Кіріспе
Біріккен Корольдік, Ирландия, Мэн аралы және Ла-Манш аралдарынан тұратын ашық шекаралар аймағы. Британдық теңізден тыс аумақтар кірмейді. Заңдық күші жоқ келісімдерге негізделген Ортақ Саяхат Аймағының (CTA; Comhlimistéar Taistil, Ardal Deithio Gyffredin) ішкі шекаралары ең төменгі деңгейде бақыланады және британдық және ирландтық азаматтар көбінесе минималды жеке куәліктермен (кейбір ерекшеліктермен) осы шекараларды кезеді. CTA-ны сақтау үшін британдық және ирландтық билік органдары көші-қон мәселелері бойынша ынтымақтастық жасайды. 2014 жылы Ұлыбритания мен Ирландия үкіметтері CTA аймағында үшінші елдерге саяхаттау үшін бір-бірінің визаларын өзара мойындау бойынша сынақ жүйесін бастады. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, бұл жүйе Қытай және Үндістан азаматтарына қолданылады және белгілі бір виза түрлерімен шектеледі. Басқа ұлттардың азаматтары мен білікті емес визалары бар адамдар екі елге саяхаттау үшін жеке виза алуы керек және егер олар Ұлыбритания арқылы Ирландия Республикасына транзит жасағысы келсе, транзиттік визадан бас тарту мүмкін емес. 1997 жылдан бастап Ирландия үкіметі Ұлыбританиядан келетін әуе жолаушыларының жеке басын жүйелі түрде, теңіз жолаушыларының жеке басын таңдап тексеруді және құрлық арқылы келетін жолаушыларды кейде тексеруді енгізді. Мұндай бақылау шараларының XX ғасырда енгізілуі 1905 жылғы «Шетелдіктер туралы» заңға (5 Edw. 7. c. 13) байланысты, ал оған дейін шетелдіктерді тіркеу жүйесі болған. Ирландия еркін мемлекеті құрылғанға дейін Ирландияда британдық көші-қон заңдары Ұлыбританияның бір бөлігі ретінде қолданылған. 1922 жылы Ирландияның көп бөлігі Ұлыбританиядан бөлінуі мүмкін болғандықтан, Британдық Ішкі істер министрлігі Ирландия еркін мемлекеті мен Солтүстік Ирландия арасында паспорттық және көші-қон бақылауын енгізуге құлық танытпады, себебі бұл ұзын, қиын өтетін жер шекарасын күзетуді қажет ететін еді. Егер 1922 жылғы жағдай сақталса, жаңа ирландтық көші-қон органдары тәуелсіздік алғаннан кейін де британдық көші-қон саясатын іске асыруы керек еді. Жаңа құрылған Ирландия еркін мемлекетінің Ішкі істер департаменті статус-квоны сақтауға дайын екенін көрсетті және 1923 жылдың ақпан айында осы мақсатта бейресми келісімге қол жеткізілді: әр тарап екінші тараптың көші-қон шешімдерін орындайтын болады және Ирландия билігіне Ұлыбританияның «қара тізіміндегі» (persona non grata) адамдардың күдікті кодексінің көшірмесі беріледі. Бұл келісім британдық заңда Ирландия еркін мемлекетін, доминион ретінде, көші-қон заңнамасының мақсаттары үшін Ұлыбританияның бір бөлігі деп есептеу арқылы қамтамасыз етілді. Ол 1925 жылы екі мемлекетте де қабылданған заңдар шетелдіктерге қатысты екінші мемлекеттің кіру шарттарын тануды қарастырған кезде толық күшке енді. Бұл Ортақ Саяхат Аймағының (CTA) ең жоғары деңгейі деп санауға болады, бірақ сол кезде осылай аталмаған, себебі ол дерлік жалпы көші-қон аймағына жақын болды. Бір мемлекетке кірген шетелдік екінші мемлекетке кіруіне кедергі келтіретін шарттар болмаса, минималды бюрократиялық талаптарды орындап, саяхаттауға құқылы болды. 1937 жылдың желтоқсанында Ирландия еркін мемлекеті Ұлыбритания заңнамасында Eire деп аталды. 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Ортақ Саяхат Аймағы (CTA) тоқтатылды және Ұлыбритания мен Ирландия аралдары арасында саяхатқа шектеулер енгізілді. Бұл Солтүстік Ирландиядан Ұлыбританияның басқа аймақтарына саяхаттайтын адамдарға тіпті Ұлыбритания ішінде де саяхат шектеулері қойылғанын білдірді.
The Common Travel Area (CTA; Comhlimistéar Taistil, Ardal Deithio Gyffredin) is an open borders area comprising the United Kingdom, Ireland, the Isle of Man and the Channel Islands. The British Overseas Territories are not included. Based on agreements that are not legally binding, the internal borders of the CTA are subject to minimal controls and can normally be traversed by British and Irish citizens with minimal identity documents (with certain exceptions). The maintenance of the CTA involves co operation on immigration matters between the British and Irish authorities. In 2014, the British and Irish governments began a trial system of mutual recognition of each other's visas for onward travel within the CTA. as of 2022, it applies to Chinese and Indian nationals and is limited to certain visa types. Other nationalities and those holding non qualifying visas are required to hold separate visas to visit both countries and may not avail of a transit visa exception if wishing to transit through the UK to the Republic of Ireland. Since 1997, the Irish government has imposed systematic identity checks on air passengers coming from the UK and selective checks on sea passengers, and occasional checks on land crossings. the imposition of such controls in the 20th century dated from the Aliens Act 1905 (5 Edw. 7. c. 13), before which there was a system of registration for arriving foreigners. Before the creation of the Irish Free State, British immigration law applied in Ireland as part of the United Kingdom. With the imminent prospect of the secession of most of Ireland from the United Kingdom in 1922, the British Home Office was disinclined to impose passport and immigration controls between the Irish Free State and Northern Ireland, which would have meant patrolling a porous and meandering long land border. If, however, the pre 1922 situation were to be continued, the new Irish immigration authorities would have to continue to enforce British immigration policy after independence. The Department of Home Affairs in the newly established Irish Free State was found to be receptive to continuing with the status quo and an informal agreement to this effect was reached in February 1923: each side would enforce the other's immigration decisions and the Irish authorities would be provided with a copy of Britain's suspect codex (or 'Black Book') of any personae non gratae in the United Kingdom. The agreement was provided for in British law by deeming the Irish Free State, which was a dominion, to be part of the United Kingdom for the purposes of immigration law. It was fully implemented in 1925 when legislation passed in both states provided for the recognition of the other's landing conditions for foreigners. This may be considered to have been the high point of the CTAalthough it was not called that at the timeas it almost amounted to a common immigration area. A foreigner who had been admitted to one state could, unless his or her admission had been conditional upon not entering the other state, travel to the other with only minimal bureaucratic requirements. In December 1937, the Irish Free State was renamed in UK law Eire. The CTA was suspended on the outbreak of the Second World War in September 1939, and travel restrictions were introduced between the islands of Great Britain and Ireland. This meant that travel restrictions even applied to people travelling within the UK if they were travelling from Northern Ireland to elsewhere in the UK.
1952 жылғы келісім
Соғыстан кейін ирландтар бұрынғы еркін қозғалыс ережелерін қайта қолданысқа енгізді, бірақ британдықтар екі мемлекетте де «ұқсас көші-қон саясаты» туралы келісімге қол жеткізгенге дейін бұдан бас тартты. Осының салдарынан британдықтар 1952 жылға дейін Ирландия мен Ұлыбритания аралдары арасындағы көші-қон бақылауын сақтап тұрды, бұл Солтүстік Ирландияның юнионист халқын алаңдатты. 1949 жылдың сәуірінде бұрынғы Ирландия еркін мемлекеті Ұлттар достастығынан шығып, Ирландия Республикасы болып құрылды. Сол кезде осындай көші-қон саясаты туралы келісім жарияланбады, бірақ Ирландияның Әділет министрі екі арал арасындағы көші-қон бақылауын жою мәселесі «британдықтардың өздеріне қатысты нәрсе» деді, содан кейін бір жыл өткен соң британдықтар заңда алғаш рет CTA-ға сілтеме жасады. Келісімнің мазмұны тиісті көші-қон заңдарында қамтылған. CTA Ирландия Республикасының британдық көші-қон саясатындағы өзгерістерді қадағалауын талап етті. 1962 жылғы Иммигранттар туралы заң (10 және 11 Eliz. 2. c. 21) Ұлыбритания мен Ұлттар достастығы елдері арасында көші-қон бақылауын енгізді. Ирландияда 1962 жылғы шетелдіктер туралы жарлық барлық британдық азаматтарды көші-қон бақылауынан босататын мемлекеттің бұрынғы ережесін, тек Ұлыбританияда туғандарды ғана босататын ережемен алмастырды. Осылайша, ирландтық ереже британдық заңнамадан көбірек шектеулі болды, себебі ол көші-қон бақылауынан тек Ұлыбританияда туған британдық азаматтарды ғана босатып, Ұлыбританиядан тыс жерде туғандарға көші-қон бақылауын енгізді. Соңғы топқа британдық азаматтығы тегі бойынша немесе британдық колонияда туған адамдар кіретін. Ұлыбритания мен Ирландия Республикасының британдық азаматты анықтау арасындағы бұл келіспеушілік 1999 жылға дейін, барлық (және тек) британдық азаматтарды көші-қон бақылауынан босататын жарлықпен шешілмеді.
2008 жылғы ұсыныс
2008 жылдың шілдесінде Ұлыбританияның шекара агенттігі (Ұлыбританияның виза және иммиграция агенттігінің алдыңғысы) КТК туралы консультациялық құжатты жариялады, онда КТК-ға жатпайтын азаматтарға иммиграциялық бақылау жүргізу, КТК азаматтарының жеке басын тексерудің жаңа шаралары, сондай-ақ Ирландия және Ұлыбритания аралдары арасындағы барлық әуе және теңіз арқылы өтулерде жолаушылар туралы алдын ала ақпарат беру жүйесі көзделген. Ұлыбритания мен Ирландия Республикасы арасындағы жолаушыларға паспорттық бақылау жүргізу ұсынылғанмен, Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландия арасындағы жеке басын тексерудің қандай болуы нақты емес еді. Бұл мәселе дау тудырды, себебі Солтүстік Ирландия Ұлыбританияның бір бөлігі болып табылады, ал белгілі бір одақтас саясаткер ұсынылған шараларды "көтере алмайтын және абсурдты" деп сипаттады. Ұлыбритания үкіметі Солтүстік Ирландия мен Ұлыбритания арасындағы жеке басын тексерудің сипатын былай түсіндірді: Құрлық шекарасына қатысты ұсыныста шекара "жеңіл бақылауда" болатыны көрсетілді, ал 2008 жылы екі үкіметтің бірлескен мәлімдемесінде шекараның екі жағында да тұрақты бақылау жоспарланбағаны расталды. 2009 жылдың 1 сәуірінде Лордтар палатасында Лорд Гленторан ұсынған түзету Ұлыбритания үкіметінің ұсынысын қабылдамады және КТК сақталды. Тиісті тармақ Ішкі істер министрі Фил Вулас тарапынан маусым айында Қоғамдық заң жобасы комитетінде қайтадан ұсынылды, бірақ шілдеде оппозицияның қысымы салдарынан қайта алынды.
As far as the land border is concerned, the proposal indicated that the border would be "lightly controlled" and a joint statement in 2008 by both governments confirmed that there are no plans for fixed controls on either side of the border. On 1 April 2009, an amendment moved by Lord Glentoran in the House of Lords defeated the British Government's proposal and preserved the CTA. The relevant clause was re introduced by Home Office minister Phil Woolas in the Public Bill Committee in June, but again removed in July after opposition pressure.
2011 жылғы өзара түсіністік туралы меморандум
2011 жылы Ұлыбритания мен Ирландия үкіметтері арасында Ортақ саяхат аймағын (CTA) сақтау туралы алғашқы ресми келісім жасалды. "Бірлескен саяхат аймағының сыртқы шекарасын қорғау шаралары жөніндегі ынтымақтастық туралы бірлескен мәлімдеме" деп аталатын бұл келісімге 2011 жылдың 20 желтоқсанында Дублинде Ұлыбританияның иммиграция министрі Дэмиан Грин мен Ирландия Республикасының Әділет министрі Алан Шаттер қол қойды. Екі министр сол кезде жарияланбаған өзара түсіністік туралы меморандумға да қол қойды. Бұрынғы жарияланбаған келісімдер сияқты, 2011 жылғы келісім де міндетті емес. Оның сегізінші тармағында келісімнің "заңдық міндеттемелерді тудырмауы, сондай-ақ жеке немесе мемлекеттік кез келген тұлғаға немесе тарапқа құқық, жеңілдік немесе пайда беру мақсатында емес" екені айтылған. Келісім екі үкіметті Ортақ саяхат аймағы арқылы ынтымақтастықты жалғастыруға, визасыз кіруге рұқсат етілген елдердің тізімін үйлестіруге, "электрондық шекара басқару жүйесін" әзірлеуге, Ортақ саяхат аймағының "теріс пайдаланылуына" қарсы күресу үшін ақпарат алмасуға және "қысқа мерзімді сапар визасын" енгізу бойынша жұмыс істеуге міндеттейді.
2016-2017 жылдар: Brexit
Ұлыбритания 2016 жылдың 23 маусымында өткен референдумда Еуропалық Одақтан шығу туралы шешім қабылдады (және 2020 жылдың 31 қаңтарында мүше мемлекет статусынан бас тарды). Бұл Еуропалық Одақтан шығу Ирландия Республикасы – Ұлыбритания шекарасын Ирландия аралындағы Еуропалық Одақтың сыртқы шекарасына айналдырды. Дегенмен, Ирландия және Ұлыбритания үкіметтері, сондай-ақ Еуропалық Кеңестің төрағасы аралдың тарихи және әлеуметтік "сезімталдықтарын" ескере отырып, Ирландияда қатаң шекараның орнатылуын қаламайтындарын мәлімдеді. 2016 жылдың қыркүйегінде Ұлыбританияның Еуропалық Одақтан шығу жөніндегі мемлекеттік хатшысы Дэвид Дэвис Ұлыбритания үкіметі Ұлыбритания мен Ирландия Республикасы арасындағы "қатты шекараға" оралуға тырыспайтынын айтты. 2016 жылдың қазан айында Ұлыбритания мен Ирландия үкіметтері Brexit-тен кейін Ұлыбританияның иммиграциялық бақылауын Ирландия Республикасының порттары мен әуежайларында жүргізу жоспарын қарастырды, осылайша Ұлыбритания Еуропалық Одақ азаматтарының (Ирландия азаматтарынан басқа) Ұлыбританияға ашық шекара арқылы келуін бақылауға мүмкіндік алады. Бұл Ирландия Республикасы мен Солтүстік Ирландия (яғни Ұлыбритания) арасында паспорттық тексерулерді қажет етуді болдырмайды. Алайда, бұл келісім ешқашан реттелмеді және Ирландия Республикасындағы саяси партиялардың қарсылығына ұшырады. 2017 жылдың 23 наурызында Ұлыбританияның иммиграциялық қызметкерлеріне Ирландия Республикасының порттары мен әуежайларын пайдалануға рұқсат берілмейтіні расталды. 2017 жылдың маусым айында Ұлыбритания үкіметінің Ұлыбританиядағы Еуропалық Одақ азаматтарының жағдайы жөніндегі саясатында "Ортақ саяхат аймағының шарттарын сақтау" қалауы білдірілді, сондай-ақ "Ұлыбританияда тұратын ирландиялық азаматтар өз құқықтарын қорғау үшін 'тұрақты мәртебеге' үміткер болуы қажет емес" делінді.
2019 жылғы өзара түсіністік туралы меморандум
2019 жылдың 8 мамырында Танайст Саймон Ковени мен британдық Кабинет кеңсесінің министрі Дэвид Лидингтон Brexit-тен кейін ирланд және британ азаматтарының құқықтарын сақтау мақсатында өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. Заң 2021 жылдың 1 қаңтарынан бастап басқа ЕО азаматтарының еркін қозғалу құқығын жояды, бірақ ирланд азаматтары үшін ерекшеліктер қарастырылған. Үкіметтен алынған нұсқауларда былай делінген: "Ирландия азаматтары бұрынғысынша Ұлыбританияға қазіргідей кіре және тұра алады".
Канал аралдары
Иммиграциялық тексерулерді Гернси шекара агенттіктері мен Джерси кеден және иммиграциялық қызметі жүзеге асырады. Бұл тек Қоңыр Аймақтан (CTA) тыс жерлерден келген жолаушыларға қатысты. Еуроодақ азаматтарының Ортақ Саяхат Аймағына кіру үшін паспорт ұсыну қажеттілігі, әсіресе Джерсиге келушілер санын азайтты. Бұл мәселе 2022 жылы Джерсидің (Ұлыбританияның келісімімен) француз азаматтарына ұлттық жеке куәліктерін ғана пайдаланып, бір күндік сапарларға кіруге рұқсат беруімен шешілді. Гернси де осы қадамды жасап, француз азаматтарына Альдерни, Сарк және Гернсиге бір күндік сапарға баруға рұқсат берді. Алайда, француз азаматтарына электрондық саяхат рұқсаты қолданысқа енген кезде бұл жеңілдік тоқтатылуы мүмкін.
Ирландия Республикасы
1997 жылы Ирландия Республикасы иммиграциялық заңнамасын өзгертіп, иммиграциялық қызметкерлерге теңіз немесе әуе арқылы (Қоңыр Түлектер Аймағының басқа жерлерінен) мемлекетке келген саяхатшыларды тексеруге (яғни, жеке куәліктерін сұрауға) және егер олар кіруге құқылы болмаса, оларға елге түсуге рұқсат бермеуге мүмкіндік берді. "Ақпаратқа негізделген операциялар" деп аталатын мақсатты бақылаулар құрлық шекарасында жүргізіледі. Ирландияның әуежайларына Қоңыр Түлектер Аймағының басқа жерлерінен келген әуежолаушылар енді Қоңыр Түлектер Аймағының сыртынан келгендерден бөлек бағытталмайды. 2012 жылы Дублин әуежайындағы иммиграциялық бақылауда GNIB қызметкерлерімен бірге жұмыс істеу үшін Ирландияның азаматтық және иммиграциялық қызметінің (INIS) иммиграциялық бөлімінің азаматтық қызметкерлерін пайдалануға пилоттық жоба құрылды. INIS қызметкерлері барлық "кабинадағы" міндеттерді орындауға жауапты болады (келген жолаушыларды тексеруді қоса алғанда), бірақ шектеу, ұстау немесе қамауға қатысты мәселелерге қатыспайды.
Ирландиялық биометриялық виза иелері үшін визасыз транзит
2019 жылдың шілдесінде жарияланған британдық виза талаптары, белгілі бір саяхатшыларға визасыз "күндізгі" транзиттен өтуге рұқсат береді (яғни, британдық шекарадан өтіп, Ұлыбританияға кіруі қажет немесе тілейтін адамдарға). Олар әуемен келіп, әуемен кетуі керек, келесі күні сағат 23:59-ға дейін кететін растаулы билеті болуы тиіс, сондай-ақ баратын жеріне қажетті құжаттарды (мысалы, қажет болған жағдайда, сол елге виза) ұстауы керек. Барлық ел азаматтарына, егер олардың жарамды ирландтық биометриялық визасы болмаса, BC немесе BC BIVS деп бекітілген және Ирландия Республикасына сапар шегетін болса, құрлықта транзит үшін виза қажет. Демек, биометриялық виза иесі, Ирландияға жол тартқанда британдық шекарадан транзиттен өту үшін жеке британдық виза алуға міндетті емес.
Мэн аралы
Мэн аралы үкіметі "Мэн аралына кіргенде иммиграциялық бақылау көбінесе жүргізілмейді, себебі Мэн аралына Ортақ Саяхат Аймағынан тыс жерлерден келетін көліктердің саны өте аз" деп хабарлайды. 2018 жылғы сәуір айынан бастап, Мэн аралы мен Ортақ Саяхат Аймағынан тыс жердегі әуежайлар арасындағы жалғыз тұрақты коммерциялық әуе рейсі Швейцариядағы Женева қаласына бағытталған. Мэн аралы кедендік мәселелерде Ұлыбританияның бөлігі саналады, сондықтан Ұлыбританиядан келген саяхатшыларға стандартты кедендік тексерулер жүргізілмейді.
Ұлыбритания
Ұлыбританияның шекаралық күштері Ұлыбританияға CTA-ның басқа бөлігінен келген жолаушыларды (ұлты мен азаматтығына қарамастан) тұрақты иммиграциялық тексеруден өткізбейді. 2000 жылғы Терроризм туралы заңның 7-қосымшасында осыған ұқсас өкілеттіктер көзделген және ол әлі де күшінде. Ішкі істер министрлігінің мәлімдемесіне сәйкес, Солтүстік Ирландия мен Ұлыбритания арасында жолаушыларға жүргізілетін әуежайлар мен теңіз порттарындағы жеке басын тексеру мен иммиграциялық тексерудің құқықтық негізі мынадай: «Иммиграциялық құқық қорғау органдарының қызметкерлері иммиграциялық құқық бұзушылық жасады деген негізді күдік болған жағдайда кез келген адамды ордерсіз тұтқындауға және/немесе оны елден шығару туралы нұсқау беруге құқылы». «Қорытынды орындау нұсқаулығы мен басшылығының» 31.19.3 бөлімі, Балиндр Сингх пен Хаммонд арасындағы сот ісіне сілтеме жасай келе, былай демелі: «Кез келген сұрақ-жауап келісім негізінде жүргізілуі тиіс. 2-тармақтағы тексеруге берілген өкілеттіктер адамды тексеруді тоқтатуға немесе осы тексеруге бағынуға мәжбүрлеуді қамтымайды. Егер адам сұрақтарға жауап беруден бас тартып, кетуге тырысса, оны тек иммиграциялық құқық бұзушылық жасады деген күдікпен тұтқындауға құқық жоқ». Көптеген елдердегідей, әуе компаниялары Ұлыбритания ішіндегі рейстерге фотосуретті таныстыру құжатын (мысалы, паспортты немесе жүргізуші куәлігін) талап етуі мүмкін. Brexit нәтижесінде Солтүстік Ирландия протоколына байланысты Ұлыбританиядан Солтүстік Ирландияға тасымалдау кедендік бақылаудан өтуі мүмкін.
Еркін жүріп-тұру
Британдықтар мен ирландтықтар Еуропалық Одақ заңдарына сәйкес бір-бірінің елдерінде тұру құқығына ие болды, бірақ Brexit-тен кейін де оларға қатысты қолданылатын шаралар, басқа Еуропалық Экономикалық Аймақ елдерінің азаматтарына қарағанда көбінесе кеңірек болып табылады. 2020 жылдың ақпанынан бастап, үшінші елдердің азаматтарының Ортақ Саяхат Аймағына кіруі кіру орнына байланысты британдық немесе ирландтық иммиграция қызметкерлерімен бақыланады: Ұлыбритания Brexit-тен кейінгі кезеңнен өткеннен кейінгі шаралар әлі бекітілген жоқ.
Ирландия Республикасында тұратын британдық азаматтар
Ирландия заңына сәйкес, Еуропалық Одақтың еркін қозғалыс ережелерінен пайдалана алмаған барлық британдық азаматтар, оның ішінде Мэн және Нормандия аралдарының тұрғындары иммиграциялық бақылаудан босатылады және депортациядан қорғалады. Олар Ирландия Республикасында кез келген шектеулер мен талаптарсыз тұруға құқылы. Шарттары шектеулі болған жағдайларды қоспағанда, олар ешқашан Ирландия заңы бойынша шетелдіктер ретінде қарастырылмаған, 1935 жылғы «Шетелдіктер туралы» заңға немесе осы заң бойынша шығарылған ешқандай бұйрыққа бағынбаған. 1949 жылға дейін барлық ирланд азаматтары британдық заң бойынша британдық поддандылар деп есептелді. Сол жылы Ирландия Республикасы өзін республика деп жариялағаннан кейін, британдық заң ирланд азаматтарына Ұлыбританиядағы Достас азаматтарына ұқсас мәртебе берді, олардың мұндай мәртебеден бас тартқандығына қарамастан. Осылайша, Ирландия Республикасындағы британдық азаматтар сияқты, Ұлыбританиядағы ирланд азаматтары да ешқашан шетелдіктер ретінде қарастырылмаған. Дегенмен, Достас азаматтары сияқты, ирланд азаматтары 1962 жылғы «Достас иммигранттары туралы» заң қабылданғаннан бері Ұлыбританияда иммиграциялық бақылауға ұшырамады. Ұлыбританияға кірген кезде ирланд азаматтары британдықтардан айырмашылығы, әдетте кіру бақылауына алынбайды және егер олар Ұлыбританияға көшіп келсе, «тұрақты мәртебеге» ие деп есептеледі (бұл бекітілген тұру мерзімінен асып түсетін мәртебе). Олар Еуропалық экономикалық кеңістіктің басқа азаматтары сияқты негіздер бойынша Ұлыбританиядан депортациялануы мүмкін. Бірақ іс жүзінде бұл өте қиын және тек ерекше жағдайларда ғана орын алады. 2007 жылдың ақпан айында Ұлыбритания үкіметі ирланд азаматтарын депортациялау процедурасы басқа Еуропалық экономикалық кеңістік азаматтарына қарағанда жеңілдетілген болады деп мәлімдеді. Осының нәтижесінде, ирланд азаматтары түрмеден босатылғанда Ұлыбританиядан депортацияланбайды. 2007 жылдан бері ирланд азаматтарын депортациялауға қатысты үкіметтің ұстанымы – сот үкім кезінде немесе депортация қоғамдық мүддеге сай келетін ерекше жағдайларда ғана ирланд азаматтарын депортациялау болып табылады.
Басқа да Еуропалық экономикалық аймақ азаматтары
Еуропалық экономикалық аймақтың британдық және ирландтық азаматтарынан басқа мүше мемлекеттерінің азаматтары Еуропалық Одақ заңдарына сәйкес Ирландия Республикасына еркін кіруге және тұруға құқылы (Ұлыбритания ЕО-ға мүше болған кезде олардың осындай құқығы болды). Олар Ортақ Саяхат Аймағына (CTA) кіру үшін және Ирландия мен Ұлыбритания арасында саяхаттау үшін жарамды саяхат құжатын, паспортты немесе ұлттық жеке куәлікті міндетті түрде алып жүруі керек. Бірақ Ұлыбританияда электрондық саяхат рұқсатын енгізу жоспарлары ЕО азаматтарының, ирландтықтардан басқа, Ортақ Саяхат Аймағында еркін жүру құқығын шектеуі мүмкін еді. Бұл шешім кері қайтарылды. Ирландия Республикасында заңды түрде тұратын және әдетте Ұлыбритания визасы қажет емес адамдар, егер олар Солтүстік Ирландияға Ортақ Саяхат Аймағынан келсе, электрондық саяхат рұқсатына өтініш беруден босатылады.
Азаматтардың құқықтары
Азаматтардың құқықтары сол елдің туған азаматтарының құқықтарына өте ұқсас, жалғыз нақты айырмашылық – Ұлыбританияда тұратын ирланд азаматтарына британ паспорты берілмейді, ал Ирландияда тұратын британ азаматтарына ирланд паспорты берілмейді.
Жұмыс
Британ немесе ирланд азаматтары екі елде де, өздігінен жұмыс істеуді қоса алғанда, билік органдарынан рұқсат алмай жұмыс істей алады.
Әлеуметтік қамсыздандыру жәрдемақылары
Екінші мемлекетте тұратын немесе жұмыс істейтін, екі мемлекетте жұмыс істейтін немесе шекара арқылы жұмыс істейтін британдық немесе ирландтық азаматтар бір уақытта тек бір мемлекеттің әлеуметтік қамсыздандыру заңнамасына бағынады. Олар қай мемлекеттің әлеуметтік қамсыздандыру заңнамасына бағынса, қайда тұрса да, әлеуметтік қамсыздандыру төлемдері мен зейнетақыға құқылы. Ортақ сауда аймағында (CTA) жұмыс істегендер жұмыс берушінің "салық мақсаттары үшін тіркелген" мемлекеттің әлеуметтік қамсыздандыру жүйесіне жарна төлейді (Көпұлттық корпорациялардың әр мемлекетте мұндай тіркелген орны болуы мүмкін). Олар екінші мемлекетте болғанда сол мемлекеттің азаматтарына берілетін әлеуметтік қамсыздандыру құқықтарына ие болады және сол мемлекеттің азаматтарына жүктелген міндеттерді орындайды.
Әлеуметтік тұрғын үйге қолдау көрсету
Басқа мемлекетте тұратын британдық немесе ирландтық азаматтар сол мемлекеттің азаматтарымен теңдей құқықтарда әлеуметтік тұрғын үйге, оның ішінде қолдау көрсетілетін тұрғын үйге және тұрғын үйсіздерге көмекке қол жеткізуге құқылы. Екі үкімет те Ұлыбритания Еуроодақтан шыққаннан кейін де бұл жағдайдың сақталуын қамтамасыз ету үшін қадамдар жасайтындарын міндеттеме ретінде қабылдады.
Дауыс беру құқығы
Екінші мемлекетте тұратын британдық немесе ирландтық азаматтар сол мемлекетте жергілікті және ұлттық парламенттік сайлауларда ғана, сол мемлекеттің азаматтарымен бірдей негізде дауыс беруге тіркелуге құқылы. Олар сайлауға қатысуға жасқа толғаннан кейін сол мемлекеттің азаматтарымен бірдей негізде осы сайлауларда дауыс беруге құқылы. Екі үкімет те Ұлыбритания Еуропалық Одақтан шыққаннан кейін осы шаралардың сақталуын қамтамасыз етуге міндеттенді. Алайда, ирландтық азаматтар Ұлыбританиядағы референдумдарда дауыс бере алады, бірақ Ұлыбритания азаматтары ирландтық референдумдарда және Еуропалық Парламентке Ирландиядағы сайлауларда дауыс бере алмайды.
Шенген аймағы
1985 жылы сол кездегі Еуропалық экономикалық қауымдастықтың (ЕЭҚ) бес мүше мемлекеті өзара шекаралық бақылауды кезең-кезеңімен тоқтату туралы Шенген келісіміне қол қойды. Бұл шарт және 1990 жылғы іске асыру конвенциясы 1995 жылы іске асырылған Шенген аймағын құруға жол ашты, ал 1997 жылы Ұлыбритания мен Ирландия Республикасынан басқа барлық Еуропалық Одақ мүше мемлекеттері келісімге қол қойды. Сол жылы жасалған Амстердам шарты Шенгенді ЕО құқығына енгізді, сонымен қатар Ирландия Республикасы мен Ұлыбританияға өздерінің шекараларында жүйелі паспорттық және иммиграциялық бақылауды сақтауға мүмкіндік беретін бас тарту құқығын берді. Шартының мәтіні Ирландия Республикасының шекаралық бақылауды жоюдан бас тартуын ортақ саяхат аймағын сақтаумен байланыстырады. Шенген келісімінің маңызды себебі – жұмыс күшінің еркін қозғалысының бөлігі ретінде жұмысшылардың күнделікті шекарадан өтуін жеңілдету болды. Ұлыбритания мен Ирландия Республикасының қысқа құрлық шекарасы бар, ол тек Ұлыбританияның бір бөлігімен ғана шектеседі, сондықтан бұл себеп олар үшін осы мәселенің маңыздылығын азайтады. Ұлыбритания үкіметі әрдайым шекаралық бақылауды жеңілдетуден бас тартты, себебі ол CTA-ның аралдық статусы Ұлыбританияны «ұзақ және өткізгіш құрлық шекаралары бар» Еуропа елдеріне қарағанда иммиграциялық бақылауды жүзеге асыру үшін жақсы жағдайға қояды деп санайды. Шенген шартына қол қоймаса да, Ирландия Республикасы әрдайым оған қосылуға ынта білдірді, бірақ CTA мен Солтүстік Ирландиямен ашық шекараны сақтау үшін бұлай істемеді, алайда 1997 жылы Ирландия шетелдіктер туралы ережесін өзгертіп, Біріккен Корольдіктен келгендердің жеке басын және иммиграциялық бақылауын жүргізуге рұқсат берді.
Анықтау талаптары
Көлік операторларының көпшілігі жолаушыларға ортақ сапар аймағында паспортсыз саяхаттауға рұқсат береді, бірақ әуемен саяхат ететін ирланд немесе британ азаматтары үшін фотосуретті жеке куәлік қажет, ал Ryanair барлық жолаушылардан паспорт немесе ұлттық жеке куәлік тасымалдауды талап етеді. 2014 жылы Орайхатқа жеке мүше ұсынған заң жобасы енгізілді, онда көлік операторларына ортақ сапар аймағында саяхаттау үшін паспорт талап етуге тыйым салу ұсынылды, бірақ ол қабылданбады. Ирландия үкіметі 2015 жылдың қазан айында басқа ЕО елдерінің ұлттық жеке куәліктерімен бірдей өлшемдегі паспорт карталарын шығара бастады, және барлық көлік операторлары оларды қабылдайды, бірақ паспорт картасын алу үшін оның иесінде дәстүрлі паспорт кітабы болуы керек.