариус, діни сеніміне күмәні туғанына қарамастан, Нью-Орлеан баптист теологиялық семинариясында дінтану бағдарламасына қабылданды. Ол бір жылға үзіліс жасап, 1956-1957 жылдары Еуропада Страсбург университетінде тарих бойынша Ротари стипендиясын жеңіп оқыды, содан кейін Луисвиллдегі (Кентукки штаты) Оңтүстік баптист теологиялық семинариясына қайта оралды. 1958 жылы ол дінтану бойынша бакалавр дәрежесін алды. Сонымен бірге, ол Нью-Хейвенге (Коннектикут штаты) көшіп, Йель университетінде Реформация тарихы бойынша магистратураға түсті. Мариус 1959 жылы магистр, ал 1962 жылы "Томас Мор және еретиктер" тақырыбында диссертация қорғап, философия ғылымдарының докторы ғылымын алды.

Теннесси университеті

Йель университетін бітіргеннен кейін Мариус 1962-1964 жылдары Геттисбург колледжінде тарихтан сабақ берді, содан кейін туған штатына Ноксвиллдегі Теннесси университетінің факультетіне оралды. Досы және әріптесі, Теннесси университетінің профессоры Милтон Клейннің айтуынша, Мариус кампустағы ең танымал гуманитарлық пәндердің мұғалімдерінің біріне айналды:

Теннессиде ол керемет мұғалім ретінде танылды, студенттердің құрметі мен ықыласын қазанды. Ол таңғы сағат 8-де Батыс өркениетінен сабақ беретін сирек кездесетін мұғалімдердің бірі болды, оның лекциялары соншалықты қызықты болғандықтан, тіркелмеген студенттер де тыңдау үшін жасырын кіруге тырысты. Оның танымалдылығы қысқа жауапты тестерден қашуымен және әр студенттен екі апта сайын қысқа эссе жазуын талап етуімен төмендемеді. Осы кезеңде Мариус Вьетнам соғысының ашық сынышысы болды және соғысқа қарсы наразылықтарды ұйымдастырушылардың бірі, сондай-ақ Ку-Клукс-Кланға қарсы күресті. Кент штатындағы оқиғадан кейін ол 1970 жылы университет стадионында өткен Билли Грэмнің евангелистік митингісінде наразылық акциясын ұйымдастырды, онда президент Ричард Никсон шақырылған қонақ ретінде қатысты. Мариус 1000-ға жуық соғысқа қарсы наразылық білдірушінің стадиондағы 70 000 Грэм жақтастарының арасында «үнсіз» наразылық көрсетуді жоспарлағанмен, наразылық тәртіпсіздікке ұшырады. Сол жылы Мариус үш жас оқытушымен бірге университетке сотқа шағымданып, канцлер қара нәсілді комедия актері және соғысқа қарсы белсенді Дик Грегориге кампуста сөйлеуге рұқсат бермегеніне наразылық білдірді. Нәтижесінде, университет студенттер шақыратын спикерлерге рұқсат алу үшін әкімшіліктің мақұлдауын талап ететін саясатын тоқтатып, «ашық кампус» құруға қатысты сот бұйрығын жеңіп алды. Ол сонымен қатар университеттегі діни жиындарды өткізу тәжірибесін тоқтатуға белсенді түрде жұмыс істеді. Мариустың кейде тудыратын мәлімдемелері мен саяси әрекеттері, Теннесси штатының консервативті көзқарастарымен қақтығысқа түсіп, оған және оның отбасына қорқыту шаралары қолданылды. Дик Грегори ісі кезінде ол өзін қорғау үшін револьвер сатып алды және кейде онымен ұйықтағанын айтты. Бұл қарқынды кезеңде басқа да жаңалықтар болды. Мариус өзінің алғашқы романын – «Жаңбырдың келуі» атты туындысын 1969 жылы жазды. Келесі жылы ол Бостонның Саффолк университетінде гуманитарлық факультеттің төрағасы болған өнер тарихшысы Ланьер Смайтке үйленді, олардың Джон есімді ұлы болды. 1974 жылы ол Мартин Лютердің өмірбаянына арналған алғашқы ғылыми еңбегін жариялады (осы тақырыпқа ол 25 жылдан кейін толыққанды оралды). 1976 жылы ол екінші романын – «Уәде етілген жерге» шығарды. 1978 жылы Теннессиден Гарвардқа кеткеніне қарамастан, Мариус туған штатының университетімен байланысын сақтап қалды. Мысалы, ол Ноксвилл кампусында жазғы жазу конференциясын – Губернатордың жазу мұғалімдері академиясын құрып, басқарды. 1999 жылы Теннесси университетінің коммуникациялар колледжі оған «Ең үздік түлек» сыйлығын табыс етті.

