Кіріспе

Идиома – "Кішкентай нәрседен тау жасау" – бұл шамадан тыс сезімталдық пен гистериялық мінез-құлықты көрсететін, адамның ұсақ мәселені үлкендейтіп көрсетуі. Бұл идиома 16 ғасырда пайда болған деп есептеледі.

Метафора

Бұл тіркес, әдетте, жағдайға шамадан тыс жауап берудің, көбінесе жағымсыз жағдайға байланысты, кең таралған әрекетінің метафорасы болып табылады. Кімде-кім шағын мәселені үлкенге айналдырса, ол жағдайдың қиындығын қатты арттырып көрсетеді деуге болады. Когнитивтік психологияда осындай бұрмалау "үлкейту" немесе "шамадан тыс реакция" деп аталады. Бұл тіркес өте танымал, психологтар жүргізген зерттеуде танылу деңгейі және бейнелік құндылығы бойынша, олар тексерген 203 кең таралған тіркес арасында жоғары көрсеткіштерге ие болды. Осыған ұқсас идиомаларға "Ешнәрсеге көп дау салу" және "Ешнәрсеге ән салып, билеу" жатады. Бұл мағынаға қарама-қарсы мысал – таудың босану кезінде тышқан тууы туралы жұмбақ. Біріншісінде аз нәрседен көп нәрсе жасалады, ал екіншісінде көп нәрсе күтіледі, бірақ нәтижесі шамалы болады. Бұл екеуі Уильям Кэкстонның жұмбақтың аудармасында (1484) бірігеді, онда ол тауды "қазған қарақұмырдың әсерінен дірілдеп, сілкіне бастаған төбе" деп сипаттайды. Яғни, ол тауды қарақұмырға айналдырып, жұмбақтың мағынасын қайталайды. Осы екі идеяның бірігуі нәтижесінде ағылшын тіліндегі бұл тіркес кеңінен тарады.

Шығу тегі

Аллитеративтік тіркес «таудан шұбар шығару» туралы ең алғашқы жазба 1548 жылға дейін жетеді. Сол кезде «көрсетуші» сөзі екі жүз жылдан аспаған еді. Оған дейін ол ежелгі ағылшын тіліндегі «wand» деген атымен белгілі болған, ол бірте-бірте өзгеріп «want» болып кеткен. Көрсетушінің төбесі «wantitump» деп аталған, бұл сөз ғасырлар бойы диалектілерде қолданылып келді. «Want» сөзінің бұрынғы аты кейін «mold(e)warp» (жер қазушы) деп ауыстырылды, оның қысқартылған түрі («molle») 14 ғасырдың соңында пайда бола бастады, ал «molehill» сөзі 15 ғасырдың бірінші жартысында қолданысқа кірді. Бұл идиома Николас Удаллдың Эразмның «Жаңа өсиетіне» жасаған парафразының бірінші томында (1548) «Грекиялық софистер өз сөздерінің молдығы арқасында шыбыздан піл жасап, шұбар төбесінен тау тұрғыза алатын еді» деген түрінде кездеседі. Пілді шыбызбен салыстыру (elephantem ex musca facere) – Эразмның осындай тіркестерді жинаған «Адагия» атты еңбегінде жазылған ежелгі латын мақалы, оның еуропалық нұсқалары бүгінге дейін сақталған. Тау мен шұбар төбесін Удалл қосыпты, ал бұл тіркес содан бері кеңінен қолданылып келеді. Егер бұл идиоманы Удалл өзі ойлап таппаса, жоғарыдағы тіл біліміндегі дәлелдер оның көп уақыт бұрын пайда болмағанын көрсетеді.