Кіріспе

Француз психоаналитигі, жазушы және редактор Жан Лапланш (laplɑ̃ʃ; 21 маусым 1924 – 6 мамыр 2012) – француз жазушысы, психоаналитик және шарап жасаушы. Лапланш психосексуалдық даму және Зигмунд Фрейдтің ұсыну теориясы жөніндегі еңбектерімен танымал, және психоаналитикалық теория бойынша оннан астам кітап жазған. "Радикалды философия" журналы оны "өз заманының ең түпнұсқа және философиялық тұрғыдан хабардар психоаналитикалық теоретиктерінің бірі" деп сипаттаған. 1988 жылдан өліміне дейін Лапланш Фрейдтің толық шығармаларының неміс тілінен француз тіліне аударылуының ғылыми жетекшісі болды (Oeuvres Complètes de Freud / Psychanalyse – OCF. P), Presses Universitaires de France баспасында Андре Бургиньон, Пьер Коте және Франсуа Робертпен бірлесіп.

Ерте кездері

Лапланш Францияның Алтын жағалауы аймағында өскен. Жасөспірім кезінде ол солшыл әлеуметтік әділдік ұйымы – Католиктік іс-қимылында белсенді болды. Лапланш 1940 жылдары École Normale Supérieure-ге философияны оқуға түсті. Ол Жан Гипполит, Гастон Башелар және Морис Мерло-Понтидің шәкірті болды. 1943 жылы Виши режимі тұсында Лапланш француз қарсыластарына қосылып, Париж мен Бургундияда белсенділік танытты. 1946–1947 жылдары бір жылға Гарвард университетіне барып оралды. Ол осы университеттің философия факультетіне емес, әлеуметтік қатынастар факультетінде оқыды және психоаналитикалық теорияға қызығушылық танытты. Францияға оралғаннан кейін Лапланш Жак Лаканның лекцияларына қатысып, одан психоаналитикалық емдеу алды. Лаканның кеңесімен Лапланш медицинаны оқуға кірісіп, ақырында докторлық диссертациясын қорғап, өзінің аналитигі болды және Халықаралық психоаналитикалық қауымдастыққа мүше болды, ол өмірінің соңына дейін осы қауымдастықтың мүшесі болып қалды. Лапланш саяси қызметін де жалғастырды. 1948 жылы Лапланш троцкизмнен қол үзгеннен кейін Socialisme ou Barbarie (Социализм немесе Барбария) ұйымының негісқалаушыларының бірі болды, бірақ топтың "атмосферасы тез арада шыдайсыз болды" деп мәлімдеді, себебі Корнелиус Касториадис "журналға үстемдік етті". Дегенмен, Лапланш 1968 жылға дейін "Социализм немесе Барбария" тезисін қолдады. Олардың шарабы "әлемдегі жалғыз шарап, ол ескі Лакан шәкіртінің күшімен өсіріліп, бөтелкеге құйылған" деп жарнамаланды. Лапланш пен оның әйелі Аньес Варданың "Жыраулар мен мен" деректі фильмінде шарап және психоанализ туралы сұхбат берді. Надин Лапланш 2010 жылдың көктемінде дүниеден өтті. Жан Лапланш өліміне дейін, яғни екі жылға дейін Поммарда ғана өмір сүргендей көрінді.

Психоаналитик, ғалым және академик

Жан Лапланш Франция психоаналитикалық қауымдастығының негізін қалаушылардың бірі болды (1964) және 1969–1971 жылдары оның президенті болды. Кейіннен ол Жан Бертран Понталис пен Гай Розолатомен бірге осы қауымдастықтың құрметті мүшесі атанды. Лапланш Лозанна университетінен (1986), Буэнос-Айрес университетінен және Афина университетінен құрметті докторлық дәрежесін алды. Ол Мэри С. Сигорни сыйлығының иегері (1995) болды. Лапланш 1990 жылы өнер және әдебиет орденінің кавалері атағын алды. Лапланш «Фрейдтің азғыру теориясын невротикалық симптомдар туралы этиологиялық гипотеза емес, басқыншы санасыздың пайда болуы туралы толыққанды жалпы теория ретінде қайта қарастыруды» ұсынды. Теорияның мақсаты – «адамдардағы санасыздың қалыпты дамуын түсіндіру, сондай-ақ трансферт теориясы мен психоаналитикалық процестің жалпы сипатын анықтау». Лапланш «ата-аналық хабарламалар арқылы берілетін» «жұмбақты белгілерді» санасызды құрудың маңызды факторы ретінде атап көрсетеді: Лапланш айтуынша, «жұмбақ өзі азғыру болып табылады және оның механизмдері санасыз». Осылайша, Лапланш Фрейдте ересектердің әсерінің бір жағынан, ал екінші жағынан «басқаның» жарақатты тіркелуі, бейнеленуі немесе жазылуы арасындағы байланысты көрсетеді.

Коперниктің аяқталмаған революциясы

Жалпыланған еліктіру теориясының енгізілуінен кейін Лапланш "Толықтырылмаған Коперник революциясы" деген атпен эсселер жинағын жариялады, ол психоанализдің "объектісіне", яғни санастың сыртындағыға және жалпыланған еліктіру теориясына тікелей қатысты, бұл революцияның "толық еместігін" атап көрсетті. Психоанализдік жаңалықты Коперник революциясымен жиі салыстырған Фрейд, Лапланш үшін "өзінің Копернигі, сонымен қатар өзінің Птолемейі" болды. Коперник тұрғысынан қарағанда, "басқашалық" сезімін сақтайтын санастың сырты және еліктіру теориясының бірлескен ашылуы бар; ал Птолемей тұрғысынан (Лапланш пікірінше) Фрейдтің "өзін-өзі орталыққа қою теориясына қайта оралуы" дұрыс емес бағытқа бұрылуы бар. Сөйтіп, Лапланш Фрейдтің "жолдан жаңылуын" деп атайды, ол Фрейдтің ертедегі сексуалдық еліктіру теориясын, психиканы "сырттан келген нәрсе" ретінде қарастырғаннан, жеке тұлғаға орталықтандырылған теориямен алмастырған кезде, Коперник тұрғысынан Птолемей тұрғысына апатты ауысу болып өтті – "Лапланш сипаттайтын, эгоның өзі орталық позицияда екенін сезінетін Птолемейлік әлемнің иллюзиясы".

Жынысы

Жан Лапланш айтуынша, гендерлік категория Фрейдте көбінесе "болмайды немесе байқалмайды". Бұл ересектердің қасындағы баланың жағдайы, ол ересектердегі осы айырмашылық туралы сұрақ тудырады. Гендерлік тағайындау – "баланың маңызды басқа адамдарының, оның айналасындағылардың тілі мен мінез-құлқына дейін жететін әрекеттердің күрделі процесі". Балаға "талаптарға сай" хабарламалар "шабуылдайды", оны балаға жақын адамдар – ата-аналар, әке-шешелер, аға-інілер мен апа-сіңлілер арқылы берілетін гендерлік тағайындау хабарламаларын аударып, түсіндіруі керек. Олардың қиялдауы, санасыз немесе жартылай саналы күтулері". Жан Лапланш үшін "Иә, гендер жыныстық қатынастан бұрын келеді. Бірақ оны ұйымдастырғанның орнына, оның өзі ұйымдастырылады". Хёльдерлин және әке туралы сұрақ, Виктория, ELS Edition No 97, 2007, Vocabulaire de la psychanalyse (Психоанализ тілі), Жан Бертран Понталиспен бірге, Париж, PUF, 1967. "Психоанализдегі өмір мен өлім" (Vie et mort en psychanalyse), Париж, Фламмарион, 1970. Проблематика I: L'angoisse, Париж, PUF, 1980. Проблематика II: Кастрация символикасы, Париж, PUF, 1980. Проблематика III: Сублимация, Париж, PUF, 1980. Проблематика IV: Бейсана және солай, Париж, PUF, 1981. Фантазм originaire. fantasmes des origines, origines du fantasme (Фантазия және жыныстық қатынастың шығу тегі), Париж, Hachette 1985. Проблематика V: Трансферттің асыл тұсы, Париж, PUF, 1987. Психоанализдің жаңа негіздері (Nouveaux fondements pour la psychanalyse), Париж, PUF, 1987. Ағылшынша аударма: Психоанализдің жаңа негіздері, Джонатан Хаус аударған, Нью-Йорк, Аудармадағы санасыз, 2016. Фрейдтің аудармасы, Париж, PUF, 1989. Коперник революциясы (Travaux 1967–1992), Париж, Aubier 1992. Жаңа редакция: Психоанализдегі басқа адамның басымдығы, Париж, Flammarion, 1997; қайта басылым: "Аяқталмаған Коперник революциясы" деген атпен: PUF / Quadrige, 2008. (La pulsion pour quoi faire (Париж, APF, 1984) және "Le mur et l'arcade" қазір кітапта: "Аяқталмаған Коперник революциясы".) Ағылшынша аударма: Аяқталмаған Коперник революциясы, таңдалған еңбектер 1967–1992, Люк Турстон аударған, Нью-Йорк, Аудармадағы санасыз, 2020. Фрейдтің жыныстық қатынасты биологиялық тұрғыдан қарауы, Париж, "Ойлауды тоқтатушылар", 1993. Ағылшынша аударма: Биологияның азғырылуы. Фрейдтің жыныстық теориясы, Дональд Николсон Смит аударған, Нью-Йорк, Аудармадағы санасыз, 2015. Азғыру мен шабыт: Адам, Париж, PUF, 1999. Ағылшынша аударма: Азғыру мен шабыттың арасында: Адам, Джонатан Хаус және Джули Слотник редакциялаған, Джеффри Мельман аударған, Нью-Йорк, Аудармадағы санасыз, 2015. "Мазохизм және жыныстық қатынас", Жак Андремен сұхбат, Еуропалық психоанализ журналы, 16, 2003, http://www. psychomedia. it/jep/number16/laplanche. htm. Problématiques VI: L'après coup – "Nachträglichkeit" (1990–1991), Париж, PUF, 2006. (Ағылшын тіліндегі "Nachträglichkeit" сөзінің жақсы аудармасы – кейінге қалдыру; ескі аударма – кейінге шегерілген әрекет). Ағылшынша аударма: Après Coup, Джонатан Хаус аударған, Нью-Йорк, Аудармадағы санасыз, 2016. Problématiques VII: Фрейдтің жыныстық қатынасты биологиялық тұрғыдан қарауы, биология және биология, Париж, PUF, 2006. Ағылшынша аударма: Биологияның азғырылуы. Фрейдтің жыныстық теориясы, Дональд Николсон Смит аударған, Нью-Йорк, Аудармадағы санасыз, 2015. Жыныстық. Фрейдтің жыныстық қатынас туралы түсінігі. 2000–2006, Париж, PUF, 2007. Ағылшынша аударма: Фрейд және жыныстық, Джон Флетчер редакциялаған, Джон Флетчер, Джонатан Хаус және Николас Рей аударған, Нью-Йорк, Аудармадағы санасыз, 2011. 2010 жылдан бастап Жан Лапланштің толық еңбектерінің ағылшын тіліне аударылуы басталды.

Жан Лапланш шығармалары туралы

Халықаралық психоанализ сөздігі, ред. Ален де Мийолла, 3 том, Детройт, Thomson/Gale, 2005 (MacMillan Reference Books). «Жалпыланған сүйкімдеу теориясы» (Жан Лапланш мақаласы). Ивон Брес, «Жан Лапланш (21 маусым 1924 – 6 мамыр 2012)», *Франция және шетел философиялық журналы*, № 137, 2012/3. Халықаралық Жан Лапланш күндері, *Арман жұмысы, арманды жұмыстау* (Жан Луи Брено бас редакторы), Франция институты – Жан Лапланш қоры, 2012. C. Dejours, J. C. Calich, J. M. Dupeu, M. Rezende Cardoso, J. P. Marnier, M. T. De Melo Carvalho және P. C. De Carvalho Ribeiro, U. Hock, L. Maia, A. Luchetti, H. Arcoverde Melo, F. Andrade және H. Arcoverde, H. Magalhães еңбектері. «Түпнұсқалық сүйкімдеу». Жан Лапланш еңбектері, Серизи коллоквиумі материалдары (2014 жылдың шілдесі), Кристоф Дежур және Фелипе Вотадоро үйлестірген, Жан Лапланш қоры – Франция институты және Франция Психоаналитикалық Ассоциациясының қолдауымен жарық көрді, Париж, P. U. F., 2016. *Лапланш және аударма: Мифо-символдық: аудармаға көмек пе, кедергі пе?* (Кристоф Дежур және Хелен Тессьер бас редакторы), Жан Лапланш халықаралық күндерінің материалдары, Tutzing (Германия), 2016 жылдың маусымы, Жан Лапланш қоры – Франция институтының қолдауымен жарияланды, Париж, P. U. F./Humensis, 2018 жылдың қаңтары. М. Т. де Мело Карвальо (Бразилия), Г. Zárate Guerrero (Мексика), Д. Golergant (Перу), Ф. Bézerra de Andrade, H. Arcoverde de Melo (Бразилия), A. Cinello (Испания), I. Gernet (Франция), F. Martens (Бельгия), M. Rezende Cardoso, G. de Araujo Abrantes (Бразилия), G. Diebold (Франция), C. Dejours (Франция), R. Bonnellier (Франция) еңбектері. S. Benvenuto, «Төңкерістен кейінгі соққы, төңкерістен кейінгі соққы: Жан Лапланш проблемалары VI. «Төңкерістен кейінгі соққы»», *Тіл және психоанализ*, 7-том, 2-шығарылым, 2018, 72–87 беттер. ISSN 2049 324X. Scarfone, Dominique. *Лапланш: Кіріспе*. Нью-Йорк, Нью-Йорк: *Аудармадағы санасыз*, 2015. ISBN 978 1 942254 03 4. Scarfone, Dominique. *Өткенді ұмыту: Нақты санасыз*. Нью-Йорк, Нью-Йорк: *Аудармадағы санасыз*, 2015. ISBN 978 1 942254 06 5. Scarfone, Dominique, және Avgi Saketopoulou. *Хабардың шынайылығы: Жан Лапланштің салдарынан психоанализ*. Нью-Йорк, Нью-Йорк: *Аудармадағы санасыз*, 2023. ISBN 978 1 942254 22 5. Saketopoulou, Avgi, және Ann Pellegrini. *Жеке басы жоқ жыныс*. Нью-Йорк, Нью-Йорк: *Аудармадағы санасыз*, 2023. ISBN 978 1 942254 19 5. Жан Лапланш метапсихологиясына негізделген және квир және транс зерттеулеріндегі батыл еңбектермен байланыста болған Авги Сакетопулу мен Энн Пеллегрини «негізгі гендерлік сәйкестікті» жоққа шығарып, гендердің барлық субъектілерге тән екенін және кейде травма осы қалыптасуға әсер ететінін ұсынады.