Кіріспе

Tres Zapotes – Мексика шығанағының оңтүстік-орталық аймағында, Папалоапан өзені жазығында орналасқан Мезоамерика археологиялық ескертімі. Tres Zapotes кейде үшінші маңызды ольмек астанасы деп ескериледі (Сан-Лоренцо-Теночтитлан және Ла-Вентадан кейін), бірақ ольмек кезеңі – бұл ескертім тарихының бір бөлігі ғана, ол Эпи-Ольмек және Классикалық Веракрус мәдени кезеңдерінде де жалғасты. Мәдени орталық ретінде Tres Zapotes-тің 2000 жыл бойы сақталуы Мезоамерикада сирек кездесетін, тіпті бірегей жағдай.

Орналасқан жері

Бұл жер қазіргі Трес-Запотес ауылының жанында, Сантьяго-Тукстланың батысында, Веракрус штатында, Лос-Тукстлас тауларының батыс шетінде, Рио-Хуеяпан (кішкентай өзен) жағасында орналасқан. Аймақ Лос-Тукстлас таулары мен Папалоапан өзенінің дельтасы арасындағы көпір болып табылады және тұрғындарға орманды төбелерді, сондай-ақ жазық даланың батпақтары мен ағыстарын пайдалануға мүмкіндік берді. Аз ғана шығысқа қарай Серро-эль-Вигия – сөнген жанартау, базальт және басқа да жанартау тастарының, құмтастың және саздың маңызды көзі. Жақын орналасқан Rancho la Cobata кішкентай орны, Серро-эль-Вигияның солтүстік беткейінде, ескерткіштерді жасау шеберханасы ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Tres Zapotes-тегі базальттан жасалған көптеген жұмыстар бүгінгі күнге дейін Серро-эль-Вигияның жотасында табылған алып, "сфероидты", тегіс бетті тас блоктардан жасалған. Осы тас блоктардың кейбіреулерінің диаметрі 3 метрден астам.

Ольмектер

Б.з.д. 1000 жылға дейін құрылған Tres Zapotes аймақтық орталық ретінде орта формативтік кезеңнің басында пайда болды, шамамен 900–800 ж.б.з.д., Сан-Лоренцо Теночтитланның құлдырауымен бірдей кезеңде. Ең ерте кездескен қоғамдық архитектура орта формативтік кезеңнің соңына, шамамен б.з.б. 500 жылға дейін датирленген. Осы кезеңге қатысты екі алып бас мүсіні жасалған деп саналады. Tres Zapotes маңында Хосе Мелгар 1862 жылы алғашқы алып бас мүсінін тапқан. Бүгінгі күнге дейін жергілікті жерде "А" және "Q" ескерткіштері деп аталатын екі мүсін табылды. Сан-Лоренцодағы алып бас мүсіндерінен кішірек, олардың биіктігі шамамен төмен. Rancho la Cobata-дағы қарапайым және айтарлықтай үлкен бас мүсінімен бірге, бұл алып бас мүсіндері Сан-Лоренцо мен Ла-Вентадан ерекшеленетін жергілікті киім мен мүсін өнерінің стилін көрсетеді. Бұл мүсіндер, Tres Zapotes керамикасындай, олмек үлгілерімен байланысты, бірақ олардан бірте-бірте өзгешеліктерді де көрсетеді. Tres Zapotes Stela D жәндіктің аузымен шеңберленген бір көріністі бейнелейді, бұл Ла-Вентаның әлдеқайда көне 4 құрбандық тасының шеңберіне ұқсас. Бірақ олмек құрбандық тасы мифтік оқиғаға сілтеме жасайтын болса, Stela D мазмұны тарихи сипатта. Осы шеңберлеу тәсілін Izapa Stela 2 мүсінінде де көруге болады, ол Stela D-мен шамамен бір уақытта жасалған. Бұл және басқа ұқсастықтар кейбір археологтарды Izapa-ның Tres Zapotes-тің Epi Olmec көркемдік конвенцияларына күшті әсер еткеніне немесе Tres Zapotes Epi Olmec стилінің Izapan стилінен дамығанына сендірді. Дегенмен, соңғы зерттеулер "олардың ортақ ата-бабасы – олмек мәдениетінен шыққандығын, кейбір мотивтер мен техникаларды дамитын дәстүрде бөліскенін" көрсетеді. Бұрынғы олмек мүсіндерімен ұқсастығына қарамастан, Tres Zapotes Epi Olmec мүсінінде Сан-Лоренцо мен Ла-Вентаның шеберлігі, өтетілгендігі және егжей-тегжейлілігі жоқ сияқты. Бұл тек Cerro El Vigía базальтының дөңгеленуіне ішінара байланысты. Осы Epi Olmec кезеңінде Tres Zapotes-те жаңа мезоамерикандық жазу жүйесі пайда болды: Истмиялық (немесе Epi Olmec) жазуы, сондай-ақ Ұзақ санау күнтізбесі форматындағы ең ерте мерзімдер.

