Кіріспе

Ағылшын педиатры және психоаналитик Дональд Вудс Винникотт (7 сәуір 1896 – 25 қаңтар 1971) – ағылшын педиатры және психоаналитик, ол әсіресе объектілер қатынастары теориясы және даму психологиясы саласында зор ықпал етті. Ол Британдық психоаналитикалық қоғамның британдық тәуелсіз тобының жетекші мүшесі, Британдық психоаналитикалық қоғамның президенті екі рет (1956–1959 және 1965–1968) болды, сондай-ақ Марион Милнермен тығыз байланыста болды. Винникотт шынайы және жалған «Өзі», «жеткілікті жақсы» ата-ана туралы идеяларымен танымал, ал өтпелі объект туралы түсінігін оның екінші әйелі Клэрден алды, оны өз кәсіби серіктесі деп санады. Ол «Ойнау және шындық» кітабының және 200-ден астам мақаланың авторы.

Ерте өмір және білім

Уинникотт 1896 жылдың 7 сәуірінде Девон штатындағы Плимут қаласында, сэр Джон Фредерик Уинникотт пен Уильям Вудстың қызы, Плимут қаласынан шыққан химик және фармацевт Элизабет Марта отбасында дүниеге келді. Сэр Джон Уинникотт отбасылық фирманың серіктесі, аппарат сатушылар мен өндірушілер ретінде бизнеспен айналысты және 1924 жылы Плимут қаласының мэрі болып екі рет қызмет еткеннен кейін рыцарь атағын алды; ол сонымен қатар судья және қалалық кеңесші болды. Уинникотттар отбасы – бекем, қоғамдыққа мүдделі методистер. Отбасы жайлы дамыған және сырттай бақытты болды, бірақ сыртқы әдемілік артында Уинникотт өзін анасының депрессияға бейімділігінен, сондай-ақ екі әпкесінен және күтімшісінен қысым сезіп, өзін құрбандыққа шалғандай сезінді. Әкесінің ықпалы – ұлының шығармашылығын қолдаған еркін ойлы адамның ықпалы болды. Уинникотт өзін өзіне шек қоятын «жақсылығымен» күрескен, анасының күңгірт көңіл-күйін басуға тырысқан жасөсперім деп сипаттады. Ол алғаш рет медицинаны оқып, Кембридждегі интернатта оқып жүргенде ойлады, жақсылықты күтіп, мойын сүйегін сындырғаннан кейін, өзін емдегісі келетінін күнделігіне жазды. 1914 жылы Кембридждегі Иисус колледжінде биология, физиология және анатомия бойынша клиникаға дейінгі зерттеулерді бастады, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Кембридждегі уақытша ауруханада медициналық стажер болып жұмысқа орналасқаннан кейін оқуы үзіліске ұшырады. 1917 жылы ол HMS Lucifer эсминкісіндегі медициналық офицер ретінде Корольдік теңіз күштеріне қосылды. Кембридж университетін үшінші сынып дипломмен бітіргеннен кейін, ол Лондондағы Сент-Бартоломей ауруханасының медициналық колледжінде клиникалық медицинаны оқуға кірісті. Ол Лондонның Паддингтон Грин балалар ауруханасында дәрігер болып жұмысқа орналасты, онда 40 жыл бойы педиатр және бала психоаналитигі болып жұмыс істеді. 1923 жылы Джеймс Страчимен он жылдық психоанализді бастады, ал 1927 жылы аналитикалық кандидатты оқытуды бастады. Страчи Винникотттың жағдайын әйелі Аликс Страчимен талқылады, көрінеу, Винникотттың жыныстық өміріне оның алаңдаулары әсер еткенін айтты. Соғыстан кейін ол жеке практикасында да пациенттерді қабылдады. Уинникотттың ізімен кеткен замандастарының арасында Р.Д.Лейнг болды, ол 1958 жылы Уинникоттқа хат жазып, оның көмегіне ризашылығын білдірді. Уинникотт 1949 жылы бірінші әйелінен ажырасып, 1951 жылы Клэр Бритонға (1906–1984) үйленді. Әлеуметтік жұмыскер және психоаналитик ретінде балаларды жақсы бақылаған ол оның теорияларын дамытуға маңызды үлес қосты және олар танысқаннан кейін оның көптеген жарияланымдарына көмектескен болуы мүмкін. 1931 жылы жарық көрген бір кітаптан басқа («Балалық шақтағы аурулар туралы клиникалық жазбалар»), Уинникотттың барлық кітаптары 1944 жылдан кейін жарық көрді, соның ішінде «Жай ғана адал ана мен оның сәбиі» (1949), «Бала мен отбасы» (1957), «Ойнау және шындық» (1971) және «Қолдау және түсіндіру: талдау фрагменті» (1986). Уинникотт 1971 жылдың 25 қаңтарында жүрек талмасынан қайтыс болды және Лондонда кремацияланды. Клэр Уинникотт оның бірнеше еңбектерінің өлімнен кейінгі жариялануын қадағалады.

Шаруашылық ұғымы

Винникотттың балалар және олардың аналарымен педиатриялық жұмысы оның "қамқорлық ортасы" деп аталатын ықпалды тұжырымдамасын дамытуға әкелді. Винникотт: "Денсаулықтың негізін қарапайым ана өз баласына қарапайым махаббатпен күтім жасау арқылы қалайды" деді, мұндағы басты нәрсе – ананың баласын мұқият ұстауы еді. Винникотт "ананың баланы ұстауы, жууы, тамақтандыруы, оның үшін жасаған барлық ісі баланың ана туралы алғашқы түсінігін қалыптастырады" деп есептеді, сонымен қатар денеңді қауіпті және сенімді өмір сүретін орын ретінде сезіну қабілетін дамытады. Анадан отбасыға және сыртқы әлемге қатысты қамқорлық тұжырымдамасын кеңейте келе, Винникотт салауатты дамудың кілті ретінде "отбасы, мектеп және әлеуметтік өмірдің кеңейіп келе жатқан шеңберіндегі сенімді қамқорлықтың жалғасуын" қарастырды. Винникотт психотерапевттің жұмысын ана мен бала арасындағы байланыс негізінде құрылған қамқорлық ортасын ұсыну ретінде қарастыруға ықпал етті. Винникотт былай деп жазды: "Аналитикалық емдеу кезінде дұрыс және уақтылы түсіндіру, нақты ұстау немесе күтімнен гөрі, физикалық ұсталып тұрғандай сезім береді. Түсінік тереңірек болады". Оның теориялық еңбектері эмпатияны, қиялшылдықты және философ Марта Нуссбаумның айтуынша, оның еңбектерінің жақтаушысы, "екі кемшіліксіз адам арасындағы махаббатты құрайтын ерекше жағдайларды" баса көрді.

Әлеуметтік емес бейімділік

Ұстау ұғымымен байланысты Винникотт антиәлеуметтік бейілім деп атаған нәрсе бар, ол туралы "қалыпты адамда да, невротикалық немесе психотикалық адамда да кездесуі мүмкін" деп мәлімдеген. Винникотттың пікірінше, тәртіпсіз бала өз туған отбасында болмаған қауіпсіздік сезімін қоғамнан іздейді. Ол антиәлеуметтік мінез-құлықты көмекке шақыру ретінде қарастырды, ол отбасылық ортаның жеткіліксіз немесе бұзылуы салдарынан туындаған жекеліктің жоғалғанына байланысты сезіммен отын алады.

Ойын және шынайы болу сезімі

Винникотт балалық шақта жоғалуы мүмкін деп санаған элементтердің бірі – оның пікірінше, өзінің болмысын сезіну, ал іс-әрекет сезімі одан туындаған нәрсе. Шын өзін сақтау үшін маңызды деп санайтын, іштей жанды сезіну қабілеті, Винникотттың ойынша, балалық шақтағы ойын арқылы дамиды. Ортодоксалды психоанализдегі санасыз процестерді түсінуге баса назар берілгенімен, Винникотт ойынды эмоционалдық және психологиялық денсаулықтың кілті деп есептеді. Ол бұл ойға соғыс кезінде психиатр-әлеуметтік жұмыскер Клэр Бриттонмен (кейін психоаналитик және оның екінші әйелі) бірлескен жұмысынан кейін келген болуы мүмкін, ол 1945 жылы балалар үшін ойынның маңыздылығы туралы мақала жариялады. «Ойнау» дегенде ол тек кез келген жастағы балалардың ойнауын ғана емес, сонымен қатар ересектердің өнер жасау, спортпен айналысу, хобби, әзіл-қалжыңдар, мағыналы әңгімелер және т.б. арқылы «ойнауын» да білдірді. Ол ойынды кез келген жаста шынайы өзіндік құрылымды дамытудың маңызды бөлігі деп санайды, себебі ойнағанда адамдар өздерін шынайы, спонтанды және жанды сезінеді, сондай-ақ не істеп жатқанына қызығады. Психоанализдегі түсінік, егер ол пациент үшін шығармашылық және шынайы жаңалықтардың ойын тәжірибесі болса, пайдалы екенін ойлады; егер пациенттерге талдаушының авторитетті түсіндірулеріне сәйкес келу үшін қысым көрсетілсе, қауіпті, себебі бұл пациенттің жалған өзін күшейтуіне әкелуі мүмкін. Винникотт ойнау кезінде ғана адамдардың толыққанды шынайы өзі болады деп сенді, сондықтан психоанализ тиімді болуы үшін ол ойынның бір түрі болуы керек. Винникотттың балалармен жұмысында ойынды қолданған екі әдісі – шұңқыр ойыны және шпатель ойыны. Біріншісінде Винникотт бала ойнап, кеңейтетін (немесе керісінше) пішін салады, ал оның ізбасарлары жартылай түсіндіруді пациенттің пайдасы үшін «шұңқыр» ретінде пайдалануды кеңейтті. Екінші, көбірек танымал жағдайда Винникотт баланың қолы жеткізілетін жерге шпатель (тіл басушы) қойып, онымен ойнауға мүмкіндік берді. Винникотт «Егер ол жай ғана қарапайым сәби болса, ол тартымды затты байқайды және оған қол созады [содан кейін] біраз уақыттан кейін ол онымен не істегісі келетінін біледі» деп ойлады. Баланың шпательді пайдаланудағы бастапқы тартыншақтығынан Винникотт балалық шақтағы (немесе талдаудағы) қажетті «тартыншақтық кезеңі» туралы идеясын шығарды, бұл ойыншықпен, түсіндірумен немесе беру үшін ұсынылған объектімен шынайы байланысты мүмкін етеді. Винникотттың көптеген жазбаларында ол адамдардың ойнай білуіне көмектесетін нәрсені және кейбір адамдардың ойнауына кедергі келтіретін нәрсені түсінуге тырысқанын көрсетеді. Сәбилер оларға жылы жүзбен қарап, күлімсіреп, «Кү-кү!» дейтін ана сияқты жылы және ойнақы жауап беретін адамдармен бірге ойнай алады. Егер анасы ойнақы жауап бермесе, сәби ерте не кеш анасынан ойнауға ұқсауын тоқтатады. Шын мәнінде, Винникотт «Ойнау сәби мен ана тұлғасының арасындағы ықтимал кеңістікте өтеді [Т] ойнаудың басталуы ана тұлғасына сенім арта бастаған сәбинің өмірлік тәжірибесімен байланысты» деген қорытындыға келді. «Ықтимал кеңістік» – Винникотттың шақырушы және қауіпсіз тұлғааралық кеңістік сезімін білдіретін термині, онда адам спонтанды түрде ойнай алады, сонымен бірге басқалармен байланыста болады (қайтадан талдау практикасына экстраполяцияланған тұжырымдама). Ойынды сонымен қатар, Винникотттың терминін пайдалану арқылы көруге болады, мысалы, плюшевый аю, ол кішкентай бала үшін бір уақытта шындық және ойдан шығарылған нәрсе сияқты қасиетке ие. Винникотттың атап өткенідей, ешкім баласының Бинкиі «нағыз аю» ма, әлде баланың қиялынан туған нәрсе ме екенін түсіндіруді талап етпейді, және баланың Бинкиді баланың қиялы мен сыртқы дүние арасындағы анықталмаған «өткінші» жағдайда сезінуіне рұқсат ету өте маңызды. Винникотт үшін дамудың ең маңызды және осал кезеңдерінің бірі – өмірдің алғашқы үш жылы, нәресте басқа адамдардың үлкен әлеміне қатысты өзін-өзі ерекше сезінетін балаға айналғанда. Денсаулық сақтауда бала өздерінің спонтанды, шынайы өзін басқалармен ойнауға үйренеді; жалған өзіндік бұзылыста бала мұны қауіпсіз емес немесе мүмкін емес деп тапты, оның орнына шынайы өзін басқалардан жасыруға мәжбүр болады және олардың орнына қалаған нәрселері болып көрінеді. Өткінші нысанмен ойнау балаға қарым-қатынаста шынайы және шығармашылық болуға көмектесетін өзі мен басқалар арасындағы маңызды алғашқы байланыс болуы мүмкін. Винникотт үшін ойнау соңынан балалық шақтағы ең алғашқы тәжірибеден басталып, ол «саясат пен экономика, философия мен мәдениеттің абстракциялары» дейтін «үшінші салаға» дейін жетеді, бұл ойынның туындысы болып табылатын мәдени тәжірибе.

Шын мәнінде мен өзімнің

Винникотт "өз-өзіміз сияқты сөз бізден көп біледі" деп жазды. Оның пікірінше, өзіндік туралы философиялық және психоаналитикалық идеялар өте күрделі және түсініксіз болуы мүмкін, көптеген арнайы терминдермен, бірақ "өзіндік" деген қарапайым сөздің дәстүрлі мағыналарының кең ауқымымен тиімді пайдалануға болады. Мысалы, басқа психоаналитиктер адамның психологиясының әртүрлі қызметтерін сипаттау үшін эго мен идтің фрейдистік терминологиясын қолданғанда, Винникотт кейде олардың екеуіне де сілтеме жасау үшін "өзіндік" сөзін қолданды. Винникотт үшін өзіндік – психикалық және эмоционалдық денсаулықтың өте маңызды бөлігі, ол шығармашылықта маңызды рөл атқарады. Ол адамдар толыққанды қалыптасқан өзіндік сезімімен тумайды және өскен сайын шынайы өзіндік сезімін "іздеуге" тиіс деп ойлады. "Винникотт үшін, шындық сезімі, басқалармен және өз денесімен және оның процестерімен байланыста болу – өмір сүру үшін қажетті жағдай".

Шын мәнінде

Тек нағыз өзің ғана шығармашылыққа қабілетті, тек нағыз өзің ғана нағыз сезімді болуы мүмкін. Винникотт сәбидің даму кезеңіндегі бір қиындық – өзін тым ерте, қаншалықты шағын және күшсіз екенін сезіну арқылы психикалық жарақат алу қаупі деп есептейді. Шын дүниедегі қауіптерді жақсы білетін сәби оқуға тиісті деңгейде дайын болмайды, тым алаңдайды. Жақсы ата-ана баласын құдіретті екендігі туралы иллюзиямен, яғни барлыққа қабілетті екендігімен қорғай білуі керек. Мысалы, жақсы күтім көрген сәби ашқаннан кейін көп ұзамай тамақтанады. Винникотт ата-ананың жылдам жауап беруі, бала ашқанда тамақ түк демей пайда болады деген сезімді тудырады, тіпті баланың өзі аш болғанымен тамақ пайда болады сияқты. Осындай күшті сезіну, Винникотт пікірінше, сәбиге сенімділік, тыныштық және жаңалыққа құштарлық сезімдерін сыйлайды, сондай-ақ қорғануға көп энергия жұмсамай оқуға мүмкіндік береді.

Жалған өзіндік

Винникоттың жазуларында "жалған өзіндік" – бұл қорғаныс, басқалардың күтіктеріне сай келетін мінез-құлықтың бетпердесі. Уинникотт денсаулықта жалған өзіндік адамның қоғамда "әдепті және мәдениетті мінез-құлық" танытуына мүмкіндік беретінін ойлады. Бірақ ол өмірінің кез келген саласында өздерін спонтанды, тірі немесе шынайы сезіне алмайтын пациенттерде әлдеқайда күрделі эмоционалдық проблемаларды байқады, бірақ олар "нағыз болудың" сәтті көрінісін көрсетуге үлгерді. Мұндай науқастар іштей бос, өлі немесе "жалған" сезімнен зардап шегеді. Уинникотттің пікірінше, жалған өзіндіктің осы деңгейі балалық шақта қалыптаса бастайды, себебі ол қауіпсіз емес немесе басым сезім тудыратын ортаға қарсы қорғаныс ретінде, жеткілікті қамқорлықтың болмауынан туындайды. Ол ата-аналардың толыққанды үйлесімді болуының қажеті жоқ екенін, бірақ сәбиді жиі қатты ыңғайсыздық пен қайғыға ұшыратудан қорғау үшін "қадірлі" немесе "жеткілікті жақсы" болуы жеткілікті деп ойлады. Бірақ мұндай сыртқы қорғаныссыз қалған сәбилер, Уинникотт пікірінше, өздерінің қарапайым қорғаныстарымен барынша күш салуға тиіс. Уинникотттың ойынша, сәби қолдана алатын басты қорғаныс – "бағыну", яғни өз сезімдері мен ойларын спонтанды түрде білдірудің орнына, басқаларды қуантуға бағытталған мінез-құлық. Мысалы, егер сәбиді күтіп-бағушы қатты депрессияда болса, сәби үрейленіп жауап берудің жоқтығын сезінеді, құдіреттілік туралы иллюзияны қабылдай алмайды және оның орнына алаңдаған және бақытсыз күтіп-бағушыдан оң жауап алудың жолдарын табуға күш-жігерін жұмсайды, "жақсы бала" болу арқылы. "Жалған өзіндік" – бұл "нағыз өзіндікті" қауіпті деп саналатын әлемнен қорғау үшін басқалардың талаптарын үнемі күтіп, оларға бағыну қорғанысы. Уинникотт "жалған өзіндік" интроекция (Фрейдтің ерте дамыған тұжырымдамасы) немесе басқалардың тәжірибесін ішкілендіру арқылы қалыптасады деп ойлады. Өзінің жеке басының негізін өз сезімдеріне, ойларына және бастамаларына негіздеудің орнына, "жалған өзіндік" бұзылуы бар адам, негізінен, басқа адамдардың мінез-құлқын еліктеп, ішкілендіреді. Осылайша ол сырттан "анасына, әкесіне, ағасына, мейірбикесіне немесе оның әлемін бақылайтын адамға ұқсап көрінеді", бірақ іштей шаршаған, бос, өлі немесе "жалған" сезінеді. Уинникотт мұны санасыз процесс ретінде қарастырды: басқалар ғана емес, адамның өзі де өзінің жалған өзіндігін шынайы тұлғасы деп қате түсінуі мүмкін. Тіпті сәттілік пен әлеуметтік жетістіктерге қол жеткізгенмен, ол өзін шын мәнінде өмірде жоқ сезінеді және бақытты болуды сезінбейді. Шынайы және жалған өзіндіктің бөлінуі шамамен Фрейдтің (1923) Суперэго туралы түсінігінен туындайды, ол Эгоны либидиналдық Ид импульстарын өзгертуге және тежеуге мәжбүрлейді, бұл шамадан тыс репрессияға әкелуі мүмкін, бірақ қоршаған ортаны қабылдау және оған жауап беру тәсілін өзгертеді. Алайда, бұл толыққанды теңдеу емес, өйткені Ид, Эго және Суперэго – бұл осындай дихотомияға жақсы сәйкес келмейтін күрделі және динамикалық өзара байланысты жүйелер. Теория көбірек Карл Роджерстің нақты және идеалды өзіндік туралы қарапайым түсініктеріне ұқсайды. Уинникотттың пікірінше, әр адамда Шынайы және Жалған өзіндік арасындағы бөліну деңгейін салауатты және патологиялық арасындағы континуумға орналастыруға болады. Саналылық жағдайында адамға тірі, шынайы және шығармашылық сезім беретін Шынайы өзіндік әрқашан ішінара немесе толығымен жасырылады; Жалған өзіндік – бұл ортаға бейімделу, бірақ денсаулық жағдайында ол адамның ішкі өміріне үстемдік етпейді немесе оны спонтанды сезімдерді сезінуден, тіпті оларды білдірмеуді таңдаса да, бөгеттемейді. Дұрыс жалған өзіндік әлі де шынайы өзіндік болып табылады деп сезінеді. Ол күткенді орындай алады, бірақ "нағыз өзіндігін" сатқан деп ойламайды.

Винникотт Карл Юнг туралы

Винникотт психоанализдің тағы бір көрнекті негізін қалаушысы Карл Юнгтің жартылай автобиографиялық еңбегі "Естеліктер, армандар, ойлар" атты еңбегіне кең шолу жариялаған кезде оның бағалауын жасады. Онда Винникотт жұмыстың алғашқы үш тарауына назар аударды: "әр психоаналитик оқығанға тиіс" және әсіресе "Бірінші жылдар" деген бірінші тарау. Винникотт Юнгтың төрт жасынан бастап психоздық аурудың ерте тәжірибесін, өзінің теориялық аясында талқылайды. Ол Фрейд пен Юнг арасындағы қарым-қатынас туралы да пікір білдіреді. Сонымен қатар, Юнгтің "белгісіздігі" және Юнгтің "өзі" туралы ұғымын талқылайды. Психоаналитик, бұрынғы Squiggle Foundation директоры Ян Абрам, Винникотттың жұмысын ілгерілетуді көздегендіктен, оны жақтас деп санауға болады, көптеген негізгі психоаналитикалық оқуларда Винникотттың теорияларының алынып тасталуына байланысты ұғымды түсіндірме ұсынды. Оның орта туралы көзқарасы және қарапайым күнделікті тілді қолдануы, тек Клейниандық психоаналитикалық қауымдастыққа емес, сонымен қатар ата-аналар қауымдастығына бағытталғандығы, оны біршама "тар салалыққа" итермелеуіне себеп болуы мүмкін. Винникоттты теориялық ұстанымында өзін идеалданған анамен теңестіргені үшін, ана (Мадонна) мен бала дәстүрінде айыптады. Бұл оның еңбегіндегі эротиканың маңыздылығын төмендетуімен, сондай-ақ балалық ойынға құштарлығының Вордсвортшіл романтизмімен байланысты (оның кейбір ізбасарларында одан да әрі күшейтілген). Оның нақты/жалған өзі туралы теориясы, депрессиямен ауырған анасына күтім жасау тәжірибесінен тым ерте жетілген өзінің дамуына ықпал еткен болуы мүмкін, одан кейін ғана ол оны түзетуге қол жеткізді. Дегенмен, Винникотт - биіктігі, ауқымы, байқауларының нақтылығы және теориялық өнімділігі тұрғысынан Зигмунд Фрейдпен салыстыруға лайық болған ХХ ғасырдың санаулы талдаушыларының бірі болып қала береді. Жак Дерридамен бірге Винникотт философ Бернард Стиглердің "Өмірді өмір сүруге тұрарлық ететін нәрсе: фармакология туралы" (2010) еңбегінің маңызды көзі болып табылады.