Кіріспе
Босния және Герцеговинадағы ең үлкен үңгір Ветреница (Вјетреница) – Босния және Герцеговинадағы ең үлкен үңгір және әлемдегі ең бай биологиялық түрлерге ие үңгір. Ол карстық және үңгіртану ерекшеліктерімен танымал Динар Альпы тау тізбегінің бір бөлігі. Үңгір Босния және Герцеговина Федерациясының Шығыс Герцеговинасындағы Равно қаласының Попово жазығында орналасқан.
Vjetrenica (, ; ) is the largest cave in Bosnia and Herzegovina, and the most biodiverse cave in the world. It is part of the Dinaric Alps mountain range, which is known for its karstic and speleological features. The cave is located in the Popovo field in Ravno, East Herzegovina in the Federation of Bosnia and Herzegovina.
Попово Полье және үңгірдің орналасуы
Вьетреница Попово Польеде (Popovo Polje деп аталады, мағынасы – «қасиеттінің алаңы», мұндағы «polje» – карсты жазық) орналасқан, ол өзі Босния және Герцеговинаның ең оңтүстік аймақтарында, Адриатика теңізіне жақын, Батыс Герцеговинада жатыр. Оның кіреберісі Завала ауылының жанында, поляның батыс-оңтүстік-батыс бұрышында. Жылдың жылы мезгілінде кіреберістен суық ауаның күшті ағыны соғады, бұл жарлы, ыстық және сусыз жерде өте тартымды. Попово Полье – Босния және Герцеговинадағы және әлемдегі ең ірі «polje» (карсты жазықтардың) бірі, ол көптеген карсты құбылыстар мен ерекшеліктерімен, әсіресе Требишница өзенімен танымал. Бұл өзен поля арқылы өтеді және әлемдегі ең ірі жер астына сіңетін өзен (немесе ағын жоғалтатын өзен) болып табылады. Сонымен қатар, Вьетреница үңгір жүйесі поляның батыс-оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Үңгірдің жалпы ұзындығы 7014 метрге дейін зерттелді және сипатталды, оның негізгі арнасы шамамен 2,47 км. Ол Попово Полье шетінен оңтүстікке қарай созылады. Жер бедерін талдау нәтижесінде геологтар Вьетреницаның Хорватия Республикасындағы Адриатика теңізіне дейін созылуы мүмкін екенін болжады, оның кіреберісінен 15–20 км қашықтықта. Гидрологиялық аргументтермен қатар, бұл болжамды Вьетреницаның «табиғи емес» аяқталуы – үлкен тас бөлшектерінен құралған құлаған үйінді де қолдайды. Вьетреница – жер асты биологиялық әртүрлілігі жағынан әлемдегі ең бай үңгір: онда екі жүзден астам түр тіркелген, олардың шамамен жүзі троглофильдер, көптеген түрлер тар эндемиктер, 15-і стеноэндемиктер, ал 37-сі Вьетреницада алғаш рет ашылып, сипатталған.
Завала ауылы
Равно муниципалитетіндегі Попово Польеде орналасқан Завала ауылы, ескі сәулетімен және тас қалау техникасымен, Вьетреница үңгірімен бірге Босния және Герцеговинаның ұлттық ескерткіші ретінде қорғалатын табиғи және сәулеттік кешенді құрайды. Ол қазірдің өзінде ЮНЕСКО-ның алдын ала тізіміне енгізілген. Вьетреница үңгіріндегі фауна ең бай және эндемиктердің ең жоғары деңгейіне ие деп есептеледі. Вьетреница үңгірі геологиялық және биологиялық ғылыми қауымдастықтардың, сондай-ақ ел және әлемдегі экологиялық ұйымдардың назарына іліккен, себебі оның болашағы қауіпті және белгісіз. Бұл кәсіби біліктілігі жоқ басқарудың нашарлығынан және мемлекеттік, әсіресе жергілікті деңгейдегі оның бекітілмеген статусынан туындап отыр.
ЮНЕСКО-ның ұсынымы
Барлық кері соққыларға қарамастан, Босния және Герцеговина үкіметі, өте баяу болса да, Вьетерницаны (Завала ауылымен бірге) ЮНЕСКО-ның алдын ала тізіміне ұсынды, үңгірді және оның биологиялық әртүрлілігін қорғау ниетін анық білдіріп, соңында ЮНЕСКО тізіміне енгізуді көздеп отыр.