Классикалық дәуір

Біздің заманымыздың шамамен 300 жылынан басталган Классикалық дәуірде үйінділер салу жалғасты, Tres Zapotes аймақтық орталық ретінде сақталды. Дегенмен, бұл дәуір Tres Zapotes-тің ықпалының сезілетіндей азаюына әкелді, өйткені жаңа Классикалық Веракрус мәдениетінің орталықтары маңыздылығы мен аумағы жағынан өсіп дамыды. Tres Zapotes шамамен 900 жылы тасталып қалған болуы мүмкін, бірақ одан кейін кішкентай топтар қоныстанды.

Стелла С

1939 жылы археолог Мэтью Стирлинг Трес-Запотесте Стелла С-тің төменгі жартысын тапты. Бұл стела базальттан қашалған, бір жағында ольмек стиліндегі өрнек бейнеленген, ол абстрактілі яғуар немесе тақ отырған билеуші ретінде әртүрлі сипатталған. Екінші жағында мезоамерикалық ең ерте ұзақ санау күнтізбесінің күні жазылған. Бұл күн, 7.16.6.16.18, қазіргі күнтізбімізде біздің заманымыздан бұрынғы 32 жылдың 3 қыркүйегіне сәйкес келеді, бірақ жоғалған бактун, яғни бірінші цифр бойынша пікір таластар болды, Мэтьюдің әйелі Марион Стирлинг оны '7' деп есептеген. Оның бұл пікірі 1969 жылы стеланың жоғарғы жартысы табылғанда расталды. 1939 жылдан бері тек бір ғана ертерек ұзақ санау күні табылды, ол Чиапа-де-Корсо, Чиапас қаласынан табылған 2-ші стела, күні 7.16.3.2.13 (б.з.б. 36 жыл). Стелла С-тің арт жағында эпи-ольмек жазуының сақталған сирек мысалдарының бірі бейнеленген. 1965 жылғы зерттеуде Стелла С, Трес-Запотестегі көптеген басқа базальттан жасалған бұйымдардан өзгеше, Ла-Вента Стелла 3 үшін қолданылған базальтқа және Ла-Вента А кешенін қоршаған базальт бағаналарға ұқсас екені анықталды, ал олардың өзі Лос-Тукстлас тауларының солтүстік жағындағы Мексика шығанағының жағалауындағы Пунта-Рока-Партидаға дейін жетеді.

Жердің орналасуы және қоғамдық ұйым

Трес-Запотесте 160-тан астам үйінділер, платформалар және осыған ұқсас құрылымдар анықталды, олардың көпшілігі – төменгі тұрғын жай платформалары. Эпи-Ольмек кезеңінің маңызды құрылымдары – қарапайым аталатын 1, 2 және 3 топтар, сондай-ақ осыған ұқсас құрылымдағы Нестепе тобы (сонымен қатар 4-топ деп те аталады). 2-топ тұрғын үй ядросының шамамен ортасында орналасқан, ал қалған үш тобы 2-топтан және бір-бірінен біршама алысқа орналасқан. Бұл тең арақашықтық, әрине, саяси құрылымның орталықтанбағанын көрсетеді, әр үйінді тобы Трес-Запотес қоғамындағы жеке фракцияның құрылысы болып табылады. Бұл, мысалы, Ла-Вентадан өзгеше, ондағы жоғары орталықтандырылған қоғамдық архитектура орталық биліктің болуын көрсетеді. Ла-Вентадағы төрт алып бас ескерткіштің үшеуі салтанатты аумақтың кіреберісінде, ал төртіншісі үлкен орталық алаңның шетінде орналасқан. Трес-Запотестегі екі бас ескерткіші орталық 2-топта емес, керісінше, A ескерткіші 1-топта, ал Q ескерткіші Нестепе тобында орналасқан. Трес-Запотестің төрт үйінді тобы Cerro de las Mesas-тағыларға ұқсас, олар бірнеше үйінділермен қоршалған үлкен алаңнан тұрады, соның ішінде батыс жағында пирамида немесе конус тәрізді үйінді және солтүстік жағында ұзын үйінді бар. Ұзын үйінділер әкімшілік ғимараттар мен/немесе элиталық тұрғын үйлерді қолдаған болуы мүмкін. Кіші үйінділерде төмен дәрежелі элитаның тұрғын үйлері мен ғибадатханалар орналасқан. Құрамы жағынан ұқсас болғанымен, үйінді топтары ауқымы мен күрделілігі жағынан айтарлықтай ерекшеленеді. Нестепе тобының салыстырмалы түрде қарапайым үйінділері 8 метрден төмен болса, алаңы шамамен 1½ гектарды (3½ акр) құрады. Ал 2- және 3-топтардағы үйінділердің биіктігі 4 гектар алаңға дейін жетеді. Бұл айырмашылықтар әртүрлі фракциялардың еңбек ресурстарына қолжетімділігі мен олардың ықпалының ұзақтығындағы айырмашылықтарды көрсетеді деп күтілуде.

Трес-Запотес мұражайы

Tres Zapotes ауылында туристер мен ғалымдардың бәріне Олмектердің бас мүсіндерін және Стелла С-нің жартысын (қалған жартысы Мехико қаласында) тамашалауға мүмкіндік беретін мұражай орналасқан.

Танымал мәдениетте

Tres Zapotes 1995 жылы Грэм Хэнкоктың «Құдайлардың саусақ іздері» атты псевдоархеологиялық және псевдотарихи кітабында ольмектердің пайда болуы туралы болжамдармен суреттелген.