At Tennessee, he acquired a reputation as a brilliant teacher earning the respect and admiration of a host of undergraduate and graduate students. He was one of those rare teachers whose 8 a. m. classes in Western Civilization were filled to capacity and whose lectures were so interesting that unregistered students sought to sneak in to hear them. His popularity was not diminished by his avoidance of short answer tests and his insistence that each student write a short essay every two weeks. During this period, Marius also became an outspoken critic of the Vietnam War and an early organizer of protests against the conflict, as well as against the Ku Klux Klan. Most notably, shortly after the Kent State shootings, he co organized a protest at a 1970 Billy Graham evangelistic crusade rally in the university's football stadium at which President Richard Nixon was an announced, invited guest. Although Marius' plan was for the 1,000 or so anti war protesters to hold a "silent" protest amid the 70,000 pro Graham spectators in the stadium, the protest turned unruly. Marius also joined three other junior faculty members that year in suing the university when its chancellor refused to allow the black comedian and anti war activist Dick Gregory to speak on campus, winning a court order to create an "open campus" by ending a university policy of requiring administrative approval before student invited speakers could come to the campus. He also successfully pushed to end the university's practice of holding sectarian religious convocations. Marius' sometimes provocative statements and political efforts, which clashed with the prevailing view in the conservative state of Tennessee, led to threats against him and his family. During the Dick Gregory fight, he purchased a revolver for protection, which he said he sometimes slept with. This intense period was also marked by other beginnings. Marius wrote his first novel, The Coming of Rain, published in 1969. The following year, he married Lanier Smythe, an art historian who later became chair of humanities at Boston's Suffolk University; they had a son named John. In 1974, he published his first scholarly book, a short biography of Martin Luther (a subject to which he returned in full 25 years later). In 1976, he published his second novel, Bound for the Promised Land. Although Marius left Tennessee for Harvard in 1978, he maintained ties to his home state's university. For example, he founded and directed an annual summer writing conference, the Governor's Academy for Teachers of Writing, on the Knoxville campus. In 1999, the University of Tennessee College of Communications gave him its Distinguished Alumnus Award.

Гарвард университеті

1978 жылы Мариус Гарвардтың өнер және ғылым факультетіне қосылды, онда ол 1978 жылдан 1998 жылға дейін көркем жазу бағдарламасының директоры болды. Өмірінің соңғы жиырма жылын Гарвардта өткізіп, Томас Мор мен Мартин Лютердің өмірбаяндары және соңғы екі романы сияқты маңызды еңбектерінің көп бөлігін осы жерде жазды. Жазу бағдарламасын басқарумен, ғылыми зерттеулермен және көркем әдебиет жазумен қатар, Мариус университеттің ағылшын және американ әдебиеті мен тілі кафедрасында бірнеше курстар оқыды. Ол Уильям Шекспирдің тарихи пьесаларына арналған лекциялық курс пен Оңтүстік жазушыларына, әсіресе Марк Твен мен Уильям Фолкнерге назар аударған, бірінші курс студенттері үшін семинар өткізді. Ол сонымен қатар көптеген студенттерге оқытушы және дипломдық жұмыстарға жетекшілік етті. 1990 жылы Гарвард студенттік кеңесі оған "қарт профессорлық-оқытушылық құрамның үздік оқытушысы" атанғаны үшін Левенсон сыйлығын табыс етті. Мариус университет өмірінде де маңызды рөл атқарды. Ол жыл сайын диплом беру салтанатында сөз сөйлейтін студенттерге дайындық жүргізді және Гарвард президенттеріне диплом беру сөздерін дайындауға көмектесті. Сондай-ақ, ол көп жыл бойы диплом беру шараларында есімдері аталатын көрнекті тұлғаларға арналған университет мақтау қағаздарын жазды. 1993 жылы Мариус нәсілдер аралық қатынасты жақсартуға жасаған еңбегі үшін Гарвард қорының медалімен марапатталды. Ол шығармашылық өнер клубы – Сигнет қоғамының ғылыми жетекшісі болды, ал 1996–97 оқу жылында әйелімен бірге Адамс Хаусының (студенттер жатақханасы) уақытша басшылары болды.

