Мезоамерикада бас сүйек тесігі жасау (трепанация) б.з.д. 1500 жылдан б.з. 1200 жылға дейін кең таралған. Емдік мақсатта немесе ритуалдық амал ретінде жасалған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мезоамерикада трефинация Мезоамерика аймағындағы Колумбқа дейінгі бірнеше мәдениеттерде, кем дегенде ерте классикалық дәуірдің ортасынан (шамамен б.з.б. 1500 ж.) басталып, кейінгі классикалық дәуірге дейін, шамамен 1200 ж. дейін жалғасқан. Трефинация – бұл тірі адамның бас сүйегін арнайы жасалған құралдармен ашу немесе тесу үшін жасалған әдейі және жоспарланған операция. Бұл бұрғылау, кесу, абразия сияқты әр түрлі әдістермен немесе олардың комбинациясы арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Мұндай операциялардың мақсаты емдік (бас қысымын жеңілдету немесе басқа да ауруларды емдеу үшін) ритуалдық және тәжірибелік болуы мүмкін. Колумбқа дейінгі Мезоамерикада трефинация практикасы және бас сүйегін деформациялаудың басқа да түрлеріне қатысты мәліметтер әртүрлі көздерден алынған, оның ішінде Колумбқа дейінгі жерлеулерде табылған бас сүйектерінің қалдықтары, иконографиялық өнер туындыларындағы сілтемелер және жаулаудан кейінгі кезеңдегі жазбалар.
Trephination in Mesoamerica has been practised by a number of pre Columbian cultures in the Mesoamerican region, dating from at least the mid Preclassic era (ca. 1500 BCE), and continuing up to the late Postclassic, or ca. 1200 CE. Trephination involves an intentional and planned operation to open or bore into the skull on a live subject, using tools specifically designed for the purpose. This can be accomplished by several techniques, such as drilling, incising and abrasion, or some combination of these. The purpose of such operations ranges from the medicinal (intended to relieve pressure, or address a number of other ailments) to the ritualised and experimental. In pre Columbian Mesoamerica, evidence for the practice of trephination and an assortment of other cranial deformation techniques comes from a variety of sources, including physical cranial remains of pre Columbian burials, allusions in iconographic artworks and reports from the post conquest period.
Шолу
Трефинация әлемнің әртүрлі тарихи мәдениеттері мен қоғамдарында неолит дәуірінен бастап қолданылып келеді, ал оның қолданылуы қазіргі дәуірге дейін белгілі бір шектеулі жағдайларда бірнеше мәдениеттерде жалғасып келеді. Егер науқас процедурадан аман қалса, сүйек тесіктің шетінен ортаға қарай баяу өсе бастайды. Бұл жаңа сүйектің өсімі шетіндегі зақымдалмаған сүйекке қарағанда өлшеуге болатындай жұқа, бұл ғалымдарға трефинацияланған бас сүйегін зерттей отырып, адамның операциядан кейін өмір сүргенін немесе өмір сүрмегенін анықтауға мүмкіндік береді. Жаңа әлемдегі қоғамдарда трефинация ең жиі Анд өркениеттерінде кездеседі, мысалы Инка, онда ол көбінесе бұрыннан бар бас сүйегінің зақымдануымен байланысты, бұл оның жеткілікті табысты медициналық процедура ретінде қолданылғанын көрсетеді. Бір бағалау бойынша, науқастардың 70% -дан астамы операциядан аман қалды. Соңғы уақытта антропологтар тіршілік ету деңгейі 80-90 пайызды құрайтынын көрсететін дәлелдерді тапты. Оның таралуы мезоамерикалық өркениеттер арасында әлдеқайда төмен, кем дегенде, салыстырмалы түрде аз кездесетін трефинацияланған бас сүйектері бойынша бағаланғанда. Археологиялық деректерді тұтқындар мен жаулардың "трофейлік бас сүйектерін" және басқаларын жасау үшін, адам өлгеннен кейін жүргізілген бас сүйектерін қию және өзгерту практикасы одан әрі күрделілендіреді. Бұл Колумбияға дейінгі өнерде көрініс тапқан, кейде жеңілген жауларының өзгертілген бас сүйектерін киген немесе алып жүретін немесе құрбандыққа шалынған құрбандықтардың ырымдық көрінісін көрсететін билеушілерді бейнелейтін, айтарлықтай кең таралған дәстүр болды. Бірнеше мезоамерикандық мәдениеттер бас сүйектерін тік қатар немесе тірекке тіккен ағаш бағаналар арқылы бас сүйектерін тіккен бас сүйектер (науатль тілінде tzompantli) пайдаланған. Дегенмен, Мезоамерикада (яғни, адам тірі болған кезде) шынайы трепанацияның кейбір дәлелдері табылды.
Trephination has been practised by a variety of historical cultures and societies across the globe, with evidence for it dating back to the Neolithic period, and its use has continued up to the present era under certain limited circumstances by a few cultures. If the patient manages to survive the procedure, the bone begins to slowly grow back from the rim of the hole towards the center. This new bone growth is measurably thinner than the undamaged bone at the rim, providing scientists examining a trephinated skull with a means to establishing whether or not the person lived beyond the operation. Among New World societies, trephination is most commonly found in the Andean civilizations such as the Inca, where it is frequently associated with pre existing cranial damage, indicating that it had a use as a reasonably successful medical procedure— by one estimate, more than 70% of the patients survived the operation. Recently, anthropologists have discovered evidence which suggests that survival rates may have been as high as 80 to 90 percent. Its prevalence among Mesoamerican civilizations is much lower, at least judging from the comparatively few trephinated crania which have been uncovered. The archaeological record is further complicated by the practice of skull mutilation and modification which was carried out after the death of the subject, in order to fashion "trophy skulls" and the like, of captives and enemies. This was a reasonably widespread tradition, illustrated in pre Columbian art which on occasion depicts rulers adorned with or carrying the modified skulls of their defeated enemies, or of the ritualistic display of sacrificial victims. Several Mesoamerican cultures used a skull rack (known by its Nahuatl term, tzompantli ) on which skulls were impaled in rows or columns of wooden stakes. Even so, some evidence of genuine trepanation in Mesoamerica (i. e., where the subject was living) has been recovered.
Алғашқы отарлау туралы мәліметтер
XVI ғасырдағы испан отаршылдық есептерінде, Бернардино де Сахагун және епископ Диего де Ланда сияқты авторлардың еңбектерінде, мезоамерикалықтардың ауырсынуды басандату үшін – мысалы, созылмалы бас аурулары мен эстетикалық мақсатта бас сүйегін әдейі деформациялау (қысылу тақталары мен басқа тәсілдер арқылы) салдарынан туындаған ауырсынуды – трепанация техникаларын қолданғандары туралы мәліметтер кездеседі.
Sixteenth century Spanish colonial accounts like those of Bernardino de Sahagún and Bishop Diego de Landa contain references to the use of trepanation techniques among Mesoamericans to alleviate pain, such as for persistent headaches and that which results from the practice of deliberately deforming the cranium (for aesthetic purposes) by using compression boards and other methods.
Орталық Мексика және Оахака
Трепанацияланған бас сүйектерінің ең алғашқы археологиялық зерттеуі 19 ғасырдың соңында норвегиялық этнограф Карл Лумгольцтің Тарахумара тауларынан табылған бірнеше мысалдарды зерттеуі болды. Кейінгі зерттеулер Оахака мен Мексиканың орталық аймағындағы Тилантонго, Оахака және Монте-Альбанның маңызды Запотек орталығында анықталған жағдайларды құжаттады. Тлатилко цивилизациясының (шамамен б.з.д. 1400 жылы гүлдеген) туған жерінен алынған екі мысал, осы практиканың ұзақ тарихы бар екенін көрсетеді, бірақ осы нақты мысалдардың мәдени шығу тегі күмәнді. 1999 жылғы Монте-Альбаннан алынған жеті трепанацияланған бас сүйекті зерттеу, бас сүйектің қақпағына бұрғыланған немесе тозған бір және бірнеше эллипстік тесіктердің үйлесімін көрсетті, бұл процедура тек жоғарғы темір сүйектерінде ғана жасалған. Үлгі бас сүйектері ер және әйел ересектерге тиесілі болды, ал перфорациялардың айналасындағы жазылу белгілері операциядан шамамен жартысының аман қалғанын көрсетеді. Зерттеудегі бас сүйектерінің көпшілігінде бұрын бас жарақатының іздері байқалды, бұл операциялардың осы бас жарақатын емдеу немесе жеңілдету әрекеті болғанын көрсетеді (Анды мысалдарындағыдай). Осы талдауларға сүйенсек, ең ерте табылған жағдайларда тікелей абразия әдісі қолданылған, ал кейін бұрғылау және кесу әдістерімен үйлестірілген. Чолуладан табылған бас сүйектері трепанацияның тағы бір түрін ("supra inial lesion") көрсетеді, онда бас сүйектің артқы бөлігіне ойыс жасалған, бірақ ол айтарлықтай тесік жасамаған.
The earliest archaeological survey published of trepanated crania was a late 19th century study of several specimens recovered from the Tarahumara mountains by the Norwegian ethnographer Carl Lumholtz. Later studies documented cases identified from a range of sites in Oaxaca and central Mexico, such as Tilantongo, Oaxaca and the major Zapotec site of Monte Albán. Two specimens from the Tlatilco civilization's homelands (which flourished around 1400 BCE) indicate the practice has a lengthy tradition, although the cultural provenance of these particular specimens has been disputed. A 1999 study of seven trepanated crania from Monte Albán showed a combination of single and multiple elliptical holes drilled or worn into the cranial cap, performed exclusively on the upper Parietal bones. The sample crania were from both male and female adults, and evidence of healing around the perforations suggested that about half had survived the operation. Most of the skulls in the study showed signs of earlier cranial damage, indicating (as with the Andean examples) that the operations were an attempt to repair or alleviate this head trauma. From these analyses, it appears that a technique of straightforward abrasion was employed in the earliest dated finds, to be combined later on with drilling and incision techniques. Crania recovered from Cholula show another form of trepanation ("supra inial lesion"), where a depression has been worn into the back of the skull, without however substantially perforating it.
Майя аймағы мен Юкатан түбегі
Мексиканың оңтүстігіндегі, Гватемала және Юкатан түбегіндегі майя өркениеті аймағынан ізделген үлгілер Мексиканың орталық және таулы аймақтарында кездесетін бұрғылау немесе кесу техникасының белгілерін көрсетпейді. Керісінше, Колумбияға дейінгі майялар бас сүйегінің артқы бөлігін абразивтік әдіспен ұнтақтап, сүйекті жұқартқан, кейде тесік ашқан тәсіл қолданғанға ұқсайды, бұл Чолуладан алынған мысалдарға ұқсас. Майя аймағынан табылған көптеген бас сүйектері Постклассикалық кезеңге (шамамен 950–1400 жылдар) жатады, олар Чиапас штатындағы Паленкеде табылған және солтүстік Юкатанның Чичен-Ица ескерткіш орнындағы қасиетті ценотеден алынған үлгілерді де қамтиды. Майя аймағынан алынған 1500-нен астам бас сүйектерді зерттеу нәтижесінде олардың кем дегенде 88%-ы қасақана бас пішінінің өзгеру белгілерін көрсеткені анықталды. Бұл тәжірибелердің белгілі бір емдік құндылығы жоқ, бірақ олар майя мәдени құндылықтарымен, сенімдерімен және жеке ерекшеліктерімен байланысты болуы мүмкін. Вера Тейслер сияқты саладағы кейбір ғалымдар майялар арасындағы трепанацияның медициналық пайдадан өзге, мәдени мағынаға да ие болғанын айтады.
Specimens identified from the Maya civilization region of southern Mexico, Guatemala and the Yucatán Peninsula show no evidence of the drilling or cutting techniques found in central and highland Mexico. Instead, the pre Columbian Maya seemed to have utilised an abrasive technique which ground away at the back of the skull, thinning the bone and sometimes perforating it, similar to the examples from Cholula. Many of the skulls from the Maya region date from the Postclassic period (ca. 950–1400), and include specimens found at Palenque in Chiapas, and recovered from the Sacred Cenote at the prominent Postclassic site of Chichen Itza in northern Yucatán. which examined over 1,500 skulls drawn from across the Maya region determined that at least 88% exhibited some form of intentional cranial deformation. These practices have no known therapeutic value although they may have been intertwined with the expression of Maya cultural values, beliefs and identity. It is argued by some scholars in the field such as Vera Tiesler, that trepanation among the Maya was also imbued with a culturally significant meaning apart from any medical benefit.