Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Tres Zapotes – Мексика шығанағының оңтүстік-орталық аймағында, Папалоапан өзені жазығында орналасқан Мезоамерика археологиялық ескертімі. Tres Zapotes кейде үшінші маңызды ольмек астанасы деп ескериледі (Сан-Лоренцо-Теночтитлан және Ла-Вентадан кейін), бірақ ольмек кезеңі – бұл ескертім тарихының бір бөлігі ғана, ол Эпи-Ольмек және Классикалық Веракрус мәдени кезеңдерінде де жалғасты. Мәдени орталық ретінде Tres Zapotes-тің 2000 жыл бойы сақталуы Мезоамерикада сирек кездесетін, тіпті бірегей жағдай.
Tres Zapotes is a Mesoamerican archaeological site located in the south central Gulf Lowlands of Mexico in the Papaloapan River plain. Tres Zapotes is sometimes referred to as the third major Olmec capital (after San Lorenzo Tenochtitlán and La Venta), but the Olmec phase is only a portion of the site's history, which continued through the Epi Olmec and Classic Veracruz cultural periods. The 2000 year existence of Tres Zapotes as a cultural center is unusual, if not unique, in Mesoamerica.
Орналасқан жері
Бұл жер қазіргі Трес-Запотес ауылының жанында, Сантьяго-Тукстланың батысында, Веракрус штатында, Лос-Тукстлас тауларының батыс шетінде, Рио-Хуеяпан (кішкентай өзен) жағасында орналасқан. Аймақ Лос-Тукстлас таулары мен Папалоапан өзенінің дельтасы арасындағы көпір болып табылады және тұрғындарға орманды төбелерді, сондай-ақ жазық даланың батпақтары мен ағыстарын пайдалануға мүмкіндік берді. Аз ғана шығысқа қарай Серро-эль-Вигия – сөнген жанартау, базальт және басқа да жанартау тастарының, құмтастың және саздың маңызды көзі. Жақын орналасқан Rancho la Cobata кішкентай орны, Серро-эль-Вигияның солтүстік беткейінде, ескерткіштерді жасау шеберханасы ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Tres Zapotes-тегі базальттан жасалған көптеген жұмыстар бүгінгі күнге дейін Серро-эль-Вигияның жотасында табылған алып, "сфероидты", тегіс бетті тас блоктардан жасалған. Осы тас блоктардың кейбіреулерінің диаметрі 3 метрден астам.
The site is located near the present day village of Tres Zapotes, west of Santiago Tuxtla, Veracruz at the western edge of the Los Tuxtlas Mountains on the banks of the Rio Hueyapan (a small stream). The area is a transition point between the Los Tuxtlas Mountains and the Papaloapan River delta and allowed the inhabitants to take advantage of the forested uplands as well as the swamps and streams of the flatlands. Scarcely to the east stands Cerro el Vigía, an extinct volcano and important source of basalt and other volcanic stone, sandstone, and clay. The nearby small site of Rancho la Cobata, on the northern flank of Cerro El Vigía, may have functioned as a monument workshop – most of the basalt stonework at Tres Zapotes was crafted from the colossal, "spheroid", smooth faced boulders found even today at the summit of Cerro El Vigía. Some of these boulders are more than 3 meters in diameter.