Өлім

1998 жылы асқазан безінің қатерлі ісігі анықталғаннан кейін, Мариус химиялық терапияның қиындықтарына қарамастан, өзінің соңғы романы – "Ар-намыс ісі" атты туындысын аяқтауға баса назар аудару үшін ұстаздық қызметтен зейнеткерлікке шықты. Ол мұңын жеткізіп, 1999 жылдың 5 қарашасында үйде қайтыс болғанға дейін бірнеше ай бұрын соңғы қолжазбасын тапсырды. Оның күлі Массачусетс штатының Конкорд қаласындағы Слиппи-Холоу зиратындағы Авторлар төбесінің астына, Ральф Уолдо Эмерсон, Генри Дэвид Торо, Натаниел Хоторн және Луиза Мэй Алкоттың қабірлеріне жақын жерленді.

Романдар

Мариус 1850-1950 жылдар аралығында Шығыс Теннессиде орналасқан төрт роман жазды. Үш романы – «Жаңбырдың келуі» (1969), «Соғыстан кейін» (1992) және «Құрмет ісі» (2001) – шала трилогияны құрайды. Оның екінші романы «Уәде етілген жерге бару» (1976) – жеке туынды. «Жаңбырдың келуі» Мариус жазған алғашқы роман болды және оның туған жері Лудон округіне ұқсас, сонымен қатар көптеген шығармаларының оқиғасы орын алатын Бурбон округін жасады. Кітап Америка Азамат соғысынан кейінгі ауыр кезеңдегі шекаралық штаттың шағын қала тұрғындарының өмірін баяндайды. Джойс Кэрол Оутс романды «Нью-Йорк Таймс кітап шолуында» қарап, оны «ұйқысыз армандардың қирауы туралы нәзік, қайғылы, мүмкін әдемі әңгіме» деп сипаттады. Айлық кітап клубы оны балама таңдау ретінде ұсынды. Кейін Мариус оны 1998 жылы Алабама Шекспир фестивалінде қойылған сахналық пьесаға айналдырды. «Уәде етілген жерге бару» да Шығыс Теннессиде басталады, бірақ оқиға тез Батысқа көшеді. 1850-ші жылдардағы алтын асыру кезіндегі оқиға, Индия елі арқылы Калифорнияға аттанған керуендегі бір отбасының тағдырын көрсетеді. Романды зерттеу үшін Мариус отбасымен бірге керуендердің жолын қайтадан өтті. Мариустың үшінші романы «Соғыстан кейін» Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде Бурбон округіне оралады. Ата-анасының өмір тарихына сүйене отырып, роман Ұлы соғыста Бельгия үшін күрескеннен кейін Теннессиге көшіп келген грек иммигрантының тағдырына толы. Басты кейіпкер жергілікті әйелге үйленеді, ол уақыт өте келе христиан дінінің қатаң жақтасына айналады. Оны соғыста қаза тапқан үш досының көлеңкесі де қуып жетеді. Мариус романды «Аркадияда бір сәт» деп атағысы келді, бірақ баспагері классикалық грек панасына жасалған сілтемені көп оқырман түсінбейді деп ойлады. Publishers Weekly және The New York Times оны жылдың үздік романдарының бірі деп атады. Соңғысы оны «редактордың таңдауы» деп таныды, «кейіпкерлерге толы, классикалық блокбастер» деп сипаттады, ал сыншысы Роберт Уорд романның «маған әсер еткенін, күлкіге шақырғанын, жүрегімді ауыртатқанын» жазды. Мариус өзінің соңғы және, мүмкін, ең автобиографиялық романын – «Шарапат ісі» романын өлімінен бірнеше ай бұрын аяқтады. Ол 2001 жылы қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Роман 1953 жылы Бурбон округінде өрбітеді. Онда Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Оңтүстіктің өзгеруі, «Соғыстан кейін» романының грек иммигранты кейіпкерінің ұлы, жас репортердің көзімен көрсетіледі. Ол «тау кодексіне» сәйкес, адал емес әйелін өлтірген адамның ісіне куә болады және одан кейін сот процесі өтеді.

