Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Америка және Кариб теңізінің археологиясын зерттеу
Study of the archaeology of North, Central and South America and the Caribbean
Америка археологиясы – Батыс жарты шардың археологиясын зерттеу, оның ішінде Солтүстік Америка (Мезоамерика), Орталық Америка, Оңтүстік Америка және Кариб теңізі кіреді. Бұл Колумбқа дейінгі және тарихи американдық жергілікті халықтарды, сондай-ақ Атланттық құл саудасы мен еуропалық отарлауды қамтитын жаңа дәуірлердің тарихи археологиясын зерттеуді қамтиды.
The archaeology of the Americas is the study of the archaeology of the Western Hemisphere, including North America (Mesoamerica), Central America, South America and the Caribbean. This includes the study of pre historic/Pre Columbian and historic indigenous American peoples, as well as historical archaeology of more recent eras, including the Trans Atlantic slave trade and European colonization.
NAGPRA
1990 жылдан бері АҚШ-та адам дене қалдықтарын зерттеуге негізделген физикалық антропология және археологиялық зерттеулер Американың жергілікті халықтарының қабірлерін қорғау және оларды қайтару туралы заңның (NAGPRA) ықпалында, ол жергілікті американдықтардың дене қалдықтары мен олармен бірге жерленген заттарды осы қалдықтармен ең заңды түрде байланысты болған мойындалған тайпалық ұйымға беруді қарастырады; бұл заң тек федералдық жерде табылған мәдени тұрғыдан анықталған қалдықтар мен артефакттарға ғана қолданылады. Кейбір жағдайларда, әсіресе Кенневик адамының ісінде, бұл заңдар қатаң сот қарауына және күшті ғылыми пікір қақтығысына түсті.
Since 1990, in the United States, physical anthropology and archaeological investigations based on the study of human remains are influenced by the Native American Graves Protection and Repatriation Act, (NAGPRA), which provides for the bodies of Native Americans and associated grave goods to be turned over to the recognized tribal body most legally affiliated with the remains; the law applies only to culturally identifiable remains and artefacts found on federally owned public land. In some cases, notably, that of Kennewick Man, these laws have been subject to close judicial scrutiny and great intellectual conflict.
Орта Америка
Мезоамерика – Америкадағы аймақ және мәдени аймақ, шамамен Мексиканың орталық бөлігінен Гондурас пен Никарагуаға дейін созылып жатыр. Оның ішінде 15 және 16 ғасырларда Американы испандықтар жаулап алуына дейін Колумбтан бұрынғы көптеген қоғамдар гүлденді. Осы аймақтағы тарихи алдындағы топтар ауыл шаруашылығымен айналысқан және үлкен салтанатты-саяси орталықтармен сипатталады. Бұл мәдени аймаққа Американың ең күрделі және дамыған мәдениеттері кірді, соның ішінде Ольмек, Теотиуакан, Майя және Ацтектер – өз дәуірінде Мезоамериканың ең қуатты тайпасы.
Mesoamerica is a region and cultural area in the Americas, extending approximately from central Mexico to Honduras and Nicaragua, within which a number of pre Columbian societies flourished before the Spanish colonization of the Americas in the 15th and 16th centuries. Prehistoric groups in this area are characterized by agricultural villages and large ceremonial and politico religious capitals This culture area included some of the most complex and advanced cultures of the Americas, including the Olmec, Teotihuacan, the Maya, and the Aztec, the most powerful tribe of Mesoamerica in their time.
Оңтүстік Америка
Оңтүстік Американың маңызды қоғамдарына моче, инка және вари кіреді. Оңтүстік Американың маңызды археологиялық орындары: Пикиллақта, Мачу-Пикчу, Тиуанаку, Монте-Верде және Упано аңғарының ескерткіштері.
Important South American societies include the Moche, the Inca, the Wari. Important South American archaeological sites include: Pikillaqta, Machu Picchu, Tiwanaku, Monte Verde, and the Upano Valley sites.
Орталық Америка
Орталық Америка – Америка құрлығындағы, Мезоамериканың оңтүстігінде, Никарагуадан Панаманың оңтүстік шекарасына дейін созылған аймақ және мәдени аймақ. Коста-Рикадағы Тас шарлары маңызды ескерткіштердің бірі болып саналады.
Central America is a region and cultural area in the Americas located south of Mesoamerica extending from Nicaragua to the southern border of Panama. Important sites include the Stone Spheres of Costa Rica.
Археогенетика
Молекулалық генетика зерттеулері американдық түпкіліктің қазіргі таңда қалған популяциялары теориялық түрде бір бастапқы популяциядан, мүмкін 50-ден 70-ке дейінгі генетикалық үлес қосушылардан тарағандығын көрсетеді. Тек 9 геномдық аймаққа (немесе локусқа) шектелген алдын ала зерттеулер ежелгі Америка мен Азия халықтары арасындағы генетикалық байланысты көрсетті. Бұл зерттеуде осы топтардың жеке көші-қондары туралы мәселе қарастырылмаған, сондай-ақ басқа ДНК деректері де ескерілмеген. 2007 жылы "Американдық адам генетикасы журналында" жарияланған мақалада: «Біз 86 толық митохондриялық геномды пайдаланып, Американың барлық түпкілікті хаплогруппалары, соның ішінде X хаплогруппасы (мтДНК) бір бастапқы популяцияның бөлігі болғанын көрсеттік» делінген. Беринг бұғазы аймағындағы американдық түпкілікті топтарының ДНК немесе митохондриялық ДНК байланысы Сібір халықтарымен ең күшті. Американың түпкілікті топтарының генетикалық әртүрлілігі Америкаға кіру деп есептелетін нүктеден алшақтаған сайын артады. Батыстан шығысқа қарайғы генетикалық әртүрлілік үлгілері жағалау бойындағы көші-қондар болғанын көрсетеді. Генетиктер Азия және Америка халықтары 42 000 – 21 000 жыл бұрын бір халықтың құрамында болғандығын әртүрлі бағалады.
Molecular genetics study suggests that surviving Amerindian populations derived from a theoretical single founding population, possibly from only 50 to 70 genetic contributors. Preliminary research, restricted to only 9 genomic regions (or loci) have shown a genetic link between original Americas and Asia populations. The study does not address the question of separate migrations for these groups, and excludes other DNA data sets. The American Journal of Human Genetics released an article in 2007 stating "Here we show, by using 86 complete mitochondrial genomes, that all Indigenous American haplogroups, including Haplogroup X (mtDNA), were part of a single founding population." Amerindian groups in the Bering Strait region exhibit perhaps the strongest DNA or mitochondrial DNA relations to Siberian peoples. The genetic diversity of Amerindian indigenous groups increase with distance from the assumed entry point into the Americas. Certain genetic diversity patterns from West to East suggest at least some coastal migration events. Geneticists have variously estimated that peoples of Asia and the Americas were part of the same population from 42,000 to 21,000 years ago.
Археологиялық табылған жерлер
2021 жылдың ақпан айында Буэнос-Айрес университетінің археологтары Ұлттық ғылыми-техникалық зерттеулер кеңесімен бірлесіп Аргентинаның солтүстік-батысында 6000-1300 жыл бұрын жасалған 12 қабірдің табылуын жариялады. Зерттеушілер сондай-ақ кейбір денелердің жанында әшекейлер мен тұмарларды тапты. Археолог Летисия Кортестің сөзіне göre, жерлеу әдістері жеке немесе жаппай қабірлерде, сондай-ақ денелердің орналасуы бойынша әртүрлі болған. Кейбіреулері иықтары тізелеріне тиіп, қысылып отырған күйде табылды. 2018 жылы Перудің Пуно ауданындағы Виламая Патжханың Анд таулы аймағында 9000 жыл бұрынғы әйел аңшының қалдықтарымен қатар, жаратылыс заттары мен жануарларды өңдеуге арналған құралдар табылған. 2021 жылдың қыркүйегінде археологтар ежелгі Чилька қаласының жанында 800 жылға жуық сүйектерді тапты. Мәйіттердің арасында ересектер мен балалар болды, олар жерленгенге дейін өсімдіктермен жабылған. Сонымен қатар, бірнеше ыдыстар мен музыкалық аспаптар да табылды. Зерттеушілер бұл қалдықтар Чилька мәдениетіне жатады деп санайды, ол аймақтағы басқа испандық мәдениеттерден ерекшеленеді. 2021 жылдың қараша айында Перудегі Кахамаркилья жерінде Инкадан бұрынғы мәдениетке жататын, шамамен 800 жылдық мумия табылған. Зерттеушілер мумияның баулармен байланғанын және беті қолымен жабылғанын хабарлады, сондықтан бұл оңтүстік Перудің дәстүрлі жерлеу рәсімі деп болжайды. 2022 жылдың ақпан айында археологтар 6 мумияланған баланың табылуын жариялады, олардың құрбандыққа шалынғаны, мүмкін, қайтыс болған элиталық адамды өмірден кейінгі әлемге сүйемелдеу үшін шалынғаны айтылды. Археолог Питер Ван Даленнің сөзіне göre, 1000-1200 жыл бұрынғы мумиялар туысқандар болған және қабірдің әртүрлі бөліктеріне бірінің үстіне бірін қойып, орналастырылған. 2022 жылдың мамырында археологтар Мерида қаласының шетінде Шиол деп аталатын майя орталығының 1400 жылдық қалдықтарын тапқандарын хабарлады. Олар сондай-ақ үлкен орталық алаң, кем дегенде 12 ғимарат, шеберханалар, үлкендер мен балалардың жерленген жерлері және діни мақсатта қолданылған құрбандық алаңын тапты. 2022 жылдың маусым айында Мексиканың Ұлттық антропология және тарих институтының (INAH) археологтары 1300 жылдық, 9 дюйм биіктігіндегі гипстен жасалған бас мүсінін тапқандарын жариялады, ол жас Хун Хунапудың, майя мифологиясындағы жүгері құдайының бейнесі екені анықталды. Мүсіннің піскен жүгеріге ұқсайтын жартылай қырқылған шашы оның жас жүгері құдайы болуы мүмкін деген болжамға негіз болды. Зерттеушілер Паленкедегі майя халқының жер асты әлеміне кіретін жолды бейнелеу үшін үлкен тас мүсінді тоғанның үстіне орналастырған болуы мүмкін деп санайды. Археолог Арнольдо Гонсалес Круздың сөзіне göre, майя халқы су қоймасын жапқанда, гипстен жасалған бөліктерін сындырып, жануарлардың сүйектерімен, мысалы, қыш ыдыстардың сынықтарымен, оюлы сүйектермен, қабықшалармен, обсидианнан жасалған жебе ұштарымен, моншақтармен, көкөністермен және басқа да заттармен толтырған.
In February 2021, archaeologists from the University of Buenos Aires–National Scientific and Technical Research Council announced the discovery of 12 graves dated to 6,000 1,300 years ago in Argentine Northwest. Researchers also revealed necklaces and pendants next to some of the bodies. According to archaeologist Leticia Cortés, there were many kinds of burial methods, in individual or collective graves, and also in the posture of the bodies. Some were hyperflexed, like squatting, with the shoulders touching the knees. In 2018, 9000 year old remains of a female hunter along with a toolkit of projectile points and animal processing implements were discovered at the Andean site of Wilamaya Patjxa, Puno District in Peru. In September 2021, archaeologists announced the remains of eight 800 year old bodies nearby ancient town of Chilca. Bodies included adults and children who were covered in plant material before being buried. Some dishes and musical instruments were uncovered as well. Researchers think remains belong to the Chilca culture, which was apart from other pre Hispanic cultures in the area. A mummy that is approximately 800 years old that is believed to be of pre Inca cultures was found at the site of Cajamarquilla in Peru in November 2021. Researchers reported that the mummy was tied with strings, covering his face with his hands, so they assumed it was a southern Peruvian funeral custom. In February 2022, archaeologists announced the discovery of six mummified children thought to have been sacrificed, probably to accompany a dead elite man to the afterlife. According to archaeologist Pieter Van Dalen, 1,000 1,200 years old mummies were probably relatives and placed one above the other in different parts of the tomb. In May 2022, archaeologists reported the discovery of 1,400 year old remains of the Mayan site so called Xiol on the outskirts of Mérida. They also uncovered a large central plaza and at least 12 buildings, workshops, burial places of adults and children, and an altar that served a ritual purpose. In June 2022, archaeologists from the Mexico's National Institute of Anthropology and History (INAH) announced the discovery of a 1,300 year old nine inch tall plaster head statue indicating a young Hun Hunahpu, the Maya’s mythological maize god. The figure's semi shaved haircut that resembles ripe corn gives reason to the possibility that it is a young maize god. Researchers assume that the Mayan inhabitants of Palenque possibly placed a large stone statuette over a pond to represent the entrance to the underworld. According to archaeologist Arnoldo González Cruz, the Mayan people symbolically shuttered the pool by breaking up some of the plaster and filling it with animal remains, including pottery fragments, carved bone remains, shells, obsidian arrowheads, beads, vegetables, and others.