Ольмектер
Б.з.д. 1000 жылға дейін құрылған Tres Zapotes аймақтық орталық ретінде орта формативтік кезеңнің басында пайда болды, шамамен 900–800 ж.б.з.д., Сан-Лоренцо Теночтитланның құлдырауымен бірдей кезеңде. Ең ерте кездескен қоғамдық архитектура орта формативтік кезеңнің соңына, шамамен б.з.б. 500 жылға дейін датирленген. Осы кезеңге қатысты екі алып бас мүсіні жасалған деп саналады. Tres Zapotes маңында Хосе Мелгар 1862 жылы алғашқы алып бас мүсінін тапқан. Бүгінгі күнге дейін жергілікті жерде "А" және "Q" ескерткіштері деп аталатын екі мүсін табылды. Сан-Лоренцодағы алып бас мүсіндерінен кішірек, олардың биіктігі шамамен төмен. Rancho la Cobata-дағы қарапайым және айтарлықтай үлкен бас мүсінімен бірге, бұл алып бас мүсіндері Сан-Лоренцо мен Ла-Вентадан ерекшеленетін жергілікті киім мен мүсін өнерінің стилін көрсетеді. Бұл мүсіндер, Tres Zapotes керамикасындай, олмек үлгілерімен байланысты, бірақ олардан бірте-бірте өзгешеліктерді де көрсетеді. Tres Zapotes Stela D жәндіктің аузымен шеңберленген бір көріністі бейнелейді, бұл Ла-Вентаның әлдеқайда көне 4 құрбандық тасының шеңберіне ұқсас. Бірақ олмек құрбандық тасы мифтік оқиғаға сілтеме жасайтын болса, Stela D мазмұны тарихи сипатта. Осы шеңберлеу тәсілін Izapa Stela 2 мүсінінде де көруге болады, ол Stela D-мен шамамен бір уақытта жасалған. Бұл және басқа ұқсастықтар кейбір археологтарды Izapa-ның Tres Zapotes-тің Epi Olmec көркемдік конвенцияларына күшті әсер еткеніне немесе Tres Zapotes Epi Olmec стилінің Izapan стилінен дамығанына сендірді. Дегенмен, соңғы зерттеулер "олардың ортақ ата-бабасы – олмек мәдениетінен шыққандығын, кейбір мотивтер мен техникаларды дамитын дәстүрде бөліскенін" көрсетеді. Бұрынғы олмек мүсіндерімен ұқсастығына қарамастан, Tres Zapotes Epi Olmec мүсінінде Сан-Лоренцо мен Ла-Вентаның шеберлігі, өтетілгендігі және егжей-тегжейлілігі жоқ сияқты. Бұл тек Cerro El Vigía базальтының дөңгеленуіне ішінара байланысты. Осы Epi Olmec кезеңінде Tres Zapotes-те жаңа мезоамерикандық жазу жүйесі пайда болды: Истмиялық (немесе Epi Olmec) жазуы, сондай-ақ Ұзақ санау күнтізбесі форматындағы ең ерте мерзімдер.
Founded some time in the centuries before 1000 BCE, Tres Zapotes emerged as a regional center early in the Middle Formative period, perhaps 900 800 BCE, roughly coinciding with the decline of San Lorenzo Tenochtitlan. The earliest public architecture yet detected has been dated to the end of the Middle Formative, perhaps 500 BCE. It is thought that the two colossal heads date from this period. It was near Tres Zapotes that the first colossal head was discovered in 1862 by José Melgar. To date, two have been found locally, labeled "Monument A" and Monument Q". Smaller than the colossal heads at San Lorenzo, they measure slightly less than high. Together with the cruder and significantly larger head at Rancho la Cobata, these colossal heads show evidence of a local style of dress and sculpture, differing from that of San Lorenzo and La Venta. These sculptures show, as do Tres Zapotes ceramics, a continuity with and yet a gradual change away from Olmec patterns. Tres Zapotes Stela D depicts a scene that is framed by the mouth of a monster, similar to the framing of La Venta's much more ancient Altar 4 — but while the Olmec altar refers to a mythical event, Stela D's content is historical in nature. This framing device can also be seen Izapa Stela 2 which was carved at much the same time as Stela D. This and other similarities have led some archaeologists to suggest that Izapa heavily influenced Tres Zapotes' Epi Olmec artistic conventions, or even that Tres Zapotes Epi Olmec styles developed from the Izapan style. However, recent scholarship instead highlights "their descent from a common ancestor, the Olmec culture, with some sharing of motifs and techniques in an evolving co tradition". Despite similarities with earlier Olmec sculptures, though, Tres Zapotes Epi Olmec sculpture appears to lack the artisanship, refinement, and detail of its San Lorenzo and La Venta predecessors. This is only partially attributable to the coarser local Cerro El Vigía basalt. It was during this Epi Olmec period that a new Mesoamerican writing system appeared at Tres Zapotes: the Isthmian (or Epi Olmec) script, as well as some of the earliest dates in the Long Count calendar format.
