Кіріспе

Фиджи қоғамында дін маңызды рөл атқарады. Жергілікті фиджиліктердің басым көпшілігі христиан, негізінен методист, бірақ едәуір римдік католик, Құдайдың жиналысы, жетінші күндік адвентистер және басқа да христиан азшылықтары бар; Индофиджиліктердің көпшілігі индуист, сондай-ақ үлкен мұсылман және кіші христиан азшылықтары бар. Діни ұйымдар мен дін қызметкерлері 2000 жылы Фиджиді теріс әсер еткен төңкерістің құрбандарына өтемақы төлеу және төңкеріске қатысушыларды кешіру құқығы бар комиссия құруға бағытталған даулы заңнамаға қатысты пікірлерін айқын білдірді. Методист шіркеуі заң жобасын мақұлдады (бірақ бір топ қарсылық білдірді), индуист ұйымдары оған қарсы шықты, сондай-ақ Рим-католик шіркеуі мен басқа да бірнеше діни топтар да қарсылық білдірді. Бірнеше діни топтар диалог, келіссөздер және жақсы ниетке шақырып, одан да бейтарапты ұстанымды қабылдады.

Методистік шіркеу

19 шілдеде методист шіркеуі заң жобасын қолдайтынын мәлімдеді, деді шіркеудің Насеа округінің жетекшісі Тимоци Навационo. Үкімет үшін методистердің қолдауы өте маңызды болды, себебі Фиджидің аборигендерінің шамамен үштен екісі осы дінге жатады. Дегенмен, Навационo методисттердің заң жобасына қолдауы бірауызды емес екенін мойындады және 24 шілдеде барлық париялықтардан оның жөніндегі жеке пікірлерін көрсететін сауалнамаларды толтыру сұралатынын айтты. 1 тамызда шіркеу мүшелерінің көпшілігі заң жобасын қолдағандығы туралы хабарланды. 21 шілдеде методист шіркеуінің Христиандық азаматтық және әлеуметтік қызметтер бөлімінің өкілі Илиэса Наивалу төңкеріс жасағандардың түрмеге қамалуы олардың отбасыларына ауыр соққы болғанын мәлімдеді. Ол, «Келісім мен қайта құру, толеранттылық және бірлік заңы – бұл дұрыс бағыт, себебі ол төңкеріс жасағандардың отбасыларына қайтадан қалыпты өмірге оралуға мүмкіндік береді», – деді. Ол, «әділдік» іздеуді қалайтынын айтты, ол адамды толығымен қарастыратын болады. 28 шілдеде Басшылар кеңесінің арнайы мәжілісінде сөз сөйлеген Наивалу методист шіркеуі елдің басшылары үшін осы заң жобасын қолдайтынын айтты. Ол, келісім мен кешірім – фиджилік мәдениеттің ажырамас бөлігі екенін және оны сақтау қажеттігін атап өтті. «Біз заң жобасын қолдаймыз, өйткені ол дауларды шешу, келісімге келу және кешірім жасау бойынша Тынық мұхиты мәдени дәстүрлеріне жақын, қалпына келтірушілік әділет жүйесін ұсынады», – деді ол. Ол, жазалаушылық әділет ұлттың жараларын жазылмайтынын ескертті. «Жазалаушылық әділет жүйесі мен түрмеге қамау қылмыскерлерді жазалауға қызмет етуі мүмкін, бірақ ол жазылу мен келісімге әкелмейді», – деді Наивалу. Кейбір басшылар төңкеріске қатысқан қылмыстар үшін сотталып, түрмеге қамалғанын мойындағанмен, ол «олар дәстүрлі тәжірибелерге сәйкес, өздерінің міндетті рөлінде әрекет еткенін» мәлімдеді. Методист шіркеуінің заң жобасын қолдауы шіркеуді әскерилермен қақтығысқа түсірді, олар фиджилік әскерлермен бірге шетелге баратын әскери капеллан ретінде методист пасторларын қызмет етуге тыйым салуы мүмкін екенін ескертті. 11 қазанда Наивалу Надиде өткен жылдық конференцияда методист шіркеуі заң жобасын «толығымен» қабылдағанын айтты, бұл шешімнің пасторлар мен париялықтарға да қатысты екенін атап өтті. Алайда ол, заң жобасын қолдау тек оның өзі үшін екенін және оны Қарасе үкіметін қолдау ретінде түсіндіруге болмайтынын түсіндірді. Методистер өздері қалаған саяси партияны қолдауға құқылы екенін де айтты.