Marius wrote four novels based in East Tennessee from roughly 1850 to 1950. Three—The Coming of Rain (1969), After the War (1992), and An Affair of Honor (2001)—form a loose trilogy. His second novel, Bound for the Promised Land (1976), is a stand alone work. The Coming of Rain was Marius' first novel and established Bourbon County, a fictional landscape that closely resembled his native Loudon County and in which most of his fiction was set. The book followed the lives of a set of small town characters in the border state in the traumatic period following the American Civil War. Joyce Carol Oates reviewed the novel for The New York Times Book Review, calling it "a slender, tragic, perhaps beautiful story of the ruins of dreams." The Book of the Month Club made the novel an alternate selection. Marius later converted it into a stage play, which was produced by the Alabama Shakespeare Festival in 1998. Bound for the Promised Land also begins in East Tennessee, but the setting soon migrates to the West. Set in the 1850s amid the Gold Rush, it follows a family in a wagon train that sets out through Indian Country for California. To research the novel, Marius retraced the trail of the wagon trains with his family. Marius' third novel, After the War, returned to Bourbon County in the post World War I period. Drawing on the biographical experiences of his parents, the novel concerned a Greek immigrant who moves to Tennessee after fighting in the Great War for Belgium. The protagonist marries a local woman, who becomes increasingly fundamentalist Christian as time goes on. He is also haunted by the ghosts of three friends who died in the war. Marius wanted to title the novel "Once in Arcadia", but his publisher believed that too few readers would understand the reference to the classical Greek refuge. Both Publishers Weekly and The New York Times named it one of the best novels of the year. The latter made it an "editor's choice", calling it "an old fashioned blockbuster, richly packed with characters" and its reviewer, Robert Ward, wrote that the novel "moved me, made me laugh out loud, broke my heart." Marius completed his last and perhaps most autobiographical novel, An Affair of Honor, several months before his death. It was published posthumously in 2001. Set in Bourbon County in 1953, the novel examines the post World War II transition of the South through the prism of a young reporter, the son of the Greek immigrant hero of "After the War", who witnesses a man kill his unfaithful wife according to the "code of the hills", and the resulting murder trial.

