Кіріспе
Батыс Австралиядағы өзен – Фицрой өзені, сондай-ақ Мартуварра деп те аталады, Батыс Австралияның Батыс Кимберли аймағында орналасқан. Оның 20 саласы бар және оның су жиналатын алабы Канинг бассейні мен Тимор теңізінің суайдымалық бөлігінде орналасқан. Жаңбырлы маусымда ол жиі кеңінен тасып, сындығұрып кету қаупі төніп тұрған тіс балықтарының (пилорамалық балықтардың) соңғы маңызды мекені ретінде белгілі.
The Fitzroy River, also known as Martuwarra, is located in the West Kimberley region of Western Australia. It has 20 tributaries and its catchment occupies an area of , within the Canning Basin and the Timor Sea drainage division. It often floods extensively during the wet season, and is known as the major remaining habitat for the critically endangered sawfish.
Колонияландыру алдындағы кезең
Өзен бойында алғашқы қоныстанған адамдар – өзен төңірегіндегі аймақтардың дәстүрлі иелері болды, олардың ішінде батыстағы Бунуба және Никина тайпалары, ал шығыстағы Валмаджарри және Гоониянди тайпалары бар. Олар осы аймақта кем дегенде 40 мың жылдан бері өмір сүріп келеді. Никина және Бунуба тайпалары өзенді сәйкесінше Мартуварра (бұрын Мардоуварра деп те жазылатын) және Бандарал Нгарри деп атайды. Өзен және оның кең далалық аймақтары зор рухани, мәдени, емдік және экологиялық маңызға ие.
19 - 21 ғасырлар
Фицрой өзенін алғаш рет 1837 жылы Джордж Грей кезіп өтті. Ал 1838 жылдың ақпанында лейтенант Джон Лорт Стоукс өзенге капитан Роберт Фицройдің құрметіне еуропалық атау берді. Өзен бойында пайда болған алғашқы шаруашылық – 1880 жылы құрылған Йида станциясы болды. Станцияның алғашқы иелері Уильям Паттерсон, Джордж Паттерсон, Хамлет Корниш және Александр Ричардсоннан құралған Мюррей Скватинг компаниясы еді. Компания 1880 жылы жаңа ашылған Батыс Кимберлидегі жерді иеленді және ірі қара мен қой шаруашылығын ұйымдастырды. 1880 жылдары өзеннің жоғары ағысында Нункамба станциясы, Гого станциясы, Фоссил Даунс станциясы, Ливеринга және Төменгі Ливеринга станциясы сияқты басқа да станциялар құрылды.
The first settlement that appeared along the river was Yeeda Station, settled in 1880. The initial owners of the station were the Murray Squatting Company composed of William Paterson, George Paterson, Hamlet Cornish and Alexander Richardson. The company took up the property in the newly opened West Kimberley in 1880 and established the station with both cattle and sheep. Other stations were established along the river further upstream during the 1880s including Noonkanbah Station, Gogo Station, Fossil Downs Station, Liveringa, and Lower Liveringa Station.
Физиография
Қоршаған аймақ сондай-ақ Фицрой аймағы деп аталады және ол үлкен Каннинг бассейні провинциясының ерекше физиографиялық бөлігі болып табылады, ал ол өз кезегінде Батыс Австралия қалқанының ірі бөлігінің құрамына кіреді.
Су ағыстары мен су жиналатын жер
Фицрой өзені Унаамин Миливунди және Мюллер тауларынан Дербидің оңтүстігіндегі Кинг Саундқа құяды. Фицройдың 20 саласы бар, оның ішінде Маргарет өзені, Рождестволық ағыс, Ханн өзені, Сэнди ағысы, Гегегли ағысы, Кішкентай Фицрой өзені, Коллис ағысы, Адкок өзені, Каннингхэм өзені, Йеда өзені, Муджалла шатқалы және Минни өзені бар. Ол үш округ аумағынан өтеді: Уиндхэм Шығыс Кимберли, Холлс Крик және Дерби Батыс Кимберли су жиналатын алапта орналасқан. Екі ірі елді мекен – Дерби және Фицрой Кроссинг, сондай-ақ 57 кішкентай аборигендік қауымдастықтар да осы су алабында орналасқан. Бұл жерде шамамен 7000 адам тұрады, олардың 80% аборигендер. Жердің көп бөлігі мал өсіруге жалға берілген, су алабында шамамен 44 мал шаруашылығы жұмыс істейді. Мүліктердің кейбіреулері: Маунт-Элизабет, Маунт-Барнетт, Гленрой, Морнингтон қасиетті орны, Бедфорд Даунс, Руби Плейнс және шығысқа қарай Спрингвейл. Noonkanbah, Cherrabun, Gogo, Louisa Downs, Fossil Downs және Leopold Downs орталық бөлігінде орналасқан. Батысында Ливеринга, Майроуда, Андерсон тауы, Моула Блафф, Якка Мунга және Йеда станциялары бар. 1935 жылы Фицрой өзеніне алғашқы көпір салынды – Фицрой Кроссингтегі төменгі деңгейдегі бетонды құрылыс, ол 1958 жылы кеңейтілді. Бұл көпір жаңбырлы маусымда бірнеше айға жабылуы мүмкін, содан кейін саяхатшылар көпірден оңтүстікке қарай 200 метрдей қашықтықта жұмыс істейтін арқан жолмен өтуге мәжбүр болды. 