Кіріспе

Колумбияға дейінгі мәдениет Тула, Идальго, Мексика
Колумбияға дейінгі мәдениет

Толтек мәдениеті (/tɒl/tɛk/) – Колумбияға дейінгі мезоамерикалық мәдениет, 950-1150 жылдар аралығында мезоамерикалық хронологияның эпиклассикалық және ерте классикалық кезеңдерінде өркендеген, Тула, Идальго, Мексикада орталықтанған мемлекетті басқарған. Кейінгі ацтек мәдениеті толтектерді өздерінің зияткерлік және мәдени іріктеушілері деп санап, цивилизацияның үлгісі ретінде Науатль тілінде Тула деген мағынаны білдіретін Тольланнан шыққан толтек мәдениетін сипаттады. Науатль тілінде "тольтекатл" (жекеше) немесе "тольтека" (көпше) сөздері "шебер" деген мағынаны алды. Ацтектердің ауызша және бейнелеу дәстүрлері толтек империясының тарихын, билеушілердің тізімін және олардың ерліктерін баяндады. Қазіргі ғалымдар ацтектердің толтек тарихы туралы айтқандарының нақты тарихи оқиғаларды бейнелеуіне сенуге бола ма деген мәселеде пікір таласты. Барлық ғалымдар оқиғаның үлкен мифологиялық бөлігі бар екенін мойындайды, бірақ кейбіреулері сындық салыстырмалы әдіс қолдану арқылы дереккөздерден тарихи шындықтықтарды құтқаруға болатынын айтады. Басқалары оқиғаларды деректі тарих көздері ретінде талдаудың жалғасуы бекерлік екенін және Тула мәдениеті туралы білім алуға кедергі келтіреді деп санайды. Толтектерге қатысты тағы бір даулы мәселе – Тула археологиялық ескерткіші мен Майялардың Чичен-Ица ескерткіші арасындағы архитектура мен иконографиядағы ұқсастықтардың себептерін қалай түсіну керек деген сұрақ. Зерттеушілер әлі де осы екі ескерткіш арасындағы ықпал ету деңгейі мен бағытына келісімге келген жоқ.

Туладағы қоғамның пайда болуы

Мәдениеттің нақты шығу тегі белгісіз болғанымен, ол оңтүстік Мексика шығанағының жағалауындағы Ноноалка халқы мен солтүстік Мезоамерикадағы көшпелі Чичимека тобының араласуынан пайда болған болуы мүмкін. Бұл екі топтың ішінде Ноноалка халқы жаңа мәдениеттің көп бөлігін құрады және Майя мәдениетінің ықпалына ішкі ден болды деп саналады. Теотиуакан өркендеген ерте классикалық кезеңде бұл адамдар мемлекеттің саяси және экономикалық жүйелеріне тығыз байланысты болды және Тула аймағында, әсіресе Виллагран мен Чингуде ірі елді мекендер құрды. Шамамен 650 жылдан бастап Теотиуакан құлдырағандықтан осы елді мекендердің көпшілігі тасталып кетті. Койотателко аймақтағы үстем мәдениетке айналды. Тула, Толтектермен байланысты, және көптеген төбедегі қауымдастықтар Койотателко дәуірінде құрылды. Осы кезеңде Тула Чико деп аталған елді мекен, айналасындағы Койотателко орындарын біріктіру арқылы шағын аймақтық мемлекетке айналды. Елді мекеннің ауданы шамамен үш-алты шаршы километрді құрады, қала жоспары торлы болды және халық саны салыстырмалы түрде көп еді. Бас алаңның күрделілігі аймақтағы басқа Койотателко орындарынан ерекшеленді, себебі онда бірнеше доп алаңы мен пирамидалар болды. Толтек мәдениетінің өркендеген шағы тура Тула Чикомен байланысты; эпиклассикалық кезеңнің соңында орын өртеліп, тасталғаннан кейін, 1,5 километр оңтүстікке қарай Тюла Гранде салынды, ол үлкен ұқсастықтарға ие болды. Ерте постклассикалық кезеңде Тула Гранде және оған байланысты Толтек мәдениеті кеңірек аймақтағы басты күшке айналды.

