Кіріспе

Ең ерте кездескен ірі мезоамерикалық өркениет Ольмектер ('/ɒ//l//m//ɛ//k//s//, /'/oʊ//l// /) – ең ерте кездескен ірі мезоамерикалық өркениет. Соконускода бірте-бірте дамығаннан кейін, олар қазіргі Мексиканың Веракрус және Табаско штаттарындағы тропикалық жазықтарды мекендеді. Олмектердің көршілес Мокая немесе Миксе-Зоке мәдениеттерінен тарағандығы болжанып жүр. Олмектер Мезоамериканың қалыптасу кезеңінде гүлденді, бұл шамамен 1200 ж.б.д. – 400 ж.б.д. аралығын қамтиды. Ольмектерге дейінгі мәдениеттер шамамен 2500 ж.б.д. жылдан бері дамыды, бірақ 1200 ж.б.д. шамасында ерте Ольмек мәдениеті пайда болды, ол Веракрус штатының оңтүстік-шығысындағы жағажайға жақын орналасқан Сан-Лоренсо-Теночтитлан жеріне ортасталды. Олар алғашқы мезоамерикалық өркениет болды және кейінгі өркениеттердің негізін қалады. Басқа да «алғашқылар» қатарында, Ольмектер ритуалдық қан құюды қалыптастырды және мезоамерикалық доп ойынын ойнады, бұл барлық келесі мезоамерикалық қоғамдардың айқын белгісі. Олмектердің ең танымал ескерткіштері – олардың өнері, әсіресе, алып бас мүсіндері. Ольмек өркениеті алғаш рет 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында Колумбқа дейінгі өнер нарығында коллекционерлер сатып алған артефакттар арқылы анықталды. Ольмек өнерінің туындылары ежелгі Американың ең әсерлі туындыларының бірі саналады.

Этимология

"Ольмектер" деген атау науатль тілінде "резеңке халық" дегенді білдіреді, науа тілінде сөйлейтін науалардың тілі. Бұл термин 15-16 ғасырларда, ольмек мәдениеті құлай бергеннен кейін 2000 жыл өткен соң шығанақтың төмендігінде өмір сүрген халықты ацтектер атаған атау. "Резеңке халық" термині ольмектерден бастап ацтектерге дейінгі дәуірде, аймақта өсетін *Castilla elastica* резеңке ағашынан латекс алудың ежелгі тәжірибесін көрсетеді. Осы латекске жергілікті *Ipomoea alba* жүзімінің шырыны қосылып, б.з.д. 1600 жылға дейін резеңке жасалған. Науатль тілінде ольмектерді *Ōlmēcatl* (жекеше) немесе *Ōlmēcah* (көпше) деп атаған. Бұл сөз "табиғи резеңке" деген мағынаны білдіретін *ōlli* және "халық" деген мағынаны білдіретін *mēcatl* сөздерінен құралған. Алайда, ертедегі зерттеушілер мен археологтар "Ольмектер" деген атауды орталық аймақта қайта жаңғыртылған қираған орындар мен артефакттарға қолданды, олардың бұл ацтектер білген "Ольмектер" жасаған емес, одан 2000 жыл бұрынғы мәдениет екені белгілі болғанға дейін. Бұл қателікке қарамастан, атау қалып қойды. Ежелгі ольмектер өздерін қалай атағандары белгісіз; кейбір кейінгі мезоамерикалық деректерде олар "Тамоанчан" деп аталған. Ольмек мәдениетін атау үшін кейде қолданылатын қазіргі термин – *tenocelome*, яғни "яғуардың аузы".

Шолу

Олмектердің орталық аймағы – Соконуско, Веракрус аймағында алғашқы дамудан кейін кеңейген Перс шығанағының жазық даласы. Бұл аймақ батпақты жазықтармен, төменгі төбелермен, қырқалармен және жанартаулармен ерекшеленеді. Мексика шығанағының Кампече шығанағы бойында Сиерра-де-лос-Тукстлас таулары солтүстікке қарай тік көтеріледі. Осы жерде ольмектер Сан-Лоренцо-Теночтитлан, Ла-Вента, Трес-Запотес және Лагуна-де-лос-Серрос қалаларында тұрақты ғибадатхана кешендерін салды. Осы аймақта бірінші мезоамерикандық өркениет пайда болып, шамамен б.з.б. 1400–400 жылдары билік құрды.

