Кіріспе

Батыс Австралиядағы өзен – Фицрой өзені, сондай-ақ Мартуварра деп те аталады, Батыс Австралияның Батыс Кимберли аймағында орналасқан. Оның 20 саласы бар және оның су жиналатын алабы Канинг бассейні мен Тимор теңізінің суайдымалық бөлігінде орналасқан. Жаңбырлы маусымда ол жиі кеңінен тасып, сындығұрып кету қаупі төніп тұрған тіс балықтарының (пилорамалық балықтардың) соңғы маңызды мекені ретінде белгілі.

Колонияландыру алдындағы кезең

Өзен бойында алғашқы қоныстанған адамдар – өзен төңірегіндегі аймақтардың дәстүрлі иелері болды, олардың ішінде батыстағы Бунуба және Никина тайпалары, ал шығыстағы Валмаджарри және Гоониянди тайпалары бар. Олар осы аймақта кем дегенде 40 мың жылдан бері өмір сүріп келеді. Никина және Бунуба тайпалары өзенді сәйкесінше Мартуварра (бұрын Мардоуварра деп те жазылатын) және Бандарал Нгарри деп атайды. Өзен және оның кең далалық аймақтары зор рухани, мәдени, емдік және экологиялық маңызға ие.

19 - 21 ғасырлар

Фицрой өзенін алғаш рет 1837 жылы Джордж Грей кезіп өтті. Ал 1838 жылдың ақпанында лейтенант Джон Лорт Стоукс өзенге капитан Роберт Фицройдің құрметіне еуропалық атау берді. Өзен бойында пайда болған алғашқы шаруашылық – 1880 жылы құрылған Йида станциясы болды. Станцияның алғашқы иелері Уильям Паттерсон, Джордж Паттерсон, Хамлет Корниш және Александр Ричардсоннан құралған Мюррей Скватинг компаниясы еді. Компания 1880 жылы жаңа ашылған Батыс Кимберлидегі жерді иеленді және ірі қара мен қой шаруашылығын ұйымдастырды. 1880 жылдары өзеннің жоғары ағысында Нункамба станциясы, Гого станциясы, Фоссил Даунс станциясы, Ливеринга және Төменгі Ливеринга станциясы сияқты басқа да станциялар құрылды.

Физиография

Қоршаған аймақ сондай-ақ Фицрой аймағы деп аталады және ол үлкен Каннинг бассейні провинциясының ерекше физиографиялық бөлігі болып табылады, ал ол өз кезегінде Батыс Австралия қалқанының ірі бөлігінің құрамына кіреді.

Су ағыстары мен су жиналатын жер

Фицрой өзені Унаамин Миливунди және Мюллер тауларынан Дербидің оңтүстігіндегі Кинг Саундқа құяды. Фицройдың 20 саласы бар, оның ішінде Маргарет өзені, Рождестволық ағыс, Ханн өзені, Сэнди ағысы, Гегегли ағысы, Кішкентай Фицрой өзені, Коллис ағысы, Адкок өзені, Каннингхэм өзені, Йеда өзені, Муджалла шатқалы және Минни өзені бар. Ол үш округ аумағынан өтеді: Уиндхэм Шығыс Кимберли, Холлс Крик және Дерби Батыс Кимберли су жиналатын алапта орналасқан. Екі ірі елді мекен – Дерби және Фицрой Кроссинг, сондай-ақ 57 кішкентай аборигендік қауымдастықтар да осы су алабында орналасқан. Бұл жерде шамамен 7000 адам тұрады, олардың 80% аборигендер. Жердің көп бөлігі мал өсіруге жалға берілген, су алабында шамамен 44 мал шаруашылығы жұмыс істейді. Мүліктердің кейбіреулері: Маунт-Элизабет, Маунт-Барнетт, Гленрой, Морнингтон қасиетті орны, Бедфорд Даунс, Руби Плейнс және шығысқа қарай Спрингвейл. Noonkanbah, Cherrabun, Gogo, Louisa Downs, Fossil Downs және Leopold Downs орталық бөлігінде орналасқан. Батысында Ливеринга, Майроуда, Андерсон тауы, Моула Блафф, Якка Мунга және Йеда станциялары бар. 1935 жылы Фицрой өзеніне алғашқы көпір салынды – Фицрой Кроссингтегі төменгі деңгейдегі бетонды құрылыс, ол 1958 жылы кеңейтілді. Бұл көпір жаңбырлы маусымда бірнеше айға жабылуы мүмкін, содан кейін саяхатшылар көпірден оңтүстікке қарай 200 метрдей қашықтықта жұмыс істейтін арқан жолмен өтуге мәжбүр болды. 1974 жылы жаңа көпір салынғаннан кейін қаланың орталық бөлігі бұрынғы орнынан ығысты. 2023 жылдың қаңтар айында рекордтық су тасқынынан кейін бұл көпір қирап, зақымданды. 2023 жылдың желтоқсанында оның орнына үлкен әрі берік көпір салынды. Қазіргі Фицрой Кроссинг Кимберли аймағындағы ең жылдам өсіп келе жатқан қалалардың бірі. Қала халқының 80% астамы аборигендер. Өзен 1949 және 1954 жылдары қатты жаңбырдан кейін тасыды. 1954 жылғы оқиға құрғақшылықтан кейін болды, көтерілген өзен Noonkanbah және Liveringa станцияларынан малдың бір бөлігін ағызып кетті. Су тасқынының шарықталу кезінде өзен деңгейі төменгі деңгейдегі өткелден 3 метрге жоғары болды. Өзен сағасының ені 11 шақырымнан асып кеткені бағаланды. 1983, 1986, 2002 және 2023 жылдары ескі бетонды өткелге шамамен 13-15 метр су келді. Фицрой Кроссингтегі 15 км енді су тасқыны жазығындағы ағын жылдамдығы секундына 60 000 текше метрге жетеді деп есептелді, бұл Австралиядағы кез келген өзендегі судың тарихтағы ең үлкен ағыны болды.

Жағажай салу

Фицрой өзені 1950 жылдары сәтсіз Камбалин суару жобасының аясында мақта, сорго және басқа да жемдік дақылдарды суару үшін суды жинау мақсатымен өз бағытын өзгертті. Өзеннің бұл бөлігі толып тұрғанда белгілі бір аумақты құрайды.

Экология

Фицрой "әлемдегі соңғы бекінісі" деп аталады, өте сирек кездесетін тіс балықтары үшін. 2018 жылдың желтоқсанында Фицрой өзенінде балықтарды бақылау басталғаннан бергі уақыттағы ең ірі жаппай балық өлімі тіркелді. Мердок университетінің доценті Дэвид Морган балықтардың жазғы маусымның нашар өткеніне байланысты ыстықтан және жауын-шашынның жетіспеуінен өлгенін мәлімдеді. Су деңгейі төмендеген кезде олар крокодилдер сияқты жыртқыштарға осал түседі. Бұл Джина Ринехарттың Ливерингадағы жеріне суды бұру жоспарларына байланысты алаңдаушылықты күшейтті.