Археология

Кейбір археологтар, мысалы Ричард Диль, Тула, Идальго қаласымен байланысты және Мезоамерикадағы басқа мәдениеттер мен мемлекеттерге тараған белгілі бір стильдік ерекшеліктерімен сипатталатын Толтек археологиялық көкжиегінің бар екендігін айтады. Бұл көкжиекке тән қасиеттерге Микстек Пуэбла стиліндегі иконография, Тохилдің суырғышты керамикалық ыдыстары және Силхо немесе Х Fine Orange Ware керамикасы жатады. Чичен-Ицада Туламен байланысты стильдік белгілердің болуы да Толтек көкжиегінің куәсі ретінде қарастырылады. Тула мен Чичен-Ица арасындағы қарым-қатынастың мәні аса даулы, ғалымдар Чичен-Ицаның Толтектер тарапынан әскери жаулануы, Чичен-Ицаның Туланы отар ретінде құруы немесе екеуінің арасындағы әлсіз байланыс болғанын айтады. Микстека Пуэбла өнер стилінің қандай да бір мағынасы бар ма, жоқ па деген мәселе де даулы. Майкл Э. Смит пен Лиза Монтиелдің 2003 жылғы зерттеуінде басқаша пікір білдіріледі, онда олар Тула Идальгоға қатысты археологиялық мәліметтерді Теотиуакан және Теночтитлан мемлекеттерімен салыстырады. Олардың қорытындысы бойынша, Теотиуакан мен Теночтитланның Мезоамерикаға тигізген әсеріне қарағанда, Туланың басқа мәдениеттерге тигізген әсері мардымсыз болды және оны империя деп атауға емес, көбірек патшалық ретінде қарастыруға болады. Тула империялық астанаға тән қалалық құрылымға ие болғанымен, оның ықпалы мен үстемдігі шектеулі болды. Туланың кең сауда желілеріне қатысқанының куәлігі бар, мысалы, ірі обсидиан шеберханасының қалдықтары табылған.

Тула Грандедегі материалдық мәдениет

Тула Гранде өзінің гүлденген шағында шамамен 60 000 адамға дейін тұрғызылған. Орталық алаңды қоршап тұрған әртүрлі азаматтық ғимараттар ерекше көзге түседі, себебі қазба жұмыстары осы ғимараттардың ішінде және айналасындағы галереяларда бағаналардың қолданылғанын көрсеткен. Бұл ғимараттардың бірі, 3-ғимарат деп аталады, толтектер үшін тарихи және мифтік ата-бабаларының үйлеріне сілтеме жасайтын сәулеттік ерекшелігіне байланысты символдық маңызға ие деп саналады. Кең алаңның физикалық орналасуы да ортақ тарихқа сілтеме жасайды; оның жер астындағы бағаналы залдары Туланың ата-бабаларының қалаларындағы залдармен өте ұқсас. Бұл залдар аймақтық және алыс қашықтықтағы сауда желілерімен байланыс орнату үшін, сондай-ақ дипломатиялық қатынастар үшін пайдаланылғандығы белгілі, бұл Тула Гранде осы құрылымдарды ұқсас мақсаттарда қолданғанын көрсетеді. Тула Грандеде импортталған тауарлардың болуы толтектердің Мезоамериканың әртүрлі аймақтарымен сауда байланыстарында болғанын көрсетеді; Тула мен Сокунуско сияқты аймақтар арасындағы ортақ керамика және ритуалдық мүсіндер стилі бұл пікірді қуаттайды. 1990 жылдардан бері тарихи көзқарас Бринтонның бастапқы тәсілдеріне негізделген ацтек мифтерінің тарихилығына қатысты сынға және интерпретацияға негізделген көзқарасқа ұшырады. Бұл тәсіл ацтек деректерін түсіндіруде «толтек» сөзіне басқаша мағына береді, оны ацтектердің немесе жалпы мезоамерикалықтардың мифтік және философиялық құрылысы ретінде қарастырады, ол Мезоамерикалық постклассикалық кезеңдегі бірнеше өркениеттердің күші мен жетістіктерін бейнелеуге қызмет еткен. Мысалы, науатль тіліндегі «толтек» сөзі «шебер қолөнерші» және «Тула, Идальго тұрғыны» деген мағынаны білдіре алады, ал «Толлан» (қазіргі заманда Тула деп аталады) сөзі «қамыстың орны» деген мағынада Тула, Идальгоға немесе жалпы алғанда барлық ірі қалаларға қатысты болуы мүмкін. Ацтек аңыздарына күмән келтіретін себептердің бірі оларды растайтын археологиялық дәлелдердің жетіспеуі. Ацтектердің мәліметтері бойынша, толтектер медицинаны ашқан, күнтізбе жүйесін жасаған, науатль тілін құрған. Ацтектер өздерінің көптеген әлеуметтік жетістіктерін толтектерге және олардың Толан қаласына байланыстырған, ол айналасындағы аймаққа үлкен әсер еткен мемлекеттік өркениеттің символы ретінде құрметтелген. Алайда, осы Толанға жататын Тула ацтектер сипаттаған сұлулықтың көп бөлігінен айырылған. Мысалы, Тула негізінен салыстырмалы түрде жұмсақ және әсері аз қыш кірпіштен салынған, және Тула өз уақытында маңызды аймақтық қала болғанымен, оның халқы мен ықпалы Теотиуакан және оның ацтек мұрагері Теночтитланмен салыстырғанда шамалы болған. Туладағы қосымша материалдық қалдықтар, мысалы, толтек ғимараттарының қирауы және ацтек керамикасының келуімен сәйкес келетін монументальді өнер, ацтектердің толтектерге деген құрметі үгіт-насихаттық болуы мүмкін екенін көрсетеді, бұл бұрынғы мәдениетті өздерінің баспалдағы ретінде пайдалану үшін әдейі асыра сілтеген. Мишель Граулих (2002) және Сьюзан Д. Гиллеспи (1989) сияқты ғалымдар ацтектердің толтек тарихы туралы есептерінен деректерді алу қиындықтарын жеңу мүмкін емес деп мәлімдеді. Мысалы, Кетцалькоатлмен байланыстырылған екі толтек билеушісі бар: толтек әулетінің алғашқы билеушісі және негізін қалаушысы, сондай-ақ толтек даңқының аяқталуын көрген және қорлыққа ұшырап, жер аударылған соңғы билеуші. Біріншісі батыл, жеңімпаз жауынгер ретінде, ал екіншісі - әлсіз, өзін-өзі күмәндандыратын қарт адам ретінде сипатталған. Бұл Граулих пен Гиллеспидің ацтектердің уақытқа қатысты циклдік көзқарасын, онда оқиғалар циклдердің немесе дәуірлердің соңында және басында қайталанады, ацтектердің тарихи жазбаларына енгізгенін, тарихи Топильцин Се Акатл мен Кетцалькоатл құдайларын ажыратуға тырысудың бекер екенін білдірді. Граулих толтек дәуірі ацтектердің бес мифтік «күнінің» төртіншісі деп санайды. Бұл Граулихты ацтек жылнамаларындағы тарихи деректердің тек кейбір билеушілердің есімдері және оларға жатқызылған кейбір жаулап алулар ғана болуы мүмкін деп ойлауға итерді. Бұдан әрі, науан халықтарында «толтека» сөзі суретші, қолөнерші немесе дана адаммен синоним болды, ал «толтекайотл», сөзбе-сөз «толтектерлік», өнер, мәдениет, өркениет және урбанизмді білдірді және «чичимекайотл» («чичимектерлік») символына қарама-қарсы тұрды, ол әлі қалалық...