Кіріспе

Кеңес Социалистік Республикалар Одағының (КСРО) азаматтарына берілген Совет паспорты – КСРО заңдарына сәйкес КСРО азаматтарына берілген жеке куәлік. Ол, аты-жөні, туған күні, жынысы, туған жері, ұлты және азаматтығы сияқты мәліметтермен қатар, паспорт иесінің суретін де қамтитын, жеке басты куәландыру құжаты болған. Кеңес паспорт жүйесінің даму кезеңдеріне байланысты, оған жұмыс орны, әлеуметтік жағдайы (некеде болуы, балалары) және кеңес азаматтары жүгінген мекемелер мен ұйымдарға қажетті басқа да қосымша ақпараттар енгізілуі мүмкін.

Тарих

Кеңес Одағының паспорт жүйесі тарихы барысында бірнеше өзгерістерге ұшырады. Кеңес Одағының соңғы жылдарында он алты жасқа толған немесе одан үлкен азаматтардың міндетті түрде ішкі паспорты болуы керек еді. Сонымен қатар, шетелге саяхаттау үшін (заграничный паспорт, загранпаспорт, zagranpasport, көбінесе шатастыратын түрде "шетелдік паспорт" деп аударылатын) арнайы шетелдік паспорт қажет болатын. Шетелдік паспорттардың бірнеше түрі болды: қарапайым, "КСРО загранпаспорты" деп белгілісі, мемлекеттік қызмет паспорты (служебный паспорт, sluzhebny pasport), дипломатиялық паспорт және теңізшінің паспорты. Ішкі паспорттарды Кеңес республикаларының Ішкі істер министрліктерінің (ІІМ) жергілікті бөлімшелеріндегі "паспорт бюроларында" (паспортный стол, pasportny stol) рәсімдеуге болады. Шетелдік паспорттарды тиісті Кеңес республикасының Сыртқы істер министрлігі басқарды. Ішкі паспорттар Кеңес Одағында түрлі мақсаттарда жеке тұлғаларды сәйкестендіру үшін қолданылды. Адамдардың тұрақты мекенжайын прописка арқылы бақылау және қадағалау да паспорттардың міндеттерінің бірі еді. Ресми түрде прописка статистикалық мақсаттармен енгізілді: Кеңес Одағының жоспарлы экономикасында тауарлар мен қызметтер орталықтандырылғандықтан, халықтың таралуын бақылау қажеттілік тудырды. Мысалы, жоғары білім алу немесе жұмысқа орналасу үшін жарамды прописка болуы міндетті еді. Паспорттарда тегі, аты және әкесінің аты, туған күні мен орны, ұлты, отбасылық жағдайы, прописка және әскери қызмет туралы мәліметтер тіркелді. Кейде паспортқа қан тобы сияқты қосымша ақпарат жазылатын. Бұрын айтқандай, ішкі паспорттар әрбір иесінің ұлтын (национальность, natsional'nost') көрсететін, мысалы, орыс, украин, өзбек, эстон, еврей және т.б. Азамат 16 жасқа келгенде паспорт алуға өтініш берген кезде, ата-анасының бірінің ұлтын таңдауға міндетті болды. Ішкі паспорттар орыс тілінде және оны берген республиканың тілінде жазылды. "Жасыл мұқабалы" ішкі паспорттар мен шетелге шығу паспорттары тек орыс тілінде жазылды. Заң бойынша, барлық тұрғындар өз мекенжайын құжатқа енгізуге және мекенжайы өзгерген жағдайда Ішкі істер министрлігінің жергілікті бөлімшесіне хабарлауға міндетті болды. Мысалы, 45 жасқа толғанда, паспортада өзінің үш суреті болуы керек – 16 жасында (паспорт берілгенде), 25 және 45 жасында түсірілген суреттер. Украинада бұл заңдар 2001 жылы Конституциялық сот шешімімен конституцияға қайшы деп танылды. Ресейде ұқсас сот процестері әзірге сәтсіз аяқталды және жүйе күшінде, бірақ көлемі азайтылды. Ішкі паспорттарды тіркеу жүйесі Мәскеуде күшті түрде сақталып келеді, қалаға жасалған соңғы террористик шабуылдар оларды қолдануды одан әрі негіздеу үшін пайдаланылуда. Кеңес паспорты сондай-ақ Приднестровьеде жарамды куәлік ретінде мойындалады.