Классикалық дәуір
Біздің заманымыздың шамамен 300 жылынан басталган Классикалық дәуірде үйінділер салу жалғасты, Tres Zapotes аймақтық орталық ретінде сақталды. Дегенмен, бұл дәуір Tres Zapotes-тің ықпалының сезілетіндей азаюына әкелді, өйткені жаңа Классикалық Веракрус мәдениетінің орталықтары маңыздылығы мен аумағы жағынан өсіп дамыды. Tres Zapotes шамамен 900 жылы тасталып қалған болуы мүмкін, бірақ одан кейін кішкентай топтар қоныстанды.
Although the Classic era, starting roughly 300 CE, saw continued mound construction and Tres Zapotes remained a regional center, the era nonetheless brought a perceptible decline in Tres Zapotes' fortunes, as the centers of the new Classic Veracruz culture grew in prominence and size. Tres Zapotes may have been abandoned by 900 CE, although there was a smaller and later occupation.
Стелла С
1939 жылы археолог Мэтью Стирлинг Трес-Запотесте Стелла С-тің төменгі жартысын тапты. Бұл стела базальттан қашалған, бір жағында ольмек стиліндегі өрнек бейнеленген, ол абстрактілі яғуар немесе тақ отырған билеуші ретінде әртүрлі сипатталған. Екінші жағында мезоамерикалық ең ерте ұзақ санау күнтізбесінің күні жазылған. Бұл күн, 7.16.6.16.18, қазіргі күнтізбімізде біздің заманымыздан бұрынғы 32 жылдың 3 қыркүйегіне сәйкес келеді, бірақ жоғалған бактун, яғни бірінші цифр бойынша пікір таластар болды, Мэтьюдің әйелі Марион Стирлинг оны '7' деп есептеген. Оның бұл пікірі 1969 жылы стеланың жоғарғы жартысы табылғанда расталды. 1939 жылдан бері тек бір ғана ертерек ұзақ санау күні табылды, ол Чиапа-де-Корсо, Чиапас қаласынан табылған 2-ші стела, күні 7.16.3.2.13 (б.з.б. 36 жыл). Стелла С-тің арт жағында эпи-ольмек жазуының сақталған сирек мысалдарының бірі бейнеленген. 1965 жылғы зерттеуде Стелла С, Трес-Запотестегі көптеген басқа базальттан жасалған бұйымдардан өзгеше, Ла-Вента Стелла 3 үшін қолданылған базальтқа және Ла-Вента А кешенін қоршаған базальт бағаналарға ұқсас екені анықталды, ал олардың өзі Лос-Тукстлас тауларының солтүстік жағындағы Мексика шығанағының жағалауындағы Пунта-Рока-Партидаға дейін жетеді.
In 1939, archaeologist Matthew Stirling discovered at Tres Zapotes the bottom half of Stela C. This stela was carved from basalt, with one side showing an Olmec style engraving that has been variously characterized as an abstract were jaguar or a ruler on a throne. On other side was the oldest Mesoamerican Long Count calendar date yet unearthed. This date, 7.16.6.16.18, correlates in our present day calendar to September 3, 32 BCE, although there was some controversy over the missing baktun, the first digit, which Marion Stirling, Matthew's wife, had contended was a '7'. Her judgment was validated in 1969 when the top half of the stela was found. Since 1939, only one older long count date has been discovered, Stela 2 from Chiapa de Corzo, Chiapas, with a date of 7.16.3.2.13 (36 BCE). The back of Stela C is engraved with one of the few surviving examples of Epi Olmec script. A 1965 study concluded that Stela C, unlike most other basalt stonework at Tres Zapotes, was similar to the basalt used for La Venta Stela 3 and the basalt columns surrounding La Venta Complex A, which themselves have been traced to Punta Roca Partida, on the Gulf Coast at the northern side of the Los Tuxtlas Mountains.