1974 жылы жаңа көпір салынғаннан кейін қаланың орталық бөлігі бұрынғы орнынан ығысты. 2023 жылдың қаңтар айында рекордтық су тасқынынан кейін бұл көпір қирап, зақымданды. 2023 жылдың желтоқсанында оның орнына үлкен әрі берік көпір салынды. Қазіргі Фицрой Кроссинг Кимберли аймағындағы ең жылдам өсіп келе жатқан қалалардың бірі. Қала халқының 80% астамы аборигендер. Өзен 1949 және 1954 жылдары қатты жаңбырдан кейін тасыды. 1954 жылғы оқиға құрғақшылықтан кейін болды, көтерілген өзен Noonkanbah және Liveringa станцияларынан малдың бір бөлігін ағызып кетті. Су тасқынының шарықталу кезінде өзен деңгейі төменгі деңгейдегі өткелден 3 метрге жоғары болды. Өзен сағасының ені 11 шақырымнан асып кеткені бағаланды. 1983, 1986, 2002 және 2023 жылдары ескі бетонды өткелге шамамен 13-15 метр су келді. Фицрой Кроссингтегі 15 км енді су тасқыны жазығындағы ағын жылдамдығы секундына 60 000 текше метрге жетеді деп есептелді, бұл Австралиядағы кез келген өзендегі судың тарихтағы ең үлкен ағыны болды.
The Fitzroy has 20 tributaries, including Margaret River, Christmas Creek, Hann River, Sandy Creek, Geegully Creek, Little Fitzroy River, Collis Creek, Adcock River, Cunninghame River, Yeeda River, Mudjalla Gully, and Minnie River. It flows through three shires: Wyndham East Kimberley, Halls Creek and Derby West Kimberley are found within the catchment area. The two main population centres of Derby and Fitzroy Crossing and 57 smaller Aboriginal communities are also found in the watershed making it home to about 7,000 people of which 80% are Aboriginal. Most of the land is under pastoral lease holding with about 44 mostly cattle stations operating within the catchment area. Some of the properties include: Mount Elizabeth, Mount Barnett, Glenroy, Mornington Sanctuary, Bedford Downs, Ruby Plains and Springvale to the east. Noonkanbah, Cherrabun, Gogo, Louisa Downs, Fossil Downs and Leopold Downs and found in the central part. To the west are properties including Liveringa, Myroodah, Mount Anderson, Mowla Bluff, Yakka Munga, and Yeeda Stations. In 1935, the Fitzroy got its first bridge – a low level concrete structure at Fitzroy Crossing, which was built up into a wider structure in 1958. This bridge could be closed for several months at a time during the wet weather and travellers were then forced to use a flying fox, which operated about 200 metres south of the crossing. When a new bridge was erected in 1974, the focus of the town grew away from its original site. In January 2023, this bridge was heavily damaged and partially collapsed after record floods. It was replaced by a larger, sturdier bridge in December 2023. The current town of Fitzroy Crossing is one of the fastest growing in the Kimberley region. Over 80% of its population are Aboriginal The river flooded after heavy rain events in 1949 and 1954. The 1954 event came immediately after a drought and the swollen river washed away stock from both Noonkanbah and Liveringa Station. At the height of the flood the river level was 10 feet (3 m) above the low level crossing. The mouth of the river was estimated at being over 7 mile (11 km) wide as it discharged the floodwaters. Record floods occurred in 1983, 1986, 2002, and 2023 with approximately 13 to 15 metres of water over the old concrete crossing. The flow rate down the 15 km wide flood plain at Fitzroy Crossing was estimated to be 60,000 cubic metres per second, making it the biggest rush of water in any river in Australia in recorded history.
Жағажай салу
Фицрой өзені 1950 жылдары сәтсіз Камбалин суару жобасының аясында мақта, сорго және басқа да жемдік дақылдарды суару үшін суды жинау мақсатымен өз бағытын өзгертті. Өзеннің бұл бөлігі толып тұрғанда белгілі бір аумақты құрайды.
Экология
Фицрой "әлемдегі соңғы бекінісі" деп аталады, өте сирек кездесетін тіс балықтары үшін. 2018 жылдың желтоқсанында Фицрой өзенінде балықтарды бақылау басталғаннан бергі уақыттағы ең ірі жаппай балық өлімі тіркелді. Мердок университетінің доценті Дэвид Морган балықтардың жазғы маусымның нашар өткеніне байланысты ыстықтан және жауын-шашынның жетіспеуінен өлгенін мәлімдеді. Су деңгейі төмендеген кезде олар крокодилдер сияқты жыртқыштарға осал түседі. Бұл Джина Ринехарттың Ливерингадағы жеріне суды бұру жоспарларына байланысты алаңдаушылықты күшейтті.