Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Ежелгі мезоамерикалық қала, археологиялық орын
Ancient Mesoamerican city
the archeological site
Теотиуакан (/t//eɪ/,/oʊ//t//iː//w//ə/'/k//ɑː//n/; испан тілінде: Teotihuacán, teotiwa'kan) – Мексиканың солтүстік-шығысында, Мексика өзенінің саласында орналасқан ежелгі мезоамерикалық қала. Теотиуакан бүгінде Колумбқа дейінгі Америкада салынған ең маңызды мезоамерикалық пирамидалардың орны ретінде танымал, олардың ішінде Күн пирамидасы мен Ай пирамидасы ерекше аталады. Теотиуакан Мехико қаласына жақын болғанымен, ол мексикалықтардың (яғни ацтектердің) қаласы емес және Мехика империясынан көп ғасырлар бұрын пайда болған. Өркендеген шағында, шамамен бірінші мыңжылдықтың бірінші жартысында (б.з. 1-500 жж.), Теотиуакан Америкадағы ең ірі қала болды, халқы 125 000 немесе одан да көп адамды құрады, бұл оны сол дәуірдегі әлемдегі кемінде алтыншы ірі қалаға айналдырды. Қаланың ауданы 21 шаршы километрді құрады, ал аңғардағы халықтың 80-90 пайызы Теотиуакан қаласында тұрды. Пирамидалардан басқа, Теотиуакан күрделі, көп отбасылық тұрғын үйлер, Өлілер даңғылы және жақсы сақталған әдемі суреттерімен антропологиялық тұрғыдан да маңызды. Сонымен қатар, Теотиуакан Мезоамериканың түкпір-түкпірінде табылған сапалы обсидиан құралдарын экспорттады. Қала шамамен б.з.д. 100 жылы салынған деп есептеледі, ал негізгі ескерткіштер б.з. 250 жылына дейін салынып келді. Теотиуакан құлағаннан кейін Мексиканың орталық бөлігін Шочикалько және Тула сияқты аймақтық державалар басқарды. Қала мен археологиялық орын қазіргі Мексика штатындағы Сан-Хуан Теотиуакан муниципалитетінде орналасқан, Мехико қаласының солтүстік-шығысында. Орынның жалпы ауданы 2,5 км² құрайды және 1987 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Бұл Мексикадағы ең танымал археологиялық орын, 2017 жылы 4 185 017 адам келді.
Teotihuacan (/t//eɪ/,/oʊ//t//iː//w//ə/'/k//ɑː//n/; Spanish: Teotihuacán, teotiwa'kan; ) is an ancient Mesoamerican city located in a sub valley of the Valley of Mexico, which is located in the State of Mexico, northeast of modern day Mexico City. Teotihuacan is known today as the site of many of the most architecturally significant Mesoamerican pyramids built in the pre Columbian Americas, namely the Pyramid of the Sun and the Pyramid of the Moon. Although close to Mexico City, Teotihuacan was not a Mexica (i. e. Aztec) city, and it predates the Mexica Empire by many centuries. At its zenith, perhaps in the first half of the first millennium (1 CE to 500 CE), Teotihuacan was the largest city in the Americas, with a population estimated at 125,000 or more, making it at least the sixth largest city in the world during its epoch. The city covered eight square miles (21 km2), and 80 to 90 percent of the total population of the valley resided in Teotihuacan. Apart from the pyramids, Teotihuacan is also anthropologically significant for its complex, multi family residential compounds, the Avenue of the Dead, and its vibrant, well preserved murals. Additionally, Teotihuacan exported fine obsidian tools found throughout Mesoamerica. The city is thought to have been established around 100 BCE, with major monuments continuously under construction until about 250 CE. After the collapse of Teotihuacan, central Mexico was dominated by more regional powers, notably Xochicalco and Tula. The city and the archeological site are located in what is now the San Juan Teotihuacán municipality in the State of México, approximately northeast of Mexico City. The site covers a total surface area of and was designated a UNESCO World Heritage Site in 1987. It is the most visited archeological site in Mexico, receiving 4,185,017 visitors in 2017.
Этимология
Теотиуакан атауын ацтектер қала шамамен 550 жылы құлағаннан кейін ғасырлар бойы науатль тілінде сөйлеген. Бұл термин "құдайлардың туған жері" немесе "құдайлар туған орын" деп аударылады, бұл Теотиуаканда пайда болған деп есептелетін науатль мифологиялық әңгімелерін көрсетеді. Науатль тілінің зерттеушісі Тельма Д. Салливан бұл атауды "құдайлар жолынан өткендердің жері" деп түсіндіреді. Өйткені ацтектер осы жерде құдайлар әлемді жаратқан деп сенген. Аталған есім науатль тілінде "ва" буынына басымдықпен айтылады. Науатль тілінің орфографиялық конвенцияларына сәйкес, бұл позицияда жазуда акцент белгісі қолданылмайды. Бұл айтылу және испан тіліндегі te.otiwaˈkan нұсқасы қолданылады; испан және көбінесе ағылшын тілінде басымдық соңғы буынға түседі. Қаланың түпнұсқалық аты белгісіз, бірақ майя аймағындағы иероглифтік мәтіндерде ол "пух" немесе "қамыстың орны" деп кездеседі. Бұл классикалық кезеңдегі майя цивилизациясында Теотиуаканның басқа постклассикалық Орталық Мексикалық елді мекендер сияқты, Толлан атын алған "қамыстың орны" ретінде түсінілгенін көрсетеді, мысалы [[Тула (Мезоамерикалық ескерткіші)]] және [[Чолула (Мезоамерикалық ескерткіші)]]. Бұл номенклатура 20-ғасырдың басында көптеген жаңылысуларға әкелді, өйткені ғалымдар Теотиуакан немесе Тула Идальго 16-ғасырлық жылнамаларда сипатталған Толлан екені туралы пікірталас жүргізді. Қазір Толланның кез келген ірі елді мекенге қолданылатын жалпы науатль термині ретінде қарастырылуы мүмкін екені анық. Мезоамерикалық қала құрылысы тұжырымында Толлан және басқа тілдік эквиваленттер Мексика алқабының көлді ортасының құрамына кіретін қамыс пен құрақтардың шоғырларын және қаладағы адамдардың көптігін байланыстыратын метафора ретінде қызмет етеді. 2018 жылдың 23 қаңтарынан бастап Теотиуакан атауы сарапшылардың назарында, олар бұл орынның атын 16-ғасырда испан отарлаушылары өзгертіп жіберген болуы мүмкін деп санайды. Ұлттық антропология және тарих институтының археологы Вероника Ортеганың сөзіне сүйенсек, қаланың аты қазіргі атаудың айғақтайтын "Құдайлар қаласы" емес, "Күн қаласы" деген мағына беретін Теоуакан болған.
The name Teōtīhuacān was given by the Nahuatl speaking Aztecs centuries after the fall of the city around 550 CE. The term has been glossed as "birthplace of the gods", or "place where gods were born", reflecting Nahua creation myths that were said to occur in Teotihuacan. Nahuatl scholar Thelma D. Sullivan interprets the name as "place of those who have the road of the gods." This is because the Aztecs believed that the gods created the universe at that site. The name is pronounced in Nahuatl, with the stress on the syllable wa. By normal Nahuatl orthographic conventions, a written accent mark would not appear in that position. Both this pronunciation and the Spanish pronunciation te. otiwaˈkan are used; in Spanish and usually English, the stress falls on the final syllable. The original name of the city is unknown, but it appears in hieroglyphic texts from the Maya region as puh, or "Place of Reeds". This suggests that, in the Maya civilization of the Classic period, Teotihuacan was understood as a Place of Reeds similar to other Postclassic Central Mexican settlements that took the name of Tollan, such as [[Tula (Mesoamerican site) and [[Cholula (Mesoamerican site). This naming convention led to much confusion in the early 20th century, as scholars debated whether Teotihuacan or Tula Hidalgo was the Tollan described by 16th century chronicles. It now seems clear that Tollan may be understood as a generic Nahua term applied to any large settlement. In the Mesoamerican concept of urbanism, Tollan and other language equivalents serve as a metaphor, linking the bundles of reeds and rushes that formed part of the lacustrine environment of the Valley of Mexico and the large gathering of people in a city. As of January 23, 2018, the name Teotihuacan has come under scrutiny by experts, who now feel that the site's name may have been changed by Spanish colonizers in the 16th century. Archeologist Veronica Ortega of the National Institute of Anthropology and History states that the city appears to have actually been named Teohuacan, meaning "City of the Sun" rather than "City of the Gods", as the current name suggests.