Шығу тегі

Ольмек өркениетінің басталуы дәстүрлі түрде б.з.д. 1400-1200 жылдар аралығында қарастырылған. Сан-Лоренцо Теночтитлан археологиялық ескерткіштерінің жанындағы Эль-Манати қасиетті орнынан табылған ольмек қалдықтары осы мерзімді «кем дегенде» б.з.д. 1600-1500 жылдарға дейін ықпалдады. Ольмектердің тамырлары б.з.д. 5100-4600 жылдар аралығында пайда болған Табасконың ерте шаруалық мәдениеттерінде жатқандай көрінеді. Олар кейінгі Ольмек өркениетінің негізгі егін және технологияларын ортақ пайдаланған. Қазіргі Ольмек деп аталатын мәдениет алғаш рет Сан-Лоренцо Теночтитлан аймағында қалыптасып, б.з.д. 1400 жылдары ерекше Ольмек ерекшеліктері пайда болды. Өркениеттің дамуына жергілікті экологияның суы мол аллювиалды топырағы, сондай-ақ Коатзакоалькос өзені бассейні арқылы қамтамасыз етілген көлік желісі көмектесті. Бұл орта басқа ежелгі өркениет орталықтарымен – Ніл, Инд, Сары өзен аңғарлары және Месопотамиямен салыстыруға болады. Бұл өнімді орта тығыз халық шоғырлануына ықпал етті, бұл өз кезегінде элиталық таптың қалыптасуына әкелді. Элиталық тап Ольмек мәдениетін анықтайтын, символдық және сәнді заттарға деген сұранысты тудырды. Мұндай сәнді бұйымдардың көпшілігі жаде, обсидиан және магнетит сияқты алыс аймақтардан әкелінген материалдардан жасалған, бұл ерте Ольмек элитасының Мезоамерикадағы кең сауда желісіне қол жеткізгенін көрсетеді. Ең бағалы жаденің көзі – Гватемаланың шығысындағы Мотагуа өзені аңғары, ал Ольмек обсидианы Гватемаланың таулы аймақтарындағы, мысалы Эль-Чайал және Сан-Мартин Жилотепеке, немесе Пуэбладан, тиісінше 200-400 км қашықтықтағы жерлерден табылған. Герреро штаты, әсіресе оның ерте Мескала мәдениеті, Ольмек мәдениетінің ерте тарихында маңызды рөл атқарған сияқты. Ольмек стиліндегі артефакттар Веракрус-Табаско аймағына қарағанда Геррероның кейбір аймақтарында ертерек кездеседі. Атап айтқанда, Герреро штатындағы Амуко Абелино ескерткішінен табылған заттар б.з.д. 1530 жылға дейінгі мерзімді көрсетеді. Герреро штатындағы Теопантекуанитлан қаласы да осы тұрғыда маңызды.

Ла Вента

Алғашқы ольмек орталығы Сан-Лоренцо шамамен б.з.д. 900 жылы, Ла-Вента маңызға ие бола бастаған кезде, дерлік тасталып кетті. Б.з.д. 950 жылдар шамасында Сан-Лоренцо ескерткіштерінің көп бөлігі қиратылды, бұл ішкі көтеріліс немесе, азырақ ықтимал, жауап беруші шабуылды көрсетеді. Алайда, қазіргі талқылаулар бойынша, бұл орталықтардың ауысуына қоршаған ортаның өзгеруі, әсіресе маңызды өзендердің арнасын өзгертуі себеп болуы мүмкін. Қалай болғанда да, Сан-Лоренцоның құлдырауынан кейін Ла-Вента ең маңызды ольмек орталығына айналды, б.з.д. 900 жылдан бастап б.з.д. 400 жылы тасталғанға дейін сақталды. Ла-Вента ольмек мәдени дәстүрлерін күш пен байлықты көрсететін әсем іс-қимылдар арқылы жалғастырды. Ұлы пирамида сол кездегі ең ірі Мезоамерика құрылысы болды. Бүгінгі күні де, 2500 жылдық эрозиядан кейін, ол табиғи тегіс ландшафттан биіктеп тұр. Ла-Вентаның тереңдігінде 1000 тонна тегіс серпентин тастардан, кең мозаикалық жабындардан және кемінде 48 түрлі жылтыратылған нефрит кескіштерден, керамикадан, мүсіндерден және гематит айналардан тұратын зәулім, көп еңбекті қажет ететін "сыйлықтар" жатыр.

Құлдырау

Ғалымдар әлі де олмек мәдениетінің жойылу себебін анықтаған жоқ. 400 және 350 ж.б.э. аралығында Ольмектердің өзекті аймағының шығыс жартысындағы халық саны күрт азайды, ал бұл аймақта 19 ғасырға дейін сирек қоныстанды. Археологтардың пікірінше, бұл халық азаюы, ең алдымен, Ольмектердің ауыл шаруашылығы, аң ауру және жинау, сондай-ақ көлік үшін тәуелді болған өзендік ортаның өзгеруіне байланысты, "ауыл шаруашылығымен айналысатын үлкен топтарға аймақты жарамсыз ететін өте ауыр экологиялық өзгерістердің" салдары болған. Мұндай өзгерістер тектоникалық қозғалыстар немесе жердің шөгуі, немесе егіншілік салдарынан өзендердің лайлануынан туындаған болуы мүмкін. Терминалдық формативтік кезеңдегі халықтың айтарлықтай азаюына қатысты бір теорияны Сантли және оның әріптестері (Santley et al. 1997) ұсынды, олар жойылудың орнына вулканизмге байланысты елді мекендердің көшірілуін қарастырады. Ерте, Кеш және Терминалдық формативтік кезеңдердегі жанартаулық жарылыстар жерді жауып, Ольмектерді қоныстарын өзгертуге мәжбүр еткен болуы мүмкін. Себебі қандай болмасын, соңғы Ольмек қалалары тасталып кеткеннен кейін бірнеше жүз жыл ішінде олардың ізбасарлары бекінді. Ольмектердің өзекті аймағының батыс шетіндегі Трес-Запотес орны 400 ж.б.э. кейін де қоныстанды, бірақ Ольмек мәдениетінің ерекшеліктері жоқ болды. Бұл Ольмектерден кейінгі мәдениет, көбінесе Эпи-Ольмек деп аталады, оның ерекшеліктері Izapa-да, сондай-ақ оңтүстік-шығыста табылған нәрселермен ұқсас.

Жайыт бет маскалары

Артефактілердің тағы бір түрі әлдеқайда кішідірек: жаде тасынан жасалған, бет пішініндегі маска түріндегі қатты тас мүсіндері. Жаде – өте құнды материал, және ол билеуші топтардың мәртебесін көрсететін белгі ретінде қолданылған. 1500 ж. б.э. дейін ерте ольмек мүсіншілері адам денесін бейнелеуді жетілдірген. Бұл туралы Эль-Манати батпақты жерлерінен табылған ағаштан жасалған ольмек мүсіндері куәлік етеді. «Ольмек стилі» – терең орналасқан көздер, мұрын тесіктері және күшті, сәл асимметриялы ауыздың үйлесімі. Ольмек өнері ольмек дінімен тығыз байланысты, онда яғуарлар маңызды рөл атқарған.

Ортадан тыс

Ольмек стиліндегі артефакттар, суреттер, мүсіншелер, ескерткіштер және иконография ольмектердің негізгі аймағынан жүздеген шақырым қашықтықтағы археологиялық ескерткіштерде табылды. Осы ескерткіштерге мыналар кіреді:

Орталық Мексика

Тлатилко және Тлапакоя, Мексика алқабындағы Тлатилко мәдениетінің маңызды орталықтары, онда қуыс нәресте беті мотиві бар мүсіндер мен керамикадағы ольмектер суреті сияқты артефакттар табылды. Шалкацинго, Морелос аңғарында, Мексиканың орталық бөлігінде, ольмектер стиліндегі монументалды өнер мен ольмектер стиліндегі суреттер салынған тас өнерлерімен ерекшеленеді. Сонымен қатар, 2007 жылы археологтар Морелос штатында ольмектердің ықпалымен салынған Зазакатла қаласын қазып шығарды. Мексика қаласының оңтүстігінде орналасқан Зазакатла б.з.д. 800-500 жылдары аралығында шамамен 3 шаршы километр (1 шаршы миль) аумақты қамтыды.

Батыс Мексика

Теопантекуанитлан, Герреро штатында, ольмек стиліндегі монументалды өнермен қатар, ольмектерге тән ерекшеліктері бар қала жоспарлары да кездеседі. Сонымен қатар, Жукстлахуака және Октотитлан шатқалдарындағы тас суреттерінде ольмектердің өрнектері мен мотивтері бейнеленген.

Оңтүстік Мексика мен Гватемала

Ольмектердің ықпалы Оңтүстік Майя аймағындағы бірнеше нысандарда да көрінеді. Гватемалада Сан-Бартоло, Такалик Абаж және Ла Демокрасия сияқты ольмектердің ықпалы болған деген болжам бар.

Өзара әсерлесудің сипаты

Ольмектердің өз орталық аймағынан тыс жерлерге ықпал ету себептерін түсіндіру үшін көптеген теориялар ұсынылған, олардың ішінде ольмек саудагерлерінің алыс қашықтықтағы саудасы, ольмектердің басқа аймақтарды отарлауы, ольмек шеберлерінің басқа қалаларға саяхаттауы, дамып келе жатқан қалалардың ольмек көркемдік стиліне саналы түрде еліктеуі қарастырылады. Тіпті ольмектердің әскери билігіне қол жеткізу мүмкіндігі немесе ольмектердің иконографиясы шындығында орталық аймақтан тыс жерде пайда болды деген пікірлер де айтылады. Көпшілік тарапынан қабылданған, бірақ бірауыздылыққа жетпеген түсіндірме бойынша, барлық өлшемдегі ольмек стиліндегі заттар жоғары мәртебемен байланысты болды және ольмек емес кезеңнің басшылары өз мәртебесін арттыру үшін оларды қабылдады.

Ерекше жаңалықтар

Қазіргі мезоамерикандық мәдениеттерге әсерімен қатар, Мезоамерикадағы алғашқы өркениет ретінде олмектер көптеген жаңалықтардың авторы деп есептеледі немесе болжам бойынша есептеледі, олардың ішінде қан төгу және, мүмкін, адамдық құрбандық, жазу және эпиграфия, сондай-ақ попкорн, нөл және мезоамерикандық күнтізбе, мезоамерикандық доп ойыны, және тіпті компас. Кейбір зерттеушілер, оның ішінде суретші және өнер тарихшысы Мигель Коваррубиас, олмектер кейінгі мезоамерикандық құдайлардың алғашқы үлгілерін жасады деп санайды.

Қан төгу және құрбандық шалу

Археологиялық жазбаларда олмектердің қан төгу рәсімі туралы тікелей мәлімет болмаса да, зерттеушілер олардың осы рәсімді жасағанын көрсететін басқа да дәлелдер тапты. Мысалы, олмектердің қоныстарында көптеген табиғи және керамикалық шаға тікенектері мен магуэй тікендері табылды, ал кейбір заттар қан төгу құралдары ретінде анықталды. Олмектердің адамдарды құрбандыққа шалғаны туралы пікір әлдеқайда болжамдық. Олмектерге немесе олмектердің ықпалындағы мәдениеттерге тән құрбандыққа шалуға байланысты заттар әлі табылған жоқ; олмектердің немесе оларға ұқсас мәдениеттердің өнер туындылары құрбандыққа шалынатын адамдарды (Монте-Альбанның «биші» мүсіндері сияқты) немесе адам құрбандығының көріністерін (мысалы, Эль-Таджиннің әйгілі доп алаңындағы қабырға суреті) нақты көрсететін емес. Эль-Манатиде басқа құрбандықтардың арасында бөлінген бас сүйектері мен сан сүйектері, сондай-ақ жаңа туған сәбилердің немесе ұрықтың толық қаңқалары табылды, бұл нәрестелерді құрбандыққа шалу мүмкіндігі туралы болжамдарға әкелді. Ғалымдар нәрестелердің қалай өлгенін анықтаған жоқ. Кейбір авторлар нәрестелерді құрбандыққа шалуды олмектердің діни өнерінде бейнеленген әлсіз жаяу жануарларға айналған сәбилермен байланыстырады, ең танымал мысалы Ла-Вентаның 5-ші алтарының (оң жақта) немесе Лас-Лимас мүсінінің суреті. Кез келген нақты жауап алу үшін қосымша зерттеулер қажет.

Жазу

Олмектер Батыс жарты шарда жазу жүйесін жасаған алғашқы өркениет болған болуы мүмкін. 2002 және 2006 жылдары табылған символдар б.з.д. 650 және 900 жылдарға жатады, бұл бұған дейін табылған ең көне сапотек жазуынан (шамамен б.з.д. 500 жыл) бұрынғы кезеңге жатады. 2002 жылы Сан-Андрес орнынан табылған нұсқауда құс, сөздерді бейнелейтін жазбалар және кейінірек майя жазуына ұқсас глифтер бейнеленген. Бұл табылған зат Каскаджаль блогы деп аталады және б.з.д. 1100-900 жылдар аралығында дауланған. 2006 жылы Сан-Лоренцоның жанындағы орнынан табылған 62 символдан тұратын жиынтық, оның 28-і бірегей, серпентин тасқа ойылған. Көптеген белгілі археологтар бұл жазбаны «Колумбқа дейінгі ең көне жазу» деп атады. Басқалары тастың ерекшелігіне, оның археологиялық контекстен алынғанына және басқа мезоамерикалық жазу жүйелерімен ұқсастық таба алмауына күмәнмен қарайды. Истмия жазуы деп аталатын жақсы құжатталған кейінгі иероглифтер де бар. Кейбір ғалымдар Истмияның Олмектердің ерте жазуы мен майя жазуы арасындағы көпірлік жазу болуы мүмкін деп санайды, бірақ бұл мәселе әлі де шешілмеген күйде қалып отыр.

Мезоамерикалық ұзақ санау күнтізбесі және нөлдік түсініктің ашылуы

Кейінгі мезоамерикалық өркениеттер пайдаланған Ұзақ санау күнтізбесі, сондай-ақ нөл туралы түсінік ольмектермен ойлап табылған болуы мүмкін. Ең ертедегі Ұзақ санау күнтізбесі бар алты артефакт Майяның туған жеріне жақын емес жерлерде табылғандықтан, бұл күнтізбе Майялардан бұрын пайда болған және мүмкін ольмектердің өнертабысы болған. Шындығында, осы алты артефакттың үшеуі ольмектердің негізгі аймағында табылған. Бірақ ольмектердің шығу тегіне қарсы аргумент – ольмектер өркениеті б.з.д. 4 ғасырында, ең ерте белгілі Ұзақ санау күнтізбесі датасы бар артефакттан бірнеше ғасыр бұрын аяқталған. Ұзақ санау күнтізбесі өзінің жиырмалық (20-лық) позициялық сандық жүйесінде нөлді орын сақтаушы ретінде пайдалануды қажет еткен. Бұл Ұзақ санау күндері үшін нөл символы ретінде қабықша тәрізді глиф – – қолданылған, оның екінші ескісі, Трес-Запотестегі Стелла С-де б.з.д. 32 жылға сәйкес келеді. Бұл тарихтағы нөл ұғымының ең ерте қолданылуларының бірі.

Мезоамерикалық доп ойыны

Олмектер Мезоамерикалық доп ойынының бастауына ең лайықты үміткерлер болып саналады, бұл аймақтың кейінгі мәдениеттерінде кең таралған және ойын-сауық және діни мақсаттарда қолданылған. Сан-Лоренцо-Теночтитланның шығысында орналасқан Ель-Манати батпағында б.з.д. 1600 жылға дейін немесе одан ертерек дараланған оннан астам резеңке доптар табылды. Бұл доптар Пасо-де-ла-Амададағы ең ерте табылған доп алаңынан (шамамен б.з.д. 1400 жыл) бұрын пайда болған, бірақ олардың доп ойынында қолданылғанына ешқандай нақты дәлел жоқ.

Ұлт және тіл

Ольмектердің нақты этнолингвистикалық жақындығы әлі белгісіз, бірақ түрлі гипотезалар айтылды. Мысалы, 1968 жылы Майкл Д. Коу ольмектердің майялардың алдыңғы буыны болғанын болжады. 1976 жылы тіл білімі мамандары Лайл Кэмпбелл мен Терренс Кауфман бір мақала жариялады, онда көптеген мезоамерикан тілдеріне Микс-Зоке тілінен айқын түрде негізгі қарыз сөздер таралғанын дәлелдеді. Кэмпбелл мен Кауфман бұл негізгі қарыз сөздердің болуы ольмектердің – жалпы алғанда алғашқы «жоғары мәдениетті» мезоамерикандық қоғам ретінде қарастырылатынын – Микс-Зоке тілінің ата-бабасы тілінде сөйлегенін көрсетеді деп ұсынды. Олардың мәдениетіне тән сөздік таралуы, басқа мезоамерикандық қоғамдардың археологиялық жазбаларында кездесетін басқа ольмек мәдени және өнерлік ерекшеліктерінің таралуымен бірге жүрді. Микс-Зоке тілінің маманы Сорен Вихманн бұл теорияны алғаш рет сынға алып, көптеген Микс-Зоке қарыз сөздері Зоке тілінің тармағынан шыққан сияқты деді. Бұл қарыз сөздердің аудармасы тілдер отбасының екі тармағы бөлінгеннен кейін болғанын білдіреді, бұл қарыз алу уақытын ольмек кезеңінен тысқары жылжытады. Алайда, жаңа дәлелдер Микс және Зоке тілдерінің бөліну мерзімін ольмек дәуіріне дейін жылжытты. Осы деректерге, архитектуралық және археологиялық үлгілерге, сондай-ақ Микс-Зоке тілінен басқа мезоамерикан тілдеріне ауысқан сөздіктің ерекшеліктеріне сүйене отырып, Вихманн енді Сан-Лоренцо ольмектері прото-Микс тілінде, ал Ла-Вента ольмектері прото-Зоке тілінде сөйлегенін айтады.

Дін және мифология

Ольмектердің діни қызметтерін билеушілер, толық уақытты дін қызметкерлері және шамандар бірлесіп атқарған. Билеушілер ең маңызды діни тұлғалар болған сияқты, олардың Ольмек құдайларымен немесе үстіңгі күштермен байланысы олардың билігіне заңдылық берген. Ольмек археологиялық ескерткіштерінде шамандарға қатысты көптеген дәлелдер бар, әсіресе «өзгеріс фигуралары» деп аталатын нәрселерде. Ольмек мифологиясы Майя мифологиясының «Пополь Вух» сияқты ешқандай құжаттарды қалдырмағандықтан, Ольмек мифологиясын түсіндіру үшін сақталған монументалды және көшпелі өнер туындыларын (мысалы, Халапа мұражайындағы «Señor de Las Limas» мүсіні) интерпретациялау және басқа Мезоамерика мифологияларымен салыстыру қажет. Ольмек өнерінде Қауырсынды Жылан және жаңбырдың үстіңгі күші сияқты құдайлар Ольмек дәуірінде-ақ Мезоамерика пантеонында болғандығы көрінеді.

Әлеуметтік және саяси ұйым

Олмек қоғамының әлеуметтік немесе саяси құрылымы туралы тікелей білуге болатын ақпарат аз. Көптеген зерттеушілер зор бас және басқа да бірнеше мүсіндер билеушілерді бейнелейді деп санайды, бірақ Майя стелалары сияқты, нақты билеушілердің есімдерін және олардың билік мерзімдерін көрсететін ештеңе табылған жоқ. Керісінше, археологтар қолда бар деректерге, мысалы, кең және тар ауқымды қазба жұмыстарына сүйенді. Бұл Ольмек аймағында айқын орталықтану болғанын көрсетті, бірінші Сан-Лоренцода, содан кейін Ла-Вентада. Басқа Ольмек орындары аумағы және сәулет пен мүсіннің саны мен сапасы тұрғысынан осы екі орынға жақын келмейді. Географиялық және демографиялық орталықтанудың бұл дәлелі археологтарды Ольмек қоғамының өзі иерархиялық болғандығы, алдымен Сан-Лоренцода, содан кейін Ла-Вентада шоғырланғандығы және элитаның су және монументалды тас сияқты материалдарды бақылау арқылы билігін жүзеге асырып, өкіметін заңдыландырғандығы туралы пікірге жеткізеді. Дегенмен, Ольмек қоғамында кейінірек дамыған өркениеттерге тән көптеген институттар, мысалы, тұрақты армия немесе дін қызметкерлерінің кастасы болмаған деп есептеледі. Сан-Лоренцо мен Ла-Вентаның тіпті өркендеген кезеңінде де Ольмектердің барлық жерін бақылағанына ешқандай дәлел жоқ. Мысалы, Ла-Вентаның тіпті Арройо Сонсоны да бақылағанына күмән бар. Сиерра-де-лос-Тукстлас елді мекендерін зерттеулер, кейбір қашықтықта орналасқан, бұл аймақтың төменгі жазықтықтағы орталықтардың бақылауынан тыс, шамамен теңдікке ұмтылған қауымдардан тұратындығын көрсетеді.

Сауда

Ольмектердің артефактілері мен "Ольмекоид" иконографиясының Мезоамериканың көп бөлігінде кеңінен таралуы, кең ауқымды, алыс қашықтықтағы сауда желілерінің болғанын көрсетеді. Жасыл тастар және теңіз қабықшалары сияқты экзотикалық, құрметті және жоғары құнды материалдар үлкен қашықтықтарға айтарлықтай мөлшерде тасымалданған. Сауданың кейбір себептері орталық аймақтағы обсидианның жетіспеушілігімен байланысты. Ольмектер көптеген құралдарда обсидианды пайдаланған, себебі оның өңделген жиектері өте өткір және берік болған. Табылған обсидианның көп бөлігі Гватемаладан келгендігі анықталды, бұл кең ауқымды саудаға дәлел. Ольмектер Мезоамерикада тауарлардың алыс қашықтықтағы алмасуын ұйымдастырған бірінші халық болмаса да, Ольмектер дәуірінде аймақаралық сауда жолдарының айтарлықтай кеңеюі, саудаға түсетін материалдық игіліктердің әртүрлілігі және негізгі материалдар алынған көздердің кеңеюі байқалды.

Ауыл өмірі мен тамақтану

Сан-Лоренцо мен Ла-Вента өз мөлшеріне және басқа орталықтар көшірген қасақана қалалық жоспарлауына қарамастан, көбінесе салтанатты орталықтар болды, ал ольмектердің көпшілігі қазіргі Табаско және Веракрус аймандарындағы ауылдар мен шағын елді мекендерге ұқсас ауылдарда тұрды. Бұл ауылдар жоғарақ жерлерде орналасқан және бір-бірінен шашыраңқы орналасқан бірнеше үйлерден құралды. Үлкен ауылдармен шағын ғибадатханалар байланысты болуы мүмкін. Жеке тұрғын үйлер үйден, оған жанаса орналасқан шатырдан және бір немесе бірнеше сақтау шұңқырларынан (тамырханаға ұқсас қызмет атқаратын) тұратын. Жақын жердегі бақта дәрілік және тамаққа қолданылатын шөптер, сондай-ақ күнбағыс сияқты кішігірім егістер өсірілді. Авокадо және какао сияқты жеміс ағаштары да болуы мүмкін. Өзен жағалаулары су тасқыны арасында егін еккенімен, ольмектер орман мен бұталарды тазарту және ескі егістіктер тозғанда жаңаларын ашу үшін кесіп өртеу әдісін де қолданған болуы мүмкін. Егістіктер ауылдың сыртында орналасқан және жүгері, бұршақ, қабақ, маниок және тәтті картоп өсіруге пайдаланылған. Тюкстлас тауларындағы екі ауылдың археологиялық зерттеулеріне сүйенсек, ольмектер үшін жүгері өсіру уақыт өте келе маңыздырақ болғаны белгілі, бірақ диета әртүрлі болып қалды. Жемістер мен көкөністерге жақын жердегі өзендерден балық, тасбақа, жылан және ұлулар, ал жағалау аймақтарында қабылдақтар мен шамандар қосылды. Құстар да тағамдық көз ретінде қолданылды, сондай-ақ пекари, опоссум, егермен, қоян және әсіресе бұғы сияқты аңдар да ауланды. Аулау мен балық аулаудың кең мүмкіндіктеріне қарамастан, Сан-Лоренцодағы қорымдарды зерттеу көрсеткендей, үй жануарлары иттері жануар ақуызының ең көп көзі болған.

Археологиялық зерттеулердің тарихы

Олмек мәдениеті тарихшыларға 19 ғасырдың ортасына дейін белгісіз болды. 1869 жылы мексикалық антиквариат саяхатшысы Хосе Мелгар и Серрано ольмектердің алғашқы табылған ескерткішін сипаттады. Бұл ескерткіш – қазір Tres Zapotes Monument A деп аталатын алып бас – 1850-ші жылдардың соңында Веракрус штатындағы шаруа қожалығындағы орманды жерді тазалап жүрген шаруаның қолынан табылған. Бұл қызықты жайтты естіген Мелгар и Серрано алғаш рет 1862 жылы сол жерге барып, жартылай қазылған мүсіннің қазба жұмыстарын аяқтады. Оның бұл нысанды сипаттауы бірнеше жылдан кейін, сол жерге тағы да сапар шеккеннен кейін жарияланды, бұл қазір ольмек мәдениеті деп танылатын артефакт туралы ең алғашқы құжатталған мәліметтерді білдіреді. 19 ғасырдың екінші жартысында Кунц балтасы (оң жақта) сияқты ольмектердің артефактілері табылып, олардың бірегей көркемдік дәстүрге жататыны анықталды. Франс Блом мен Оливер Ла Фарж 1925 жылғы экспедициялары барысында Ла Вента және Сан-Мартин Паджапан монументінің алғашқы егжей-тегжейлі сипаттамасын жасады. Алайда, сол кезде көптеген археологтар ольмектерді майямен бір замандас деп есептеді, тіпті Блом мен Ла Фарж өзінің сөздерімен «оларды майя мәдениетіне жатқызуға бейім» болды. Смитсондар институтының Мэтью Стирлинг 1930 және 1940 жылдары ольмектердің қоныстарын алғаш рет егжей-тегжейлі ғылыми тұрғыдан қазды. Стирлинг пен өнер тарихшысы Мигель Коваррубиас ольмектердің басқа белгілі мезоамерикалық өркениеттерге дейін болғандығына көз жеткізді. Бірақ Стирлинг, Коваррубиас және Альфонсо Касоға қарсы, майя зерттеушілері Дж. Эрик Томпсон мен Сильванус Морли ольмектердің артефактілеріне классикалық кезеңдегі мерзімдерді дәлелдеді. Ольмектердің мерзімдемесі мәселесі 1942 жылы Тухтала Гутьеррес конференциясында шешілді, онда Альфонсо Касо ольмектерді Мезоамериканың «ана мәдениеті» («cultura madre») деп жариялады. Конференциядан кейін көп ұзамай радиокөміртек талдауы ольмектер өркениетінің көнелігін растады, бірақ «ана мәдениеті» мәселесі 60 жылдан кейін де қызу пікірталас тудырды.

ДНҚ

Сан-Лоренцо және Лома-дель-Запоте жерлерінде Сан-Лоренцо-Теночтитлан археологиялық жобасы аясында ольмек кезеңіне жататын бірнеше адам жерленген жерлері табылды. Олардың екеуінің сүйектерінің сапасы митохондриялық ДНК-ның зертханалық талдауын сәтті жүргізуге мүмкіндік берді. Бұл зерттеу Мексикадағы CINVESTAV институтындағы мамандар, доктор Мария де Лурдес Муньос Морено және Мигель Морено Галеананың кеңесімен, ольмектердің генетикалық ақпаратын Мезоамериканың басқа да халықтарының генетикалық ақпаратымен салыстырып қарастырады. 2018 жылы жүргізілген бұл пионерлік митохондриялық ДНК зерттеуі Сан-Лоренцодан және Лома-дель-Запотеден алынған екі ольмек адамының ДНК-сын зерттеді. Нәтижесінде, екі жағдайда да А гаплогруппасының аналық желісіне тән ерекше мутациялар анықталды. Олар Американың жергілікті халқына тән бес митохондриялық гаплогруппаның – A, B, C, D және X – ең көп таралған гаплогруппаларын бөліседі.

Баламалы шығу тегі туралы болжаулар

Олмектер алғашқы мезоамерикалық өркениетті дамытқандықтан және олар туралы, мысалы, майялар мен ацтектерге қарағанда, ақпарат аздықтан, олмектердің шығу тегіне қатысты түрлі болжамдар айтылды. Бұл болжамдардың ішінде, әсіресе Иван Ван Сертиманың «Олар Колумбтан бұрын келді» кітабында кең таралған олмектердің африкалық текті болуы туралы теория, халық арасында танымал болғанымен, мезоамерикалық зерттеушілер мен ғалымдардың көпшілігі оны сенімді деп санамайды және оны популярлық мәдениеттегі псевдоғылым ретінде қарастырады. 2018 жылға дейін жүргізілген митохондриялық ДНК зерттеулері, Сан-Лоренсодан және Лома-дель-Сапотеден алынған олмек қалдықтарында, екі жағдайда да «А» аналық тегінің ерекше мутацияларының анық болуын көрсетті. Яғни, олмектердің шығу тегі Африкада емес, Америкада, себебі олар континенттің жергілікті халқына тән бес митохондриялық гаплотоптың ең көп таралған тобын бөліседі: A, B, C, D және X.