Кіріспе
Ішкі немесе отандық паспорт – жеке басын куәландыратын құжат. Отандық паспорттарды қолданудың мақсатына мыналар жатады: бөлінген мемлекеттің азаматтарын өздерінің аймағында жұмыс істеуге шектеу (бай қалаларға немесе өңірлерге көшіп кетуіне кедерес келтіру), азаматтардың ұлтының жазылуын нақты тіркеу арқылы бөліп-жару саясатын жүзеге асыру немесе олардың өзге ұлтқа өтуіне жол бермеу, сондай-ақ құпия нысандарға немесе жабық қалаларға кіруді бақылау. Паспорттар алғаш пайда болған кезде ішкі және халықаралық паспорттар арасында айқын ерекшелік болған жоқ. Кейіннен кейбір елдер түрлі мақсаттар мен халықтың әртүрлі топтары үшін жетілдірілген паспорт жүйелерін құрды.
An internal or domestic passport is an identity document. Uses for internal passports have included restricting citizens of a subdivided state to employment in their own area (preventing their migration to richer cities or regions), clearly recording the ethnicity of citizens to enforce segregation or prevent passing, and controlling access to sensitive sites or closed cities. When passports first emerged, there was no clear distinction between internal and international ones. Later, some countries developed sophisticated systems of passports for various purposes and various groups of population.
Терминология
Көптеген елдерде "паспорт" сөзі қазіргі тілде тек халықаралық саяхаттар үшін берілетін, дискрециялық рұқсат қажетті құжатты ғана білдіреді. Алайда, кейбір посткеңестік елдерде "паспорт" сөзі көбінесе негізгі жеке куәлік ретінде түсініледі, әсіресе ол кітапша нысанында болса. Бірақ, бұл термин басқа да сәйкестендіру құжаттарына қатысты қолданылуы мүмкін. Мысалы, ескі үлгідегі ішкі паспорт кітапшаларының орнына енгізілген украиндық жеке куәліктер де "паспорт" (pasport, "паспорт") деп аталады.
Канада
1885 жылы Канадада "өткізу қағазы жүйесі" енгізілді, оның мақсаты – Канададағы бірінші ұлт өкілдерінің қозғалысын шектеу және бақылау. Солтүстік-Батыс көтерілісі кезінде құрылған бұл жүйе заңдық негізі болмаса да, 60 жыл бойы қолданыста болды. Егер бірінші ұлт өкілі индиялық агенттен алынған өткізу қағазысыз өзінің индей резерватынан тыс жерде ұсталса, ол резервацияға қайтарылды немесе түрмеге қамалды.
Франция
Бұрын Францияда қала ауыстыру үшін ішкі паспортты көрсету қажет болатын. Мәжбүрлі еңбекке тартылған, қылмыстық жазасын өтегеннен кейін де, бұрынғы сотталғандардың сары паспорты болды, бұл оларды оқшаулап жіберді. Сары паспортты иеленушілердің бірі – Виктор Гюгоның романының кейіпкері, бұрынғы багнард Жан Вальжан. 1795 жылдың 2 қазанында (Француз Республикасы күнтізбесіндегі IV Вендемиер жылы) шыққан декрет бойынша өз кантонынан тыс сапарға шыққан барлық адамдарда Франция ішіндегі сапарлар үшін ішкі паспорт немесе Франциядан тыс сапарлар үшін сыртқы паспорт болуы керек еді. 1992 жылы пойызға отыру үшін паспорт немесе басқа фотосуретпен куәландырылатын құжат қажет болды. Пойыз билеттеріне жолаушылардың есімдері жазыла бастады, мұның себебі билеттерді қайта сатуға қарсы күресу болды. Кеңес Одағының ыдырауы Ресей азаматтарын бұрынғы Кеңес Одағының азаматтарынан ажырату қажеттігін тудырды. 1992 жылдың 9 желтоқсанында Кеңес Одағының паспортына қосымша парақтар қойылды, ол паспорт иесінің Ресей азаматы екенін растады. Бұл парақтар бұрынғы Кеңес республикаларына бармаса, міндетті емес еді, себебі олар Кеңес паспортын қабылдауды жалғастырды; басқа жағдайларда азаматтықтың басқа да дәлелдері қабылданды. Парақтарды беру 2002 жылдың соңына дейін жалғасты. 1997 жылдың 8 шілдесінде Ресейдің ішкі паспортының қазіргі дизайры енгізілді. Жаңа паспорттарда бір фотосурет болды, ал бұрынғы Кеңес паспортында үш фотосурет болған. Паспорт 14 жасқа толғанда алғаш рет беріледі, содан кейін 20 және 45 жасқа толғанда ауыстырылады. Паспорттағы мәтін орыс тілінде жазылған. Автономиялық ұйымдардағы паспорттарда иеленушінің өтініші бойынша барлық деректерді жергілікті ресми тілдердің бірінде қайталайтын қосымша парақ болуы мүмкін. Паспорттарды алмастыру наурызы басталды, бастапқы мерзімі 2001 жылдың соңы болды, бірақ кейін бірнеше рет ұзартылып, ақыры 2004 жылдың 30 маусымына белгіленді. Үкімет паспортты алмастырмау жазаланатын бұзушылық болып табылады деп шешті. Алайда Жоғарғы Сот азаматтарды паспорттарын ауыстыруға міндеттеуге болмайды деп шешті. Кеңес паспорты 2004 жылдың ортасынан бастап жеке куәліктің құралы ретінде жарамсыз болды, бірақ оны сақтау әлі де заңды (бірақ іс жүзінде қиын). 1993 жылы қабылданған қазіргі Конституция қабылданғаннан кейін көп ұзамай прописка ресми түрде тоқтатылды және оның орнына «тұрғын тіркеуі» енгізілді, ол негізінен адамның тұрғылықты жерін хабарлау болды. Дегенмен, жаңа ережелерге сәйкес, азаматтардың ішкі паспорттарына тұрақты тіркеу туралы жазбалар мөрмен қойылды, прописка сияқты. Бұл прописканың жаңа атауы ғана деген қате түсінікке әкелді, көптеген адамдар оны «прописка» деп атауын жалғастырды. Бұл қате түсінікті тіркеудің қолданыстағы ережелері күшейтеді, себебі олар оны үй иелерінің келісіміне байланысты қиын процесс етеді, бұл пәтерді жалға алған адамдардың тіркелуіне кедергі келтіреді. Пропискадан айырмашылығы, егер адам белгілі бір тұрғын жерде 90 күннен артық тұрмаса, тіркелуден бас тарту қылмыс болып саналмайды. Іс жүзінде, ұзақ мерзімді тіркеуден бас тартуды дәлелдеу және оған байланысты қылмыстық жауапкершілікке тарту қиын. Де-факто азаматтардың тұратын жеріне ешқандай шектеу қойылмайды (жабық қалалар мен шекараға жақын жерлерді қоспағанда). Дегенмен, көптеген азаматтық құқықтар, мысалы, дауыс беру құқығы, тіркеуге байланысты. 2010 жылдың қарашасында Федералды көші-қон қызметі ішкі паспорттарды жою мүмкіндігі туралы хабарлады, егер осы шара іске асырылса, олардың орнына пластикалық жеке куәліктер немесе жүргізуші куәліктері беріледі. 2013 жылы пластикалық жеке куәлік, әмбебап электрондық карта енгізілді, және кез келген азамат оны қабылдамай, ескі үлгідегі ішкі паспортты сақтауға құқылы болды. Бұл карта жүйесі 2017 жылдың қаңтар айында тоқтатылды.
Беларусь
Беларусьте ішкі паспорттар мен шетелге саяхаттау үшін берілетін паспорттар 1991 жылы бір типті құжатқа біріктірілді. Паспорт – Беларусь азаматтарының отандық және халықаралық деңгейде жеке куәлігін растаудың негізгі құралы. Беларусь азаматтары 14 жасқа толғаннан кейін міндетті түрде паспорт алуы керек; кішкентай балаларға да шетелге саяхаттау үшін паспорт берілуі мүмкін. Паспорттар жасқа қарамастан 10 жыл бойы жарамды. Визалық беттерден басқа, Беларусь паспортының көптеген беттері «ішкі» тіркелген деректерге, мысалы, тұрғылықты жері мен некеге тұру туралы мәліметтерге арналған. 2005 жылға дейін азаматтар Одақ мемлекетінің шекарасын кесіп өту үшін арнайы мөр алуға міндетті болды, бірақ Конституциялық сот бұл тәжірибені Конституцияға қайшы деп таныды. Басты жеке куәлік құжатын халықаралық паспортпен біріктіру, паспорт иелеріне елшіліктер мен консулаттарда виза алу кезінде өзінің жеке басын растау мүмкіндігін жоқ қылып, үлкен қолайсыздық туғызады. Паспортты шетелдік паспорттық бақылау қызметкері бейсақтықпен арнайы бетке мөр басып, оның жарамдылығын жоюы мүмкін.
Қытай мен көршілес елдер
Қытай мен кейбір көрші елдердегі ішкі паспорт жүйесі ежелгі худжи отбасы тізімі жүйесінен қалыптасқан. Бұл жүйе ішкі көші-қонды басқару, әлеуметтік жәрдем тарату және өзге де құқықтарды реттеу үшін жетілдірілді.
Қытай Халық Республикасы
Қытай Халық Республикасы (ҚХР) Қытайдың құрлықтағы тұру тіркеу жүйесін сақтайды, ол «хюкоу» деп аталады, және оған сәйкес тұрғылықты жерін ресми түрде өзгерту үшін үкіметтің рұқсаты қажет. Бұл жүйе жеке куәліктер арқылы күшіне енгізіледі. 1980-жылдарға дейін бұл жүйе ішкі көші-қонды тиімді бақылап келді, бірақ одан кейінгі нарықтық реформалар оны көші-қонды бақылау құралы ретінде әлсіздетіп жіберді. Шамамен 150-200 миллион адам «көзсіз ағынға» жатады және ресми түрде көшпеген, әдетте кедей, ауылдық аймақтардан бай, қалалық аймақтарға қоныс аударған. Алайда, ресми емес тұрғындар көбінесе білім беру және медициналық көмек сияқты мемлекеттік қызметтерден айырылады және кейде әлеуметтік және саяси кемсітушілікке ұшырайды.
Германия
Кеннакарта – Үшінші рейх кезінде Германияда (оның ішінде оккупацияланған қосылған территорияларда) қолданылған негізгі жеке куәлік болды. Олар алғаш рет 1938 жылдың шілдесінде енгізілді. Заңдық мәселелерге байланысты, алғашқы карталар 1941 жылдың маусымына дейін шығарылмады. Олар әдетте полиция бөлімшесі арқылы алынды және тиісті шығару кеңсесі мен лауазымды тұлғаның мөрімен белгіленді. 18 жасқа толған және одан үлкен әрбір неміс еркек азаматы, сондай-ақ әрбір еврей азаматы (еркек және әйел) осы куәлік алды және лауазымды адамдармен кездескен кезде көрсетуге міндетті болды. Германия билігі оларды 1943 жылға дейін шығара берді.
Швеция
Швецияда ішкі паспорттар 1860 жылы алынып тасталды.
Америка Құрама Штаттары
Революциялық соғысқа дейінгі Он үш колонияда үйде немесе шаруашылық плантацияларында ұсталып, немесе кешкі комендант сағатымен қозғалысы шектелген құлдардан, иесі оларға еркін қозғалысқа рұқсат бергенін жазбаша куәландыру талап етілуі мүмкін еді. Мысалы, 1714 жылы Нью-Гэмпшир Ассамблеясы «Түнде тәртіпсіздіктерді болдырмау туралы заңды» қабылдады: «Үндістер, негрлер және молаттар қызметшілер мен құлдары жасаған түнде үлкен тәртіпсіздіктер, кешірімсіздіктер және қарақшылықтар жиі туындап, осының салдарынан оның мәртебесіне зиян келтіріледі, сондықтан ешқандай үнді, негр немесе молат сағат 9-дан кейін үйден шығуға болмайды». Комендант сағатын еске түсіретін хабарламалар 1764 және 1771 жылдары «Нью-Гэмпшир газеті» газетінде жарияланды. Көптеген штаттар Америка Конфедерациялық Штаттарын құрып, бөлініп шыққаннан кейін, орталық Конфедерациялық үкімет осы жүйені жүйелеумен қатар, ақ адамдар үшін де ішкі паспорттарды міндетті етті. Мұндай ішкі паспортты АҚШ-та қолдану «Артықшылықтар мен иммунитеттер туралы» бапқа сәйкес конституцияға қайшы болар еді.