Жердің орналасуы және қоғамдық ұйым
Трес-Запотесте 160-тан астам үйінділер, платформалар және осыған ұқсас құрылымдар анықталды, олардың көпшілігі – төменгі тұрғын жай платформалары. Эпи-Ольмек кезеңінің маңызды құрылымдары – қарапайым аталатын 1, 2 және 3 топтар, сондай-ақ осыған ұқсас құрылымдағы Нестепе тобы (сонымен қатар 4-топ деп те аталады). 2-топ тұрғын үй ядросының шамамен ортасында орналасқан, ал қалған үш тобы 2-топтан және бір-бірінен біршама алысқа орналасқан. Бұл тең арақашықтық, әрине, саяси құрылымның орталықтанбағанын көрсетеді, әр үйінді тобы Трес-Запотес қоғамындағы жеке фракцияның құрылысы болып табылады. Бұл, мысалы, Ла-Вентадан өзгеше, ондағы жоғары орталықтандырылған қоғамдық архитектура орталық биліктің болуын көрсетеді. Ла-Вентадағы төрт алып бас ескерткіштің үшеуі салтанатты аумақтың кіреберісінде, ал төртіншісі үлкен орталық алаңның шетінде орналасқан. Трес-Запотестегі екі бас ескерткіші орталық 2-топта емес, керісінше, A ескерткіші 1-топта, ал Q ескерткіші Нестепе тобында орналасқан. Трес-Запотестің төрт үйінді тобы Cerro de las Mesas-тағыларға ұқсас, олар бірнеше үйінділермен қоршалған үлкен алаңнан тұрады, соның ішінде батыс жағында пирамида немесе конус тәрізді үйінді және солтүстік жағында ұзын үйінді бар. Ұзын үйінділер әкімшілік ғимараттар мен/немесе элиталық тұрғын үйлерді қолдаған болуы мүмкін. Кіші үйінділерде төмен дәрежелі элитаның тұрғын үйлері мен ғибадатханалар орналасқан. Құрамы жағынан ұқсас болғанымен, үйінді топтары ауқымы мен күрделілігі жағынан айтарлықтай ерекшеленеді. Нестепе тобының салыстырмалы түрде қарапайым үйінділері 8 метрден төмен болса, алаңы шамамен 1½ гектарды (3½ акр) құрады. Ал 2- және 3-топтардағы үйінділердің биіктігі 4 гектар алаңға дейін жетеді. Бұл айырмашылықтар әртүрлі фракциялардың еңбек ресурстарына қолжетімділігі мен олардың ықпалының ұзақтығындағы айырмашылықтарды көрсетеді деп күтілуде.
Over 160 mounds, platforms, and similar structures have been identified at Tres Zapotes, most of these being low residential platforms. The major Epi Olmec period structures are the prosaically named Groups 1, 2, and 3, and the similarly structured Nestepe Group (also known as Group 4). Group 2 is more or less in the center of the residential core with the other three spaced almost away from Group 2 and from each other. This equidistant spacing likely reflects a decentralized political structure, each mound group the creation of a separate faction within Tres Zapotes society. This is in contrast to La Venta, for example, where the heavily centralized public architecture reflected a centralized rulership. At La Venta three of the four colossal heads were grouped together at the entrance to the ceremonial precinct while the fourth was at the edge of the large central plaza. The two Tres Zapotes heads were not in the central Group 2, but rather Monument A was located in Group 1 and Monument Q in the Nestepe Group. Tres Zapotes's four mound groups are similar in design to those of Cerro de las Mesas, featuring a large plaza surrounded by several mounds, including a pyramidal or conical mound on the west end and a long mound on the north. The longer mounds likely supported administrative buildings and/or elite residences. The smaller mounds featured the residences of the lesser elites and temples. Although similar in composition, the mound groups varied widely in scale and complexity. The relatively simple Nestepe group's mounds were under tall and the plaza covered about 1½ hectares (3½ acres). On the other hand, Groups 2 and 3 featured mounds up to high with plazas covering 4 hectares. It is expected that this variation reflected differences in the various factions' access to labor and the duration of their period of influence.
Трес-Запотес мұражайы
Tres Zapotes ауылында туристер мен ғалымдардың бәріне Олмектердің бас мүсіндерін және Стелла С-нің жартысын (қалған жартысы Мехико қаласында) тамашалауға мүмкіндік беретін мұражай орналасқан.
There is a museum in the village of Tres Zapotes so that tourists and scholars alike can view the Olmec heads as well as half of the Stela C (the other half being in Mexico City).
Танымал мәдениетте
Tres Zapotes 1995 жылы Грэм Хэнкоктың «Құдайлардың саусақ іздері» атты псевдоархеологиялық және псевдотарихи кітабында ольмектердің пайда болуы туралы болжамдармен суреттелген.
Tres Zapotes appears in Graham Hancock's 1995 pseudo archeological and pseudo historical book Fingerprints of the Gods, featuring hypothesises on the origin of the Olmecs.