Диссидент методистер қарсылық білдірді

Диссиденттік дауыстар, Фиджи және Ротума мефодист шіркеуінің бұрынғы президенті, пастор Йосатеки Корои бастаған, қазіргі басшылығының ұстанымын барлық мефодистер қолдамайтынын нақтылады. Корои 7 маусымда сөйлеген сөзінде, келісімге келу үшін нәсіл, мәдениет және дін арасындағы айырмашылықтарды қабылдау қажет екенін айтты. "Кешірім" сөзінің мағынасын толық түсінбей, көбінесе қолданылатын сөз тіркесіне айналып кеткенін атап өтті. "Қағида бойынша, жаңылысқан да, зардап шеккен де болуы керек. Жаңлысқан адам өкінішін білдіріп, шын ниетпен тәубе етуі керек, тіпті ол бәленің өзі болса да. Ал зардап шеккен адам кінәліні кешіруге дайын болуы тиіс", - деді Корои, бұл мәселе үкіметке түсініксіз болып көрінетінін баяндады. Егер келісім теориясы нәсілдік мәселеге тоқтаса, онда ол "нашар негізде" тұрғанын айтты. Корои 28 маусымда бұл ұстанымын одан да күшейтті. Ол заң жобасының ниеті жақсы екенін, бірақ келісімге келу үшін маңызды бір тұсты қабылдамағанын айтты: жаңылысқан адамның шын ниетпен тәубе етуі керек. Ол төңкеріс жасағандарды "қарақшылар" деп атап, олардың "сатқындық істеріне" өкінгендерін көрсетпегенін, ал оларсыз келісімге келу мүмкін емес екенін мәлімдеді. "Өкінішке орай, Келісім министрлігі жақсы ниеттеріне қарамастан, өзінің негізгі мәселелерін анықтаған жоқ", - деді ол. Шіркеудің Бас хатшысы пастор Аме Тугауэ мұндай пікірлерге келіспеді және 19 қазан күні "барлық христиандар" Біріктіру заң жобасын қолдайтынын мәлімдеді. Ол Короидың диссиденттік тобын заң жобасын зерттейтін парламенттік комиссияға жасаған теріс ұсынысы үшін қатты сынады. "Келісім – Құдайдың жоспары және адамдар өздерінің айырмашылықтарын ұмытып, келісімге назар аударса, жақсы нәтижелерге жетеміз", - деп мәлімдеді ол, Біріктіру заң жобасы осы мақсатқа жетудің тиімді құралы екенін айтты. Тугауе наразылық білдірген ұсыныста шіркеу мен азаматтық үкіметтің екеуі де Құдай тарапынан құрылғаны, бірақ әртүрлі жауапкершілік салалары берілгені және ешқайсысының бірі-біріне араласуы дұрыс емес екені айтылды. Киелі кітаптағы кешіру туралы бұйрық мемлекетке емес, жеке сенушілерге берілген, - делінген хабарламада. Тугауэ бұған келіспеді, өйткені диссиденттердің ұсынысы шіркеудің, әсіресе Фиджидің жергілікті халқының алдында жаман бейнесін көрсетті. Мефодист шіркеуі заң жобасын қолдайды және басқалар қандай қарсылық білдірсе де, оны қолдауын жалғастыра береді, - деді Тугауэ. Тугауэнің бұл сөздері оның 9 шілдеде айтқан бұрынғы ұстанымынан өзгеше болды, онда шіркеу мүшелерімен кеңескенше үкім шығаруға дайын емес екенін білдірген. Осыған дейін Тугауэ шіркеудің келісімді қолдайтынын, бірақ әділеттілік процесіне араласпауға қарсы екенін айтқан болатын.

Рим-католик шіркеуі

Рим-католик шіркеуінің архиепискобы Петро Матака 22 маусымда заң жобасына қарсы сөйлеп, заң жобасы жарияланбай тұрып, премьер-министрдің қате тұжырымдамасына негізделген деп мәлімдеген бұрынғы қолдауын кері қайтарып алды. 2 мамырда премьер-министр Каррасе Фиджи шіркеулер кеңесінің делегациясына сөз сөйледі. "Премьер-министрдің баяндамасы заң жобасын өте жағымды жарықтан көрсетті және біз оны қолдауымызды білдірдік", - деді Матака. Бұл заң жобасы ауызша ғана баяндалды, заң жобасының нұсқасы ұсынылмады, сондай-ақ премьер-министр шіркеу басшыларына рақымшылық туралы ештеңе айтпады. Матака демократиялық жолмен сайланған үкіметті құлатуды ауыр қылмыс деп атады және қатысы барлар өз қылмыстарының салдарын тартпаса, "төңкеріс циклі" жалғасатынын айтты. "Біздің Президентімізге, Премьер-министрімізге және Үкімет мүшелеріне тиісті кеңестер өткізіліп, тиісті түзетулер енгізілгенге дейін заң жобасын кері қайтарып алуға шақырамын", - деді Матака. Ол татулық пен бірлік саяси мақсаттағы заң жобасынан туындамайды деп ескертті. Керісінше, ол татуласуды шындықты айтудан, күнәларын мойындаудан, шын жүректен кешірім сұраудан және жасаған іс-әрекеттерінің зардабын мойындаудан басталатын емделу процесі ретінде қарастырды. "Бұл заң жобасы саяси мақсаттар үшін, әсіресе келесі жылы өтетін сайлауды ескере отырып, асығыс түрде жасалған сияқты", - деді Матака. "Бұл елдің мүддесіне қайшы және Үкіметтің бұл заң жобасын қабылдауға жасаған кез келген табандылығы кері нәтиже береді және Фиджидің болашақ тұрақтылығына қауіп төндіреді". 23 маусымда Премьер-министрдің кеңсесі Матаканың мәлімдемесін жоққа шығарып, ол шіркеу басшыларынан қолдау сұрамағанын мәлімдеді. Ол, мәлімдемеде айтылғандай, тек оларға өзінің ниеттерін жеткізгісі келді. Мәлімдемеде Карасе жазбаша ноталардан сөйлегені айтылды, бірақ бұл мәлімдемені Фиджи шіркеулер кеңесінің президенті, епископ Апимелеки Килихо жоққа шығарды, ол премьер-министр кездесуде сөз сөйлемегенін, керісінше сөйлеудің көшірмелерін таратып бергенін айтты. Рим-католик шіркеуінің бас викариі әке Бэн Калодау 2 тамызда шіркеуінің заңға қарсылығын қайталады. Шіркеу бұл заң жобасы христиандық принциптерге негізделмегенін сенді. Әділеттілік орын алуы керек және барлық төңкеріс жасаушылар өз әрекеттері үшін жауапкершілікке тартылуы керек, деп қосты ол. Бұл Калодаудың бұрынғы ұстанымын қатайтуды білдірді, ол заң жобасын қолдаушылар мен қарсыластарын сынаған және әскерилерді заң жобасына қарсылық білдіруде тиісті арналарды пайдалануға шақырған болатын. 24 маусымда Колумба миссионерлік қоғамының мүшесі Паула Баба заң жобасына қарсы сөйлеп, оны "арзан татуласу" деп атады, бұл қалпына келтірушілік әділеттік тұжырымдамасына мүлдем қайшы келеді. "Жәбірленушілерге өтемақы тек оларға қарсы қылмыс жасаған адамдарға рақымшылық жасалса ғана төленеді. Бұл арзан татуласу", - деді ол. Ол төңкеріс құрбандарына оны жасағандардың артында "екінші орын" берілгенін және оның нағыз мақсаты биліктегі адамдарды қорғау екенін, осылайша олар лауазымдарында "еңбексіз" қалуы мүмкін екенін айтты.

Диссидент католиктер қолдау көрсетеді

Католиктердің бәрі басшылығымен келіспеді. Католик лигасының вице-президенті Келепи Леси 30 маусымда парламенттік ұсынысында заң жобасын қолдады. Өзінің архиепискобы Петр Матакаға қайшы келіп, Леси заң жобасы кешірім мен емдеу принциптерін Католик шіркеуінің үйретіктерімен үйлестіретінін айтты және католиктерді оны қолдауға шақырды. "Барлығымыз Премьер-министр Ләйсенья Қарасе басқаратын үкіметті тарих бағытын өркендеуге өзгерту, елімізді көпмәдени қоғамның үлгісі ретінде көрсету, болашағымыздың жобасын жасау, қоғамдағы кемшіліктерді жою және оны кемелділікке жеткізу үшін қолдайық", - деді ол.

Индуистік топтар

21 мамырда Фиджидегі Шри Санатан Дхарм Пратиндхи Сабханың президенті Сурендра Кумар бұл заң жобасын болашақта амнистия мүмкіндігі бар ережемен байланысты, қауіпті үрдіс деп атады, ол болашақта жаңа толқындарға әкелуі мүмкін. Ол заң үстемдігін сақтауды және төңкеріс жасағандарды, заң бұзған кез келген адам сияқты, әділет алдына тартуды талап етті. Сондай-ақ, әскерилердің қарсылығына қарамастан заңды қабылдау әскери араласуға алып келуі мүмкін деген алаңдаушылық білдірді. Арья Пратиниди Сабханың президенті Камалеш Арья 12 маусымда егер заң қабылданса, ол жаза беруші әділеттіліктен гөрі, қайта құрушы әділеттілікті қолдау арқылы заң үстемдігін әлсіретеді деді. Оның пікірінше, қайта құрушы әділеттілік төңкеріс жасаушылардан гөрі, құрбандарға көмек көрсетуге бағытталған болуы керек. 23 маусымда Арья өкілдігіндегі ұйымның 2 мамыр күні премьер-министр Карасе шақырған шіркеу басшыларымен өткен кездесуге шақырылмағанына наразылық білдірді. Ба провинциясындағы Таувегавегадан келген индуист діни қызметкері Моти Чанд Махарадж заң жобасын зерттеген парламенттік комиссияға бұл заң жобасы біріктіруге бағытталған емес, терроризмге қарсы заңға көбірек ұқсайтынын айтты. "Үкімет 2000 жылғы төңкерісшілерді босатуды көздеп отыр", - деді ол. "Біз айта алатынымыз, үкімет елде терроризмді заңдастыруды қалайды". Ол үкіметті әскерилер мен полицияны тыңдамағаны үшін айыптап, Фиджи халқына қарсы үлкен күнә жасалып жатқанын мәлімдеді. "Құдай сіздің халыққа жасаған күнәларыңызды ешқашан кешірмейді", - деді ол.

Басқа діни топтар

Құтқарылу Армиясының өңірлік қолбасшысы майор Гордон Дейлидің айтуынша, Қаразе 2 мамырда діни басшылармен өткен кездесуде рақымшылық туралы ештеңе айтпаған. Кездесуге қатысушылар заң жобасын "айрықша келісімге келу мүмкіндігі" деп бағалаған, бірақ екі күннен кейін бұқаралық ақпарат құралдары арқылы рақымшылық шаралары туралы білген. Фиджидегі дінаралық іздестіру кеңесінің өкілі Тесса Маккензи 28 маусымда 2000 жылғы төңкеріске қатысқан адамдарға жазадан құтылуға мүмкіндік беру елдің болашақ әл-ауқатына қауіп келтіреді деп мәлімдеді. Парламенттің Әділет, заң және тәртіп комитетіне Кеңес ұсынысын ұсынған Маккензи, кешірімге тек кінәлілер өздерінің кінәларын ашық мойындап, кешірім сұраған жағдайда ғана қол жеткізілетінін айтты. Иса Мәсіхтің Апостолдық шіркеуінің өкілі Эсала Туивуа 1 тамызда заң жобасына қарсы күшті сөйледі. Ол оны "христиандық ілімдердің барлығын сынаққа салатын, христиандыққа жат құжат" деп атады. Оның пікірінше, әскерилердің заңға қарсылығы – нағыз христиандық позиция. "Келісімді заңмен қамтамасыз ету мүмкін емес, – деді ол. – Ал оған бейім адамдар үшін оны қолдауға бағытталған заңдардың қажеті жоқ. Киелі кітапта бекітілген татулық, төзімділік және бірлік бізге тек сөзді орындау үшін, естіп өзімізді алдау үшін жеткілікті". Ол христиандарды өздерінің ілімдерін қайта қарастыруға шақырды, себебі олар Құдайдың еркін білемін деп ойлауға тырысады. Ехоба куәгерлерінің өкілі Тайто Табалека 13 қазанда келісімге келу – екі жақты процесс екенін және екі тараптың да бір-бірін түсінбесе, заң өз мақсатына жете алмайды деп мәлімдеді. Ассамблеялардың президенті, пастор Пита Чили 2 шілдеде шіркеуі заң жобасының келісімге келу ережелерін қолдайтынын, бірақ рақымшылық шараларына қатысты оң пікір білдірмегенін айтты. Чилидің сөзіне қарағанда, егер заң Фиджи конституциясы мен заңдарына қайшы келмесе, парламент оны қолдайды. Түрмелік қызмет директоры Джек Симпсон 15 мамырда заң жобасындағы келісімге келу принциптерін қолдағанын, бірақ заң мен күш арқылы оған қол жеткізудің дұрыс емес екенін айтты. "Жәбірленушілерге, мүмкін болса, қылмыскерден өтемақы алу дұрыс. Сондай-ақ, жазаланғандардың рөлі рақымшылық жасауда маңызды, себебі олар зардап шекті. Олар өздеріне жасалған қылмыстардан туған кінә мен ауыртпалықтан арылу үшін жазалаушыларды кешіруі керек". Алайда ол кешірімнің жүректен туатынын және оны мәжбүрлеуге немесе заңмен жүзеге асыруға болмайтынын қосты. 13 маусымда Фиджи бауырластары қауымдастығының өкілі (Плимут бауырластарымен байланысты) Элики Лалауваки келісімге келудің құнды мақсат екенін, бірақ оны адамдарға мәжбүрлеуге болмайтынын айтты, себебі оның іске асуы үшін жүректің ықыласы болуы керек. Медофист шіркеуінің Үндістан бөлімшесінің бастығы, пастор Иммануэль Рубен 26 шілдеде заңның нағыз мақсаты рақымшылық жасау болса, ол тек төңкеріспен байланысты қылмыстар үшін емес, барлық тұтқындарға қатысты болуы керек деп мәлімдеді. "Егер рақымшылық жасалса, түрмелерді тазарту керек және түрмедегі барлық адамдарға рақымшылық жасау керек", - деді ол. Оның сөзіне қарағанда, шіркеудің заң жобасы бойынша комитетіне Үнді бөлімінен 10 ұсыныс ұсынылады. Фиджи шіркеулері кеңесі үкімет пен әскерилерді бір-бірінің ұстанымдарын құрметтеуге және түсінуге шақырды. Кеңестің бас хатшысы Исраини Качимайвай 25 қазанда заңның жақтастары мен қарсыластары елді алға жылжытқысы келетінін, бірақ әдістері бойынша келіспейтінін айтты. Оның сөзіне қарағанда, Кеңес төрағасы епископ Апимелеки Килихо үкімет пен әскерилер арасындағы қарым-қатынасты жақсарту мақсатында әскери командир Фрэнк Байнимарамамен кездесті.