Кіріспе

Мезоамерикада трефинация Мезоамерика аймағындағы Колумбқа дейінгі бірнеше мәдениеттерде, кем дегенде ерте классикалық дәуірдің ортасынан (шамамен б.з.б. 1500 ж.) басталып, кейінгі классикалық дәуірге дейін, шамамен 1200 ж. дейін жалғасқан. Трефинация – бұл тірі адамның бас сүйегін арнайы жасалған құралдармен ашу немесе тесу үшін жасалған әдейі және жоспарланған операция. Бұл бұрғылау, кесу, абразия сияқты әр түрлі әдістермен немесе олардың комбинациясы арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Мұндай операциялардың мақсаты емдік (бас қысымын жеңілдету немесе басқа да ауруларды емдеу үшін) ритуалдық және тәжірибелік болуы мүмкін. Колумбқа дейінгі Мезоамерикада трефинация практикасы және бас сүйегін деформациялаудың басқа да түрлеріне қатысты мәліметтер әртүрлі көздерден алынған, оның ішінде Колумбқа дейінгі жерлеулерде табылған бас сүйектерінің қалдықтары, иконографиялық өнер туындыларындағы сілтемелер және жаулаудан кейінгі кезеңдегі жазбалар.

Шолу

Трефинация әлемнің әртүрлі тарихи мәдениеттері мен қоғамдарында неолит дәуірінен бастап қолданылып келеді, ал оның қолданылуы қазіргі дәуірге дейін белгілі бір шектеулі жағдайларда бірнеше мәдениеттерде жалғасып келеді. Егер науқас процедурадан аман қалса, сүйек тесіктің шетінен ортаға қарай баяу өсе бастайды. Бұл жаңа сүйектің өсімі шетіндегі зақымдалмаған сүйекке қарағанда өлшеуге болатындай жұқа, бұл ғалымдарға трефинацияланған бас сүйегін зерттей отырып, адамның операциядан кейін өмір сүргенін немесе өмір сүрмегенін анықтауға мүмкіндік береді. Жаңа әлемдегі қоғамдарда трефинация ең жиі Анд өркениеттерінде кездеседі, мысалы Инка, онда ол көбінесе бұрыннан бар бас сүйегінің зақымдануымен байланысты, бұл оның жеткілікті табысты медициналық процедура ретінде қолданылғанын көрсетеді. Бір бағалау бойынша, науқастардың 70% -дан астамы операциядан аман қалды. Соңғы уақытта антропологтар тіршілік ету деңгейі 80-90 пайызды құрайтынын көрсететін дәлелдерді тапты. Оның таралуы мезоамерикалық өркениеттер арасында әлдеқайда төмен, кем дегенде, салыстырмалы түрде аз кездесетін трефинацияланған бас сүйектері бойынша бағаланғанда. Археологиялық деректерді тұтқындар мен жаулардың "трофейлік бас сүйектерін" және басқаларын жасау үшін, адам өлгеннен кейін жүргізілген бас сүйектерін қию және өзгерту практикасы одан әрі күрделілендіреді. Бұл Колумбияға дейінгі өнерде көрініс тапқан, кейде жеңілген жауларының өзгертілген бас сүйектерін киген немесе алып жүретін немесе құрбандыққа шалынған құрбандықтардың ырымдық көрінісін көрсететін билеушілерді бейнелейтін, айтарлықтай кең таралған дәстүр болды. Бірнеше мезоамерикандық мәдениеттер бас сүйектерін тік қатар немесе тірекке тіккен ағаш бағаналар арқылы бас сүйектерін тіккен бас сүйектер (науатль тілінде tzompantli) пайдаланған. Дегенмен, Мезоамерикада (яғни, адам тірі болған кезде) шынайы трепанацияның кейбір дәлелдері табылды.

Алғашқы отарлау туралы мәліметтер

XVI ғасырдағы испан отаршылдық есептерінде, Бернардино де Сахагун және епископ Диего де Ланда сияқты авторлардың еңбектерінде, мезоамерикалықтардың ауырсынуды басандату үшін – мысалы, созылмалы бас аурулары мен эстетикалық мақсатта бас сүйегін әдейі деформациялау (қысылу тақталары мен басқа тәсілдер арқылы) салдарынан туындаған ауырсынуды – трепанация техникаларын қолданғандары туралы мәліметтер кездеседі.

Орталық Мексика және Оахака

Трепанацияланған бас сүйектерінің ең алғашқы археологиялық зерттеуі 19 ғасырдың соңында норвегиялық этнограф Карл Лумгольцтің Тарахумара тауларынан табылған бірнеше мысалдарды зерттеуі болды. Кейінгі зерттеулер Оахака мен Мексиканың орталық аймағындағы Тилантонго, Оахака және Монте-Альбанның маңызды Запотек орталығында анықталған жағдайларды құжаттады. Тлатилко цивилизациясының (шамамен б.з.д. 1400 жылы гүлдеген) туған жерінен алынған екі мысал, осы практиканың ұзақ тарихы бар екенін көрсетеді, бірақ осы нақты мысалдардың мәдени шығу тегі күмәнді. 1999 жылғы Монте-Альбаннан алынған жеті трепанацияланған бас сүйекті зерттеу, бас сүйектің қақпағына бұрғыланған немесе тозған бір және бірнеше эллипстік тесіктердің үйлесімін көрсетті, бұл процедура тек жоғарғы темір сүйектерінде ғана жасалған. Үлгі бас сүйектері ер және әйел ересектерге тиесілі болды, ал перфорациялардың айналасындағы жазылу белгілері операциядан шамамен жартысының аман қалғанын көрсетеді. Зерттеудегі бас сүйектерінің көпшілігінде бұрын бас жарақатының іздері байқалды, бұл операциялардың осы бас жарақатын емдеу немесе жеңілдету әрекеті болғанын көрсетеді (Анды мысалдарындағыдай). Осы талдауларға сүйенсек, ең ерте табылған жағдайларда тікелей абразия әдісі қолданылған, ал кейін бұрғылау және кесу әдістерімен үйлестірілген. Чолуладан табылған бас сүйектері трепанацияның тағы бір түрін ("supra inial lesion") көрсетеді, онда бас сүйектің артқы бөлігіне ойыс жасалған, бірақ ол айтарлықтай тесік жасамаған.

Майя аймағы мен Юкатан түбегі

Мексиканың оңтүстігіндегі, Гватемала және Юкатан түбегіндегі майя өркениеті аймағынан ізделген үлгілер Мексиканың орталық және таулы аймақтарында кездесетін бұрғылау немесе кесу техникасының белгілерін көрсетпейді. Керісінше, Колумбияға дейінгі майялар бас сүйегінің артқы бөлігін абразивтік әдіспен ұнтақтап, сүйекті жұқартқан, кейде тесік ашқан тәсіл қолданғанға ұқсайды, бұл Чолуладан алынған мысалдарға ұқсас. Майя аймағынан табылған көптеген бас сүйектері Постклассикалық кезеңге (шамамен 950–1400 жылдар) жатады, олар Чиапас штатындағы Паленкеде табылған және солтүстік Юкатанның Чичен-Ица ескерткіш орнындағы қасиетті ценотеден алынған үлгілерді де қамтиды. Майя аймағынан алынған 1500-нен астам бас сүйектерді зерттеу нәтижесінде олардың кем дегенде 88%-ы қасақана бас пішінінің өзгеру белгілерін көрсеткені анықталды. Бұл тәжірибелердің белгілі бір емдік құндылығы жоқ, бірақ олар майя мәдени құндылықтарымен, сенімдерімен және жеке ерекшеліктерімен байланысты болуы мүмкін. Вера Тейслер сияқты саладағы кейбір ғалымдар майялар арасындағы трепанацияның медициналық пайдадан өзге, мәдени мағынаға да ие болғанын айтады.