Шәкіртақы

Өзінің буынның ең көрнекті реформация ғалымдарының бірі Мариус еңбегінің екі маңызды туындысы – Томас Мордың (1983) өмірбаяны, ол ағылшын заңгері, «Утопия» авторы және Генрих VIII католицизмнен айырылғанда бас кесілгенге дейін протестанттарды қуғынға түсірген саясаткер болған, сондай-ақ Мартин Лютердің (1999) өмірбаяны, католик шіркеуін сынап, протестанттық реформацияға бастау берген монах. Екі кітап та жоғары бағаланды. Мор туралы кітап Ұлттық кітап сыйлығының финалисі атанды, ал екі өмірбаян да Тарих кітап клубының басты таңдауы болды. Екі кітап та қырқыс пікірталас тудырды, себебі олар өздерінің жақтастары тарапынан қасиетті деп есептелген кейіпкерлерін, оның орнына сенімдерімен, қорқыныштарымен, құштарлықтарымен, күшті және әлсіз жақтарымен күрескен адамдар ретінде бейнеледі. Мариус өз тақырыптарын қазіргі заманғы көзқараспен бағалап, Морді діни фанатизм мен төзімсіздік үшін, еретиктерді қуғынға түсіргені үшін, ал Лютерді антисемиттік жазбалары үшін сынға алды. Өмірінің соңғы жылында Мариус Аризона университетінің тағы бір реформация тарихшысы Хайко Оберманмен ащы және кейде жеке шабуылдарға ұшырады, ол Лютердің өмірбаянын жазған еді. Оберман Мариусты Лютердің тұлғасын өлімнен қорқатын адамның қазіргі психологиялық тұрғысынан талдағаны үшін сынады, Лютерді тек оның заманының аясында – шайтаннан қорқатын адам ретінде талдау керек деп талап етті. Мариус сонымен қатар Мордың «Утопиясын» латын тілінен аударды және Йель басылымының Томас Мордың толық шығармаларының үш томын бірлесіп редакциялады.

Жазу мұғалімі

Мариус он алты жыл бойы Гарвардтың көркем жазу бағдарламасының директоры қызметін атқарды. Барлық студенттер міндетті түрде қатысуға тиіс болған жалғыз сабақ – «Экспос» Гарвардтың бірінші курс студенттерін жоғары деңгейдегі жазумен таныстырды. Мариус бағдарламаның оқу жоспарын жасады, көптеген оқытушыларды жұмысқа алды және жазу туралы екі кітап жазды. «Жазушының серігі», қазіргі кезде бесінші басылымында, және «Тарих туралы жазуға қысқаша нұсқаулық», қазіргі кезде төртінші басылымында, екеуі де оқу бағдарламаларында оқулық ретінде кеңінен қолданылады. Харви Винермен бірге Мариус «МакГроу Хилл колледжінің анықтамалығын» да жазды. Жазуды оқытушы ретінде Мариус айқындық пен тікелейлікке ерекше мән берді. Ол студенттерінен өздерінің жұмыстарын қайта-қайта өңдеп, әр жолы қарапайымрақ және аз, сондай-ақ қысқа сөздермен түсіндіруге тырысуларын сұрады. Жазуды бастамас бұрын дөңгелек сызба жасауды және ашылу абзацында болашақта шешілетін мәселелерді көрсету арқылы мәселеге тез арада кірісуді кеңес берді. «Жазушының серігі» кітабының үшінші басылымына жазған кіріспесінде ол былай деді: «Жазушылардың өздері білгендерін емес, сезімдерін айтатын жекелеген жазбаларын мен көп ұнатпаймын».

Басылымдар

Тиндальдің жауабын жоққа шығару (Луис Шустер және басқалармен бірге). Нью-Хейвен: Йель университеті, 1973 жыл. Сент Томас Мордың толық шығармалары, 8-томдық жинақ.
Дін туралы әңгіме (Томас М. К. Лоулер және Жермен Марк'хадурмен бірге). Нью-Хейвен: Йель университеті, 1981 жыл. Сент Томас Мордың толық шығармалары, 6-томдық жинақ.
Бугенхагенге хат. Жандардың жалбарынуы. Фритке қарсы хат (Фрэнк Мэнли және басқалармен бірге). Нью-Хейвен: Йель университеті, 1990 жыл. Сент Томас Мордың толық шығармаларының Йель баспасы, 7-томдық жинақ.
Томас Мордың «Утопиясы» және Қайғы-қасіретке қарсы тыныштық туралы әңгімесі. Лондон: Дж. М. Дент, 1993 жыл.
Азамат соғысы поэзиясы кітабы (Кит Фроммен бірге). Нью-Йорк: Колумбия университеті